Nòtas d'istòria naturau
Eole
- E credes que la Revolucion aja existit ?
Qu'espièi a Jan dab suspresa. Aquera frasa que l'avè prononciada
hòrt, a trucas de har puisheu au monde qui legèn dab arsec, mavuts
per aquera set de cultura qui caracteriza tan pòc l'òmi modèrne :
que'ns trobàvam hens la sala principau de la Bibliotèca Municipau.
Dejà, un gran barbassut que lhevava lo nas de sus un libe de
Malinowski, en froncint los perpèths.
Que'm troblèi.
-Sortim ! ce hasoi a Jan.
Que pausèi L'Art de la poterie chez les Étrusques sus ua taula e
que hasom tà la pòrta. Que trebuquèi ua cadièra e que hasoi càder
un brasèr. La @moqueta que's trobà esguinchada de brasa de
cigarretas.
Au sortit, qu'estem entrainats per ua horrèra d'au mensh mila dus
cents trenta personas (Jan que hasó lo calcul) qui caminavan de cap
tà la sortida de la vila. Deishant-nse miar per lo briu caritatiu e
inatendut, qu'arribam, en nse tiéner peu braç de paur de'ns
pèrder de tant de monde qui i avè, a ua carrèra pròcha deu Camin
Salièr. Alavetz, la horrèra que s'esbarrisclà hens totas las
direccions e davant nosautes n'i demorà que tres o quate personas
qui n'anavan a plaser en espiant las maisons davant las quaus
passavan.
Jan, a pausas, que desglarava citacions de Wilhelm Reich.
E puish : « La repression sexuau que mia tà mondes de terror »,
ce'm disó.
Que sabetz çò qui ei de passar un concors o un examen. Qu'aví ua
sòrta de nod a l'estomac. Qu'èri shens tribalh despuish tres e
tres e dus dias - shens tribalh ! b'ei lèda aquera expression, non
- e, dab lo còr plen d'ahida, que m'èri inscrivut au concors de
recrutament de gardapesca municipau de Gelòs. Que m'assedí donc
aqueth matin dens la sala deu concors, a la taula qui portava colat un
papèr au men nom. Qu'espiavi per la frinèsta las fòrmas brumosas
deus arbos despulhats, hantaumas de l'aire incèrt d'aquera fin de
seteme. E puish un òmi qu'entrà e que distribuí lo subjècte deu
concors, escrivut sus papèr reciclat. Que'u lejoi shens compréner
de plan : L'istòria deu monde de las originas dinc adara. Encausas e
consequéncias.
Descoratjat, que'm getèi per la frinèsta.
Urosament, la sala qu'èra au hons de l'immòble.
Qu'èram ataulats au cafè lo mei esnòb deu capdulh deu canton. Jan
que parlava, jo que l'escotavi, en m'i hant a tirar la
quintesséncia deu son perpaus poetic e pregond.
E puish, que'u parlèi deu subjècte deu concors. Quan lo disoi la
reaccion qui aví avut, Jan ne celà pas lo son estonament : « Vèn,
qu'èra aisit aqueth subjècte. Espia, que'u podès tractar en dus
mots. L'istòria deu monde ? Au començament l'òmi qu'èra libre
shens ac saber. A fin e a mesura qui a tirat endavant, qui s'a
inventat la civilizacion, qu'a credut d'estar libre en tot ne pas
n'estar. »
Un còp de mei, qu'èri obligat de conviéner que Jan avè rason.
Per'mor Jan qu'avè tostemps rason. Tostemps. Despuish qui
ns'èram coneishuts suus bancs de l'escòla mairana. Urosament
qu'avè rason : jo que'm trompavi tostemps. Jan que m'èra,
d'annada en annada, vadut indispensable.
E puish, que m'estauviava l'esfòrç de @reflechir.
Mes entertant, eth que perseguiva : « E l'aute dia, quan te
demandèi se credès que la Revolucion avosse existit, n'i hasós pas
cas e ne'm responós solament pas. B'ei important totun de's
pausar questions d'aquera traca. Quina pròva avem de qu'aja
existit la Revolucion ? Que ns'ac an dit. Qui ? Monde qui ac avèn
entenut díser a d'autes... Lhèu ei ua legenda : 1789-1986 : quasi
dus cents ans, dètz generacions. Lhèu ei ua legenda, òc, lhèu non i
a existit arren abans que nosautes. Lhèu n'existeishes pas, lhèu
ès ua creacion deu men esperit destinada a plear lo vueit qui
m'atormèra... »
Sobtament Jan que s'estangà. Qu'espiava la paret darrèr jo,
esvatohit, nèc. La petita mort que'u passà dessús.
Que'm virèi : enter jo e la paret non i avè arren ; e sus la paret,
arren.
Mes dejà Jan que sortiva deu cafè shens pagar.
E quan l'atenhoi sus la carrèra que m'explicà : « Qu'èi vist
a passar lo men passat. Que portava ua cravata blua e un drapèu
@multicolòr. »
Jan. De amicitia : lo libe - l'òbra - de Ciceron, que m'i negavi
durant òras quan èri sol. E puish, Jan qu'arribava.
Imperturbablament.
Jan qu'avè tostemps quauquarren d'interessant a contar. Òc, que
badavi de l'escotar. Qu'èra de las personas qui coneishí la sola
dab la quau n'avossi pas enveja de parlar, per'mor que'm dava mei
de plaser de l'escotar (causa reala, non ?). D'alhors, Jan
qu'èra la sola persona qui coneishí.
Sensible a la misèria umana qu'èra.
Pòc abans que'ns separàssem per tostemps, que'm disó que
m'avè a har parts de quauquarren de compte har.
Un vesin deus sons qu'avè viscut en Argeria. Lo deu hons. Arribat en
Bearn en 62. E que'u condà aquesta, qui eth me tornà díser mot per
mot.
« De l'on demoravi (Sidi-Bel-Abès, departament d'Oran), ua
familha - francesa, eh - qu'avó un mainatge. Aquò qu'èra au
temps de la guèrra. E ad aqueth mainatge, que l'avèn volut, ja, mes
que'u hasón la vita hèra malurosa. En prumèras, quan èra
petitòt, n'èran pas grèus las @vexacions. Que'u hasèn lavar las
mans dètz o dotze còps per dia, ja, mes que s'estavan d'exigir
mei d'eth, que'us mavè la pietat mei que l'òdi. Per venciva,
quan estó mei gran, meishants que i estén a de bonas. Com la gala.
Que'u tractavan tot lo sent deu dia de cascant, pipaut, maupròpi,
pòrc - en parlant per respècte -, pedolhós, pudent, cagarós e autes
qualificatius deus plasents. Que calè qu'estesse tostemps a's
lavar las mans, a's netejar las dents dab un cavilhòt, a's lavar
lo cuu hens la @marelha deus pòrcs. A vint-e-un ans, que decarrà tà
la vila shens díser arren. Lo pair que's hicà a díser a l'un e a
l'aute : « Qu'ei partit ? Eh donc ben que'u hasca. A la hemna
que la fatigava de lavar lo sòu de l'ostau tot dia... » A la vila
qu'ensajà de tribalhar. Los patrons que'u guardavan pas mei de dus
dias. Que's voló maridar. La prometuda que l'obligava a's rasar
cinc còps lo dia. Duas setmanas abans la ceremonia, que despareishó
@hens la natura (de la circulacion ?). Ne la tornà pas jamei véder.
"Alavetz que's voló atraçar la biòca en tocant la guitarra sus
las plaças publicas, e que ganhava pro tà víver adaise : lo monde,
destorbats per l'aulor, que'u pagavan entà que se n'anasse
installar mei enlà. Mes tè, ne podè pas durar hèra. Un matin, lo
son cadavre qu'esté trobat en un honset, darrèr un brolh de
@salopèr, per un estatjant alertat per l'aulor òrra qui
n'emanava. Que s'avè trencat lo còth dab ua lama de raser. Los de
la @mòrga que vienón, que's hicàn guants tà emportà-se'n lo
còs. Qu'anàn previéner lo pair. Que disó : "Guardatz-la-ve,
aquera guitarra, ne'm viengatz pas cascantejar l'ostau dab
aquò." Que l'enterràn ua @nueit shens lua. »
Ua istuèra troblanta, e Jan qu'èra troblat en la me contant.
Qu'esté la darrèra qui Jan e'm condà abans la nosta separacion.
Separacion inatenduda.
Aqueth ser, Jan que'm vienó véder a casa e que'm perpausà ua
passejada en vila.
E com n'anàvam peus grans baloards, que's tornà hicar a desglarar
citacions de Wilhelm Reich. E puish que'm disó : « Qu'existeishi.
E tu, lhèu. E lo monde, lhèu. »
E puish, que @vituperà la borguesia reaccionària e patriarcau.
Qu'èra lo purmèr còp qui l'entení a parlar de politica.
E puish que disó : « Que cau har la Revolucion ».
Ad aqueth moment, qu'arribam a un bar trebosament @minable d'un
vegarau residenciau. Davant, ua gojata, dètz-e-nau ans, peu irange e
verd esgarissat, boclas d'aurelha en fòrma de crucifix, cigarreta
enter los dits, bloson e pantalons de cuer, botinas rojas, qui espiava
shens interès lo monde qui passavan.
Jan que'm disó : « Tè, aquesta, espia-la. »
Que l'anà de cap.
« E'vs voletz, Madamisèla, maridar dab jo ? »
E que partín amassas.
A Jan ne l'èi pas jamei tornat véder.
E d'aqueth dia ençà, que passi lo temps a estudiar la biologia
aplicada. Tà poder, qui sap òm, trobar ua substància qui posca, un
dia, anullar l'accion de las ormònas sexuaus.