L'alcoolic de la gara
Eole
Se poish díser que coneishi lo País Basco dit « espanhòu »
miélher que la màger part deus mens conciutadans bearnés, n'ei pas
que n'agi visitat hèra de parçans - que se'n manca -, mes
per'mor de'n conéisher quauques còdis sociaus qui los « toristas
», generaument, ignòran. Qu'ei de bon constatar que hèras deus
nostes gascons, quan disen qu'aiman Espanha, que pensan sustot o
exclusivament, los uns, a l'ambient hestiu , los autes, a
l'usclada sus la pelada. N'i deu pas aver guaire que nosautes,
occitans (o catalans, bretons...) conscients, qui portam duas culturas,
entà aver lo curiosèr de'n cercar ua tresau per darrèr los lòcs
comuns entà ofici deu torisme.
Despuish annadas n'èri pas tornat tau País Basco Sud ; tà plan
díser tornat b'i èri, mes shens avançà'm au delà de Donostia
(Sent Sebastian), e qu'aví l'adirèr d'aqueth país qui
consideravi com un segond entà jo : de que n'i a qu'an ua
residéncia segondària, jo qu'èi un « país segond ».
Un basco que'm demandaré, bahida, de quin dret lo considèri men. De
quin dret, n'ac sèi pas ; mes com parlavi, adès, de duas culturas,
qu'ei evident - entà tots n'ac sèi pas, au mensh entà jo -
que com occitan conscient ne'm poish pas reconéisher dens la nacion
« França » tau com la me perpausan los jornaus, los libes, la
tele... Mes - e ací qu'ei ua diferéncia de las beròjas enter la
condicion d'occitan e la de breton o de basco - la « nacion
occitana », o disem la gran region on nse poderem sentir quasi autant
a noste a Clarmont d'Auvèrnha com en Bearn, e mei a noste a Niça o
Limòtges qu'a Mauleon o Sent Palais, aqueth territòri qui poderem
córrer en tots sens entà comolar la part deu noste èste on «
França » n'atenh pas, qu'ei de mau trobar. Occitània, que la se
cau anar cuélher, e enqüèra per tant qui sapiam on cercà-la. Aqueth
vueit intime encetat per l'insuficiéncia de territorialitat de la
nosta cultura istorica, agravat per l'esvalisada lenta mes
continuèra de las diferéncias deus mòdes de vita enter França
d'Òil e País d'Òc, qu'ei estat per jo l'encausa d'ua
recèrca de longa alenada de mestior identitària, a la quau lo País
Basco Sud, per rasons evidentas - la proximitat geografica combinada
dab la diferéncia culturau -, a aportat responsas de las hòrtas.
Mes perqué ne pas cercar, e acceptar, las responsas qui'm pòt
balhar lo País Basco « francés » ? La rason que n'ei, ce'm
sembla (e que disi açò shens nada idea d'ofensar los nostes
prumèrs vesins e sabedor que per daubuns aspèctes qu'an guardat,
mei que los lors hrairs deu Sud, la cultura tradicionau), dens lo son
caractère « francés », justament. Au País Basco Sud, se bèth
embrumaire ved en jo, prumèr, un « francés », que m'ei possible
de hicar en davant la mia occitanitat e d'aquera faiçon suscitar, ua
actitud mei ubèrta e autanplan un curiosèr entà la nosta identitat,
qui m'alanda las pòrtas de la comunicacion, de la relacion. Au País
Basco Nòrd, qu'èm (volons o non) tots francés, e en sus d'aquò
qu'èm vesins, e com taus que ns'avem tostemps avut camaligas ! E
entà fenir per un trèit d'umor, b'audii a díser, non i a guaire,
a ua hemna qui's devè estimar intelligenta e volè har créder que
coneishè l'ebrèu, l'aramèu e l'arabe : « Los israelians e los
palestinians, aquò qu'ei ua peleja ancestrau. Ne saben pas mei
solament perqué e's pelejan. Qu'ei com los bascos e los bearnés.
»
Qu'ei donc au País Basco « de l'auta part » de la frontèra qui
èi demandat l'arcuelhença ; en pensant a las vilas e a las
montanhas de Gipuzkoa que saunegi, quan la França franco-francesa me
pesa tròp, a un estatut de « refugiat culturau ». Totun, per aver
aprés (insuficientament o mau) la soa lenga, la soa istòria, la soa
geografia, que coneishi vertadèrament d'eth, que posqui díser de
conéisher de plan ? Vitoria-Gasteiz, Donostia, Irun, Pasaia,
Rentería... Qu'èi donc de qué causir, se'm pren l'idea de
visitar ua part deu país non horada enqüèra deus mens pès («
visitar » n'ei pas briga lo mot qui convien, parièr, agint-se
d'un país on me senteishi com a casa). Augan, qu'èi decidit de
har ua camada peu Gipuzkoa haut, au pè de las montanhas qui desseparan
aquera província de la d'Álava. Cinc dias sonque, aquò rai ! que
seràn cinc dias a fons. S***, un amic dab qui aví previst de passar
quauques dias aqueste estiu, que tròba bona l'idea. S*** qu'ei
espanhòu, que pausarà un espiar diferent deu men, que'm serà
enriquidor ; e jo que l'enriquirèi en l'explicant drin de lenga e
de cultura basca. Qu'avem convienut de nse trobar un dimèrcs vrèspe
a la gara d'Irun, e au dia adiat haut ! que parteishi.
Qu'èi vist de tant extraordenari durant aqueths cinc dias, que'n
hasqui aqueste petit prosei ? Arren, qu'ac disi de tira : que'vs
perpausi la cronica ordenària d'un viatge ordenari.
DONOSTIA (SENT SEBASTIAN)
Que soi estat susprés en véder un paquistanés a pujar dens lo trin :
quan lo coneishí plan lo País Basco, quan i anavi sovent, au miei de
las annadas 80, l'immigracion qu'èra just nulla e lo mot «
immigrats » que's referiva aus abitants vienuts de la rèsta
d'Espanha sonque. En me véder a har ua estrèita, lo paquistanés
que s'a devut pensar qu'èi la psicòsi deus atemptats de Londres
dessús. Eth qu'ei dens la problematica soa e jo dens la mea.
HERNANI
Hernani qu'ei un bastion de l'independentisme radicau. Entà la
màger part deus nostes conciutadans, qu'ei lo nom d'ua pèça de
teatre de Victor Hugo e d'ua batalha literària celèbra ; que's
mancan quauquarren de ne pas conéisher la vila eponima. D'autes, mei
joens e dab referéncias culturaus diferentas, que coneishen lo nom
d'Hernani per ua cançon deu grop Kortatu, qui conta quin un etarra
estó bruslat viu a la crampa on dromiva per'mor d'ua granada
aborrida per la Guardia Civil, qui cinturava la maison. Qu'èra en
1984 e un coneishut d'Hernani qui demorava a l'epòca dens aquera
carrèra @medisha que'm contava, passat hèra de temps, quin avè
passat la nueit a tremolar devath lo lheit.
Lo prumèr còp qui estoi ací, quinze ans a, lo maire qu'èri
d'Herri Batasuna, e un excitat, qui ne parlava pas basco d'alhors,
que m'explicava que per'mor d'aquò que'ns trobàvam en «
territòri liberat ». Despuish, los autes partits que's son units
entà desarrimar H.B. de la mairia, mes que demora lo prumèr partit
peu nombre de votz.
La vila qu'ei ua banlèga de Donostia dab un sarròt de grans
immòbles d'abitacion e uas quantas zònas industriaus. Deus sons
18000 abitants, 4500 que son naishuts en dehòra deu País Basco e per
las carrèras que son a tè tu tè jo l'espanhòu parlat dab
l'accent andalós e lo basco dialectau deu parçan. Hernani qu'ei
shens qu'ua banlèga de Donostia per aquò : lo son quartièr vielh
que proclama au mei pressat, au mei inatentiu deus viatjadors, ua amna
e ua istòria pròprias ; aquestas maisons vielhas dont los balcons
avançan per dessús los nostes caps, aquesta concentracion de bars
dens un espaci limitat que bromban, en mei petit, la vila vielha de
Donostia. Qu'i a ací un cossudèr, ua aisença qui indican de
vielhas familhas deu lòc.
A un cap de la vila vielha, qu'ei la plaça de la comuna ; que
s'apèra Gudarien enparantza, « Plaça deus combatents bascos ».
Que va shens díser que la senhalizacion, ací, ei en basco e sonque.
Lo castelhan, dens la senhalizacion oficiau, ne pareish pas guaire
qu'en endrets cosmopolitas com Donostia e Irun, e enqüèra ! La
plaça aquera qu'ei ua majestuosa plaça carrada dab portics, e
vis-a-vis de nosautes, qu'avem la maison comuna, ua bastissa gris
clar impausanta, de tant de charmatòri qui desgoleish que demorarem ua
òra a la lupar. Qu'exibeish dus drapèus suu davant, lo basco e un
aute qui ne coneishem pas, que deu estar lo de la vila. Ací, n'i a
pas plaça entau drapèu espanhòu. Que n'avem vist, en viéner en
trin d'Irun, suu davant de la preson de Martutene a la sortida de
Donostia, e ne'n vederam pas mei nat. Los sénhers de Madrid ne
dèishan pas los bascos caminar de cap tà l'independéncia ? Be
pòden cantar, los bascos se ne son pas independents ne son pas
espanhòus, qu'an deishat de n'estar qu'i a pausa. Sustot a
Hernani.
Entant qui lupam la maison comuna, quauques poblants que'ns lupan a
nosautes deu balcon de casa estant. En volent abraçar los autes tres
costats de la plaça, los nostes espiars que'us encontran, e que
coneishem que son fièrs de'ns véder emberbequits per la magia deu
lòc.
Mei enlà, en passant devath un deus portics qui ns'aubreishen a
nosautes, n'ei pas mei la vila vielha ; alavetz, que'ns tornam
virar e que continuam lo rondau de bar en bar : qu'èran ueit òras
passadas quan avem pausat los ahars a l'ostaleria, a la corruda que
ns'èm dochats e va-lèu ! qu'èm partits tà's tirar la hami a
còps de pintxos (atau qu'apèran las tapas au País Basco) enòrmes,
suculents, qui acompanham de kalimotxos (un bevanèr tipicament basco a
basa de vin roi e de... coca cola !). La nueit qu'ei doça e per un
dimèrcs ser, qu'i a pro de monde dens los bars . Sus ua placeta
cantèr lo bar deu partit politic Aralar, un escabòt atentiu de monde
deu lòc qu'espian un documentari sus la situacion deus Drets de
l'Òmi en Turquia. Que deu estar interessant, mes vacanças que son
vacanças ! Qu'arrecotim a un aute bar e la gojata de barra, qui ne
deu pas aver mei de dètz-e-nau ans, qu'aprecia los mens esfòrç
d'estrangèr entà'u demandar bi kalimotxo txiki (dus deus petits).
Que bevem lo darrèr sus ua terrassa drin mei enlà, puish que nse'n
tornam tà l'ostaleria, per tant d'enveja de demorar qui ajam.
Doman, lo viatge que continua.
ZUMARRAGA
Deu costat deu sud, Gipuzkoa qu'ei limitat per la linha de cresta de
la Cordilhèra cantabrica, e au nòrd per la mar. Aquò, e lo relhèu
montanhós, qu'explica que los arrius de Gipuzkoa e @corren deu sud
au nòrd, compartimentant lo territòri de la província en vaths mei o
mensh parallèlas. A Hernani que cor l'arriu Urrumea qui, vienut de
Navarra, junta la mar a Donostia. Mei caparrèr, l'arriu Oria
qu'arròsa Beasain, Ordizia e Tolosa ; mei a l'oèst enqüèra,
l'Urola, après aver gorgolhat a Zumarraga, que se'n va visitar
Azkoitia e Azpeitia, puish que saluda Zestoa abans de barrejar la soa
aiga a la mar dens l'arrident pòrt de Zumaia.
Enter Hernani e Tolosa, lo trin qu'afranqueish adaise de la vath de
l'Urrumea a la de l'Oria, l'altitud n'ei pas enqüèra tròp
importanta ; entà passar de la vath de l'Oria a la de l'Urola per
venciva, que's deu har bohon : los òmis qui l'aubrín via que
devón horadar cinc o sheis tunèls entà que podosse passar ; puish
qu'arriba a Zumarraga, ua vila obrèra conhada enter montanhas, shens
gran interès hòra de's trobar au centre deus parçans qui avem
l'intencion de visitar.
En generau, lo trin que cossira la vila ; dens lo cas de Zumarraga, la
vila que cossirè lo trin. Dinc au sègle XIX quan la construccion de
la linha de camin de hèr Irun-Madrid, Zumarraga n'èra pas qu'un
ensemble de bordalats agropats en ua parròquia. Lo nom de Zumarraga
que vòu díser quauquarren com « sauçareda » e logicament, la
prumèra « industria » ací qu'estó la deu vimi, la tisteria ;
mes au parat de l'arribada deu camin de hèr dens aqueste tròç de
vath vueit (los bordalats agricòlas que's trobavan suu quintar), dab
la possibilitat de har viéner la mestior e de har partir lo producte
fenit, industrias de tota traca, dinc a la siderurgia, que causín
aqueste endret entà s'installar, e - com a Hernani -
qu'aperavan ua hòrta immigracion castelhana, andalosa e galiciana.
URRETXU
Cantèr Zumarraga l'obrèra que's tròba Urretxu, mei petita, mei
cossuda. Lo son nom que sembla d'evocar lo de l'aur (urre), mes
n'i a pas jamei avut - a la mia coneishença - minas d'aur per
ací. Urretxu qu'ei separada de Zumarraga per l'Urola, qui ei
enqüèra ací un gave pregond e estret. S'en caminant per carrèras
e v'apareish d'afranquir un pont, que passatz de l'ua a l'auta
parièr shens ac saber, com ns'arribè a nosautes lo prumèr dia.
Las duas localitats qu'an istòrias plan diferentas. Qu'èi dit lo
desvolopament de Zumarraga qu'ei recent ; Urretxu, per contra,
qu'estó fondada peu rei de Castilha au sègle XV, dab per tòca
d'auherir servicis au monde deu parçan e aus viatjadors ; qu'èra
donc un vilatge de mestieraus, haures, maçons, pintres, hustèrs,
sartos... Las maisons ancianas qu'i son meis, e de que n'i a mei
ancianas ; dens ua carrèra estreta que devinam l'èish de la vila
medievau. Com entà suslinhar lo contraste arquitecturau, deu costat
Zumarraga e a un get de pèira de l'arriu que's dreça un immòble
en longor enòrme, deus qui apèran « barra » en França, qui ne
seré pas desapariat dens ua banlèga « dificultosa » (com disen
per'mor de non pas díser « prauba »). Lo contraste qu'ei politic
tanben, enter Zumarraga la socialista e Urretxu la nacionalista. E
solide, aquò que's rebat dens un contraste lingüistic dab
l'euskara mei vitèc a Urretxu. Çò qui n'empacha pas qu'a
Zumarraga tanben los panèus e sian escrivuts en basco e sonque.
ZUMARRAGA
Au miei de la plaça de Zumarraga, enqüèra ua beròja plaça carrada
ondrada de portics dab arcadas, que's dreça l'estatua de Miguel
López de Legazpi , lo hilh mei illustre de la vila puishqu'a comptar
de 1563 conquesí Filipinas au nom deu rei d'Espanha Felipe IIau.
Aqueste, en 1572, que decidí de'u nomar Capitani Generau deu
territòri qui avè conquesit mes Legazpi que morí d'un còp de sang
abans que la novèla de la decision deu rei estosse arribada acerà.
Los bascos qu'avón ua plaça de compte har dens las exploracions e
conquistas deu sègle XVI. Quan Magalhans estó aucidut au cors de la
soa expedicion, que prenó lo comandament de la flòta un basco, Juan
Sebastián Elcano, qui's pòt donc considerar com lo prumèr a aver
hèit lo torn deu monde. En Filipinas en suber de Legazpi que trobam
Andrés de Urdaneta, un oncle son, e un Martín de Goiti qui
participava a la fondacion de Manila, la capitala de l'archipèl.
URRETXU
Per çò qui ei deu hilh mei illustre d'Urretxu, eth qu'ei ligat a
l'istòria locau : lo poèta Jose Mari Iparragirre qu'ei l'autor
de Gernikako Arbola, un imne au casso de Gernika au pè deu quau lo
rei, a cada aveniment, jurava de respectar los fòrs e libertats
bascas. Aqueth arbe qu'ei un simbèu deus hòrts entaus bascos, e
qu'avetz solide entenut a parlar deu bombardament d'aqueth vilatge
per l'aviacion nazi, en 1937, e deu tablèu qui aqueth terrible
eveniment inspirè a Picasso.
Puishqu'èm a parlar de bascos illustres, que cau citar lo nom
d'Ignacio de Loyola, lo fondator deus Jesuitas. Loiola que's
tròba enter Azkoitia e Azpeitia, a vint-e-cinc quilomètres avant-ça
capvath Urretxu, dens la medisha vath de l'Urola.
ZUMARRAGA
Iparragirre que combató dab los carlistas ; e justament, qu'ei lo
moment de ns'assabentar suu carlisme puishque vam tau vilatge vesin
d'Ormaiztegi dab aquera tòca. Qu'i a temps abans non arribe lo
trin, que decidim de préner un cafè au bufet de la gara.
Dab S*** que parlam de causas e d'autas, e avisant, sus ua sòrta de
posteta, lo diari esportiu Marca, un equivalent de L'Équipe,
qu'estira lo braç e que'u gaha. Com s'aprèsta a'u léger,
que'm hè ua remèrca com que Marca qu'ei madrilène e qu'a
Barcelona qu'an un aute diari esportiu, e aquiu qu'un òmi dont ne
m'èri pas solament avisat de la preséncia, un tipe brun e magrestin
suus quaranta-cinc, cinquanta ans, qui's tien davant lo taulèr au
ras de nosautes, que s'avia a parlar de fotbòl dab S*** que diserén
que canta @missa. Jo n'intervieni pas guaire per'mor que n'i
enteni pas gran causa, tanben per'mor que compreni tot dòi la
mieitat de çò qui ditz lo pire aqueth, e n'ei pas que parle baish,
au contra que cridasseja lo bagolaire, e l'Athletic de Bilbao per
'cí, e la Real Sociedad de Donostia per 'quiu, n'i a pas dangèr
que m'adromi ! Qu'a la cara rojassa de l'alcolic qui ei, los
uelhs alucats, la carn e los òs. Qu'ei estat fotbolaire, qu'ei
estat apracticaire, qu'ei estat arbitre... com jo soi President de la
Republica probable. E quan èi l'impression qu'ei au cap de la soa
shaliva, exprès que'u shaqui a continuar : E de l'Osasuna de
Pampalona ne ditz pas arren ? e de l'Alavés de Vitoria ? e tau com
ua mecanica qui remontan, lo nòste òmi que s'i torna a parlar que
diserén la grèla.
Que'u demandi se vòu béver quauquarren, que pren un cafèlèit. Que
deu estar, aquò, lo son bevanèr de quan ei enter dus vins ; be cau
qu'aja bon l'estomac !
De l'aute costat deu taulèr, la gojata de barra ne se'n pòt pas
mei d'aqueth borruglar e bramar ; que junta las mans com entà
implorar lo diu deus alcolics d'insuflar au noste òmi l'idea de se
n'anar t'alhors ; que capbaisha en tot trucà's lo front dab la
man. Aquò que's compren, era que'u se deu aver a chucar tot lo
sent deu dia ! Mentre qui nosautes, dab lo trin a préner, qu'avem ua
excusa entà'u plantar aquiu. Tè, justament, qu'ei l'òra,
passem tà suu cai.
ORMAIZTEGI
Aqueth vilatge drin a l'èst de Zumarraga qu'ei mei pròche de
Beasain e Ordizia, e la vath on se tien anidat que desboca dens la de
l'arriu Oria.
Ormaiztegi qu'ei lo lòc de naishença de Zumalakarregi, un generau
qui durant quauques annadas gavidè las tropas carlistas, dinc a que la
Dalhaira e'u cossirè com assetjava Bilbao.
La prumèra guèrra carlista qu'estó ua guèrra civila de
succession, mes shens qu'aquò. Quan morí lo rei Fernando VIIau en
1833, lo tròne qu'estó reivindicat per Isabel, la soa hilha - en
fèit ua mainadeta gavidada per la soa mair María Cristina - e per
Don Carlos, lo hrair de Fernando. Qu'estó tanben ua guèrra enter
los liberaus (qui prenón lo partit d'Isabel) e los absolutistas (qui
sostienón a Carlos) ; e tanben enter las vilas (liberaus) e las
campanhas. Que seré longàs d'explicar per quinas rasons lo carlisme
s'enradiguè au País Basco e en Catalonha, qu'ei pro de senhalar
qu'au parat de duas guèrras carlistas en ua tempsada de quaranta
ans, la majoritat (rurau) de la poblacion basca en causint lo carlisme
estó amiada a afrontar armadas estrangèras au país : autant díser
qu'ei impossible de compréner lo desvolopament rapide deu
nacionalisme a la fin deu sègle XIX, shens préner en compte lo
fenomène carlista.
Que cau visitar, a Ormaiztegi, lo musèu Zumalakarregi, qui ns'ajuda
a compréner miélher lo contèxte d'aquera guèrra e los sons
enjòcs. Qu'i avem aprés que Zumalakarregi avè dens l'idea
d'establir un Estat basco suu quau regnaré com rei de Navarra e
senhor de Biscaia. L'istòria oficiau n'ac mentau pas jamei, totun
com a noste ne mentau pas jamei l'Estat occitano-catalan de 1213 o
las Províncias Unidas deu Mieidia de quan las guèrras de religion.
ZUMARRAGA
En tornant, que trobam lo noste òmi d'adès suu cai : assedut sus un
banc, que drom, que's devèrs lo vin.
Ne v'èi pas dit qu'avem trobat ua adreça de las bonas, a
Zumarraga. Que pagam cadun 16 € la nueitada, e au ras qu'avem un
restaurant on tribalha la hemna qui nse lòga ; per'mor d'aquò lo
restaurant - cosina tradicionau, pas de la géncer flor lhèu, mes
sabrosa e abondosa - que nse hè lo prètz amistós de 9 € per nse
plear l'estomac. De l'avantatge de passar las vacanças en endrets
t'on los toristas non van pas.
E de l'on dromim, ne se'n manca pas de hèra entà que's posca
aperar ua suite ! Ua crampa dab dus lheits e un armari que segueish ua
prumèra pèça on se tròba un lheit mei, un canapè e ua television.
L'inconvenient qu'ei lo revèrs de l'avantage : Zumarraga n'ei
pas hèra animada, que's coneish que hèra de gent de l'endret e
son partits en vacanças ; que's coneish sustot lo ser, las carrèras
que son a mieitat vueitas, los bars tanben, e n'ei pas normau aquò
au País Basco sud.
OÑATI
Au sud-oèst de Zumarraga, Oñati n'ei pas desservit peu camin de
hèr, qu'i vam donc anar en autobús. Que'ns cau cambiar de vath,
passar a la de l'arriu Oñati (tanben) qui's barreja dens lo Deba
hèra mei avath - la vath deu Deba qu'ei la darrèra abans
d'arribar en Biscaia -, tà encontrar aquera vilòta tranquillòta (a
l'òra qui i arribam : la de disnar) au pè deu mont Gorgomendi. Que
nse n'avem vist a Zumarraga entà saber on devèm préner
l'autobús, e a quinas òras. Qu'èi fenit per ac anar demandar a
la gara - qui n'ei pas luenh de la suite - on èi esdejuat deu temps
qui S*** se dochava. N'i èra pas lo noste òmi de ier. La gojata de
barra que m'a dat indicas. Que comenci de la trobar charmanta.
Qu'an lo chafre de graulhas lo monde d'Oñati e que vam compréner
perqué, au restaurant on disnam. Com fenim, la dauna, qui ns'a
devuts véder a préner de sus un taulèr e paginavirar los jornaus
Gara e Berria, que'ns vien demandar se preneram un cafè : « Kafea ?
» e au lòc d'insistir sus lo ka com alhors en Gipuzkoa, qu'ac
pronóncia cafià. Los mots en koa, qui son hèras en basco (a
començar peu nom de la província medisha), dab aqueth accent tonic
sus la finau que deven efectivament har pensar au coarracar de las
graulhas !
A Oñati, qu'i a moneda : los ostaus e las glèisas qu'ac disen.
Aquò n'empacha pas qu'a las darrèras eleccions, un quart deus
electors an dat la votz a un partit qui's ditz « comunista » e qui
parla d'independéncia. Ara, que seré entà estonar hèra qu'i
avosse, ací, monde favorables a l'instauracion d'un regime
comunista ; que hères pensen que n'an pas besonh de Madrid, per
contra, qu'ei clar com l'uelh de la hont.
A quauques quilomètres deu borg, just au pè de la montanha, qu'ei
lo monastèri franciscan d'Arantzazu. Ad aqueth endret que contan que
la Vèrge apareishó, apitada sus un espiaube, a un aulhèr nomentat
Rodrigo de Balzategi, qui'u demandè, susprés : Arantzan zu ? («
Sus un espiaube, tu ? »). En suber deu monastèri, aqueth lòc de
peregrinatge que compòrta ua basilica totaument hèita de nau dens las
annadas 1950. De Nosta Dauna d'Arantzazu qu'an hèit un prenom
feminin, Arantza, o, de manièra mei correnta, Arantxa.
Oñati qu'a ua universitat, tanben ! Qu'avè, disem. Fondada au
sègle XVI per Rodrigo Mercado de Zuazola, un hilh de l'endret qui
hasó ua carrièra brilhanta dens la Glèisa espanhòla - qu'estó
avesque de Saragossa -, l'universitat Sancti Spiritus que foncionè
de 1545 a 1901 ; qu'arcuelhè estudiants de tot lo País Basco, dinc
a sheis cents au temps de la soa vòga màger. Que s'i ensenhava la
Teologia, lo Dret, e mei a daubuas epòcas la Medecina.
Dinc au sègle XIX, Oñati non hasè pas partida de Gipuzkoa ; que
constituiva ua senhoria, ua de las pòcas deu País Basco. Los abitants
n'acceptavan pas tostemps shens mautar lo poder deu senhor. Lhèu
entà evitar que l'universitat qui avè fondat dab los sons dinèrs
avosse a patir deus destrobles politics recurrents o de las exaccions
senhoriaus, Mercado de Zuazola que la placè devath lo patronatge deu
rei Carles Ièr (lo sobiran qui los francimands apèran Charles Quint).
Que m'agradaré de saber d'arquitectura entà'vs descríver la de
l'universitat, mes sus aqueth cantèr que soi tròp desentenut ;
n'èi pas retienut arren de çò qui'ns disó lo guida.
E ara, ne'ns demora pas qu'a aténder l'autobús entà tornar tà
Zumarraga. N'èi pas contat a S*** ua anecdòta d'un prumèr còp
qui estoi a Oñati, en 1988. Qu'èra au parat d'un concèrt de
rock. Qu'i èri anat en estòp. Que plavè a cautèrs e com n'i
avè per ua pausa abans que l'espectacle comencèsse, dab la melha
que'ns cauhàvam en un bar en tot saborejar ua prumèra bièrra.
Qu'i èram un ahoalh a ns'i acessar, que ns'i cobdejàvam. Sobte,
la pòrta de la carrèra que s'enteraubreish, quauqu'un qui
n'abastam pas a véder per'mor que's tien dens lo miei-escur de
la carrèra qu'aborreish un paquet de panflets independentistas tau
sòu, e la pòrta que's torna barrar. N'èm pas que tres o quate
a'ns lhevar entà n'amassar. Qu'apèran au boicòt deus productes
francés, çò qui m'amusa en tot tesicà'm totun drin. Dab
l'escorruda deu temps çò qui m'amusarà vertadèrament qu'ei
aqueth procedit de getar los panflets e anà-se'n, estille comando
clandestin - o faiçon vam, des·hem-nse d'aquesta cuenta au mei
lèu.
N'ac conti pas a S*** per'mor que sèi qu'en realitat çò dont
parlarí seré de quin podí, alavetz, partir de Pau lo vrèspe e har
estòp de Zumarraga estant dab la melha devath la ploja, sonque
per'mor de véder un concèrt.
ZUMARRAGA
Qu'avem sopat. En Espanha que hèn ua macedònia qui m'agrada au
delà, gai non demoram pas hèra senon, dejà bèth qui soi, que
pravarí enqüèra. Au restaurant qu'i a ua gojata de sala negra, ua
latinoamericana ; que l'èi dit un mot en basco manièra de badinar e
era, non solament n'a pas comprés, aquò qu'ac voi adméter, mes
qu'a hèit ua grimaça desagradiva qui volè díser quauquarren com
« De qué'm parlas tu, adara ? », e aquò que'm hè berserir.
S***, òste shens parion, que la declara bèstia a non pas poder trobar
pèiras au gave, minimizant atau la soa actitud tan pòc arcuelhenta
vis-a-vis deu visitaire qui soi ; ua atencion inutila, puishque ne'm
senteishi pas estrangèr ací, mes requista parièr.
L'auta gojata de sala qu'ei ua gojateta blonda dab lunetas. Quan
nse vien crubar los sopars, que's bota a parlar dab nosautes de
causas e d'autas : qu'èm dejà de la maison. Que m'a dit S***
los bascos que son hèra ubèrts e simpatics. Jo, insabedor de la
sociabilitat d'autas regions d'Espanha, que'n hasí un trèit de
caractèr espanhòu. B'èm luenh deus lòcs comuns racistas deu basco
barrat e ca@pborrut ! Totun ! Un còp qui èri a Donostia, com viení
de demandar lo camin a duas gojatas qui contrapassavan, ne's van pas
tornar virar e aperà'm tà dise'm : « Excusa nse, que ns'èm
trompadas », e tornar explicar ? Lo francés - e los bearnés que
seguim aquera lei -, en parlant dab un desconeishut que con·hon
respècte e hredor. E que díser deus parisencs ? Un dia qui èri
entrat en un cafè de la Bastille dab l'intencion d'i demandar ua
indica, que'm hasí la cuenta de béver quauquarren en pensant
obligar lo servidor ; tuta ! Quan l'aperèi entà'u demandar on se
trobava la carrèra qui cercavi, que s'apressè de jo en se
n'arrídent comerciaument puish vedent que n'èra pas entà
comandar, que's tornava virar shens me respóner. Ne denhè pas
solament respone'm.
S*** que ditz que dab la bona mentalitat qui an aqueste monde, au cap
d'un detzenat de dias que nse harem amics. Per ma, qu'ei mei que
probable, e estossi ric que'm cromparí un apartament ací e qu'i
passarí vacanças e fins de setmana.
URRETXU
Qu'èm a béver sengles kalimotxos dens un bar, S*** qu'ei virat de
cuu a la pòrta, jo que'u hèi vis-a-vis. Còp sec, que'm hè : «
Ne t'arrevires pas. Lo capdèt de la gara, lo deu fotbòl, que vien
d'entrar. »
ZUMARRAGA
L'endematin, com esdejui au cafè de la gara, qu'i ei la servidora
aquera. Que s'a hicat un carrat negre suu peu, e que m'agrada
enqüèra mei atau, mes que m'apercebi que hè lo mus. N'i ei pas
l'arbitre alcolic entà l'en·hastigar, totun. Beròja qu'ei, au
mensh que la ne tròbi, a S*** ne l'agrada pas, mes guaire arridenta.
Ua auta servidora, bruna e prima, que l'apèra « Nekane ». Que
m'agrada pro aqueth prenom, la traduccion basca deu Dolores espanhòu
; de neke, tribalh, pena, fatiga. Lo basco que harga ua corderada de
prenoms feminins dab lo sufixe -ne ; que son prenoms qui an
correspondents en espanhòu mes pas tostemps en francés (per'mor
d'aquò que son reales au País basco Nòrd) : d'edur, "la
neu", qu'an hèit Edurne, l'equivalent de l'espanhòu Nieves ;
de jaio, "nàisher", Jaione, qu'ei a díser Natividad ; etc.
Nekane que se'n va per ua pòrta de servici, qu'a devut fenir lo
son torn.
ORDIZIA
Los dias precedents ne son pas estats tròp calorents, mes uei lo
sorelh que hissa. Que cambiam enqüèra de vath, mes uei que vam
capavant, tà la vath de l'Oria. Au pè deu mont Txindoki, qu'ei lo
parçan aperat Goierri, lo « País Haut », ordonat autorn de
l'aglomeracion formada per Ordizia e Beasain.
Ordizia qu'estó fondada au sègle XIII peu rei de Castilha Alfonso
Xau lo Savi. Qu'estó un bon sobiran entaus bascos, d'alhors que
fondè Hernani tanben. Qu'èra ua vila franca, qu'ei a díser que
los sons poblants èran exemptats d'impòsts ; e que's consideravan
pro vilanés los d'Ordizia entà préner partit contra lo carlisme,
çò qui'us való d'estar assetjats per Zumalakarregi.
A Ordizia, que vedem lo centre istoric e l'estatua d'Andrés de
Urdaneta dont parlavi mei capsús a prepaus de las Filipinas. Que
minjam pintxos, tanben. E hasosse bon, que'ns plearem l'estomac dab
quauques pintxos e haut ! que correrem com un par de lèbes, mes la
calor que'ns possa a'ns refugiar dens un restaurant. Ua gojata que
nse vien balhar lo menú. S*** que'u ditz que parli basco, plan que
hè, shens aquò ne m'i gausi pas getar. Qu'escambiam quauques
frasas. La gojata que ditz a S*** que sus setmana que tribalha en ua
enterpresa de Beasain deu nom de CAF e que las fins de setmana que vien
ajudar au restaurant, qui ei deus sons pairbons. Estitxu - atau que
s'apèra - qu'i ei secretària e que parla francés, anglés e
alemand. Que'ns ditz que parla miélher anglés que castelhan ;
n'ei pas segur que sia vertat, qu'ei meilèu ua manièra de díser
que considèra lo castelhan com ua lenga estrangèra, ua de mei. Qué
que'n sia, Estitxu, a vint-e-quate ans, que hè partida de la
prumèra generacion dens l'istòria a aver accedit a la coneishença,
au saber, en euskara.#
BEASAIN
Qu'ei donc de Beasain, Estitxu. Enqüèra un prenom feminin basco e
aqueste còp n'ei pas arrevirat deu castelhan : Nosta Dauna
d'Estibaliz qu'ei la patrona de la província d'Álava, d'aquiu
lo prenom, abracat en Esti ; Estitxu qu'ei un diminutiu. La costuma
de hargar prenoms dab noms de lòcs ligats a la Vèrge qu'ei de tota
la peninsula iberica : qu'i a en Espanha e au Portugau gojatas qui
s'apèran L(o)urdes.
Ne soi pas segur d'ac aver dit, Beasain e Ordizia, com Zumarraga e
Urretxu, que son tòctocants. Ordizia, com Urretxu per rapòrt a
Zumarraga, qu'ei la mei anciana de las duas, e Beasain qu'ei lo
bordalat devienut devienut vila industriau, a la faiçon de Zumarraga.
Qu'i vam dar un torn, francament ne sembla pas de valer la virada ;
mes que cau díser que n'èm pas en de bonas condicions entà
toristejar : qu'ei l'òra, enter quate e sheis òras, on lo monde
son a casa, qu'atenden que la calor e sia mensh hòrta entà sortir.
Tanben, ua bona part deus abitants que son en vacanças. Tant i a,
n'i a pas guaire de monde per las carrèras, e que sofrim tostemps
d'aquera diabla de calor !
Qu'èm passats davant lo site de CAF, l'enterpresa on tribalha
Estitxu. S*** que m'explica qu'ei ua enterpresa de construccion de
materiau ferroviari coneishuda dens tota Espanha e en dehòra
(d'aquiu qu'Estitxu manege tant de lengas). 1600 emplegats que
s'ia traçan la biòca, de fèit qu'ei ua enterpresa hèra
importanta.
LAZKAO
S'èram mei valents, o meilèu se non sofrívam tant de la calor,
qu'anarem tau vilatge pròche de Lazkao. Rai ! que serà tà un aute
còp.
Qu'i estoi hèra d'annadas a, e que'm sovien d'ua gojata qui
vedom a passar sus la carrèra, qui portava dab era un libe titolat
Sinonimoak. Qu'i a a Lazkao un euskaltegi, un centre
d'aprenedissatge de l'euskara, hèra reputat, e non solament que
s'i pòt apréner lo basco, mes tanben, los qui n'an dejà ua
cèrta coneishença, que la pòden apregonir : qu'an comprés los
bascos que la luta lingüistica que passa per la possibiltat de formar
navèths locutors mes tanben per la recuperacion de la mei gran
competéncia lingüistica qui's posca. Nosautes d'aqueth temps, que
ns'estimam occitanoparlants quan sabem parlar en emplegant dus o tres
mila mots. Shens comentaris.
A Lazkao qu'i a tanben ua mongia benedictina. Un monge deu nom de
Juan José Agirre Begiristain qu'i tien archius de tots los
documents, libes e revistas ligats au País Basco ; enter aqueths
documents que figuran documents de l'organizacion E.T.A. Aqueths
documents que son hòrt preciós entaus istorians qui vòlen escríver
a perpaus de las decennias 60 o 70, e plan solide los documents mei
recents que seràn indispensables aus istorians de doman, mes tots
n'an pas aquera concepcion de las causas : en heurèr lo monge Agirre
Begiristain qu'estó arrestat per la polícia espanhòla, sus
comission rogatòria de la jutja parisenca Laurence Le Vert. Com que
l'estudi deu Dret ne mia pas tostemps a l'intelligéncia...
ORDIZIA
Que fenim la nosta visita rapida en nse desalterant au bar deu
supermercat Eroski, e haut, que tornam tà Zumarraga.
ZUMARRAGA
Quan arribam, un hèish de gojatas e de gojats que son a las estanças
entà's crompar bilhets de trin. Que van tà las hèstas de Vitoria.
Qu'aví desbrombat qu'èran per aquestas datas. Que m'auré
agradat d'i anar, a condicion d'aver reservat ua crampa acerà.
Dromir sus la carrèra, abans que m'èra de bon har, mes ara que'm
caleré tres dias entà me'n tornar aver. De dòu har n'i ajam pas
pensat prumèr.
URRETXU
Qu'avem donc causit la tranquillitat, e donc que la vam aver :
anueit, qu'ei dissabte e los bars que son enqüèra mei vueits que
los sers precedents. Tots los qui avèn enveja de s'amusar que son
tà Vitoria ! Ad eths la carn, a nosautes los òs.
ZUMARRAGA
Dimenge matin, e que cau dejà tornar tà casa. S*** qu'ei partit de
d'òra préner lo trin tà casa. Jo que l'èi mei tard. Que'm
preni los ahars, que torni las claus a la nosta proprietària, e en
arribant a la gara que me'n vau esdejuar au bufet. N'i ei pas
Nekane, que'm serveish la soa collèga. Qu'èi dret a ua forqueta e
un cotèth entà copar lo crespèth Donuts e lo panet cornut qui
acompanhan lo men cafè ; puish com soi a'm crompar lo bilhet au
frineston, que te m'arriba a la corruda per'mor que cred qu'èi
desbrombat de'm préner los ahars en partint. Que torni tau bufet, un
crespèth mei, e un curadent qui era hè sortit deu son estuit de
plexiglàs tà jo, lo francés desestruc qui soi. A prumèra vista ne
m'agradava pas autant com Nekane, mes mei charmanta qu'ei. De dòu
har ne l'avossi pas vista lo dia quan arribèm, dab era qu'aurí
parlat basco - Begi politic dituzu : Qu'as de beròis uelhs.
En tot horrupant un darrèr cafè, que legi lo jornau, qui èi pres suu
taulèr. Mes l'òra que vira, que va estar temps d'anar suu cai.
Com pausi lo jornau suu taulèr, qu'enteni ua votz darrèr jo, que
diserén un arremusclet. Que m'arreviri e que vei lo noste arbitre
alcolic, qui s'atèla a la soa jornada de hartanèr. L'espiar de la
servidora e lo men que s'encontran e que se n'arriden au depens deu
fotbolaire mancat ; puish era que m'aborreish un « Agur ! » plan
sonant.
Lo trin qu'arriba, mes en i pujant ne sèi pas enqüèra que seràn
lo sovier qui guardarèi lo mei clar d'aqueste viatge e lo detalh de
las mias vacanças qui mei m'agradarà de contar, aqueras
apareishudas d'un personatge tan pitoresc, aqueras bramèras autant
sobtas com inexauriblas com.
IRUN
Qu'arribi a Irun a l'òra de disnar, e abans de passar tà Endaia
préner lo trin tà Pau, que m'inviti au restaurant. Que'm cruban
15 € e la servidora qu'ei latinoamericana.