Vita vitanta (sauvaguàrdia)

[Eole]

Miquèu de CAMELAT

VITA VITANTA

còps de calam

tresau edicion completada e metuda en grafia classica per Eric Gonzales

,, edicions Reclams, 2003

LA CON·HESSION DEU JANTIN

Que credetz lhèu que n'èi aimadas quandas e quandas ? Non, mics,
sonqu'ua. Qu'èra ua joenòta deus setze, peus blonds coma un
cabelh de horment, dab los uelhs blus e pregons drin eslamats,
d'aqueths qui'vs semblan díser : « On vas, gojat, hè't ençà,
estanga't drin » e beròi hèita, e un balanç de la soa persona
quan anava suu camin qui'vs dava un truc deus pesants au còr.
Quant de còps me n'èri anat assèder devath un espin-blanc saber
quan tornèsse de la bòrda ! Qu'èri tot ser ad aqueth arcòst a
demorar, a demorar. Que comprení lo truc deu son esclòp s'avè
plavut, lo lis de la soa espartenha leugèra, se lo temps èra sec. Que
vedí la soa ompra, suvant l'escurida de bèth tròç luenh enlà o
sonque de près, soventòtas que cantava d'ua votz clara, qui'm
botava en ua langor estonanta. Que'm passava davant, sense que se'n
mensh·hidèsse, e lo son esclòp o la soa espartenha que's hasèn
perdedís dens l'ompriu de la nueit.
Que la parlèi un còp de que i avè dança per la hèsta au cap deu
pont. Non sèi quin ns'i èram escaduts ua dotzena d'esvagats,
tornejant entre nosauts e espiant se bèra gojata, au gessit de missa,
e seré per aquiu tà l'estangar, tà l'estirar drin de bon grat,
drin per fòrça, dinca au miei de l'aròu. Per'mor, deu men temps,
sabetz, las gojatas n'èran pas mèchas en fèit de danças. Que las
calè parlar tot doç, de longa man ençà, hà'us prométer hèra de
dias per avança, e enqüèra n'èram jamei segurs de que vienerén.
Ara tant per tant se's ditz que i a bal en quauque lòc, que ve
n'arriba un eishami.
La Martina - qu'èra lo nom de la gojata - e jo que nse'n dem
quauques torns amassa. E lèu, de paur de las maishantas lengas e deus
crits qui'u hasoran a casa, que s'èra escapada, lèu hèit.
Non i a pas per díser, aquera que m'avè gahat ja. Que nse volèm. E
medish que comptàvam de nse maridar tà la fin deus tribalhs. N'aví
qu'a har la demanda e ueratz quin, un ser, me n'anavi de cap au son
pair :
- Escotatz, mèste, la Martina que'm platz. Se la hasèm ? Se
v'anaré de que nse maridèssem aqueste abòr ?
L'òmi, mudat coma un vencilh qui's desplega, que s'èra quilhat
e dab lo cap ad endarrèr, e ua arrisa trufandèra suus pòts :
- Quiò, hòu, e aquera que t'as pensada ?
- E òc, ce'u hei.
Lo men òc, qu'èra un òc tremolent. Tà díser la vertat, non sabí
on hicà'm e la honta que'm prenè, davant aqueth vielh qui sense
dise'n mei m'espiava dab los sons uelhs ardons, la boca miei
obèrta, com se se'm volè minjar.
S'èra estat de las mias tracas, s'avè compdats sonque vint o
vint-e-cinc ans, que m'averí getat lo berret per tèrra, que
m'averí tirat la vèsta e que l'averí dit sense mequejar : «
Tè, se't senteishes nèrvi aus canets, que ns'i vam har drin tots
dus. Amassa'm lo berret se gausas ! » Mes tà un òmi atau, tirant
sus los sishanta, n'aví pas lo corau de'u har miaças. E puish,
qui sap, uei no'm volè deishar maridar, per'mor de quauque hum
qui'u gahava, mes lhèu dab paciença - e los amorós que n'an
- tot que's decidèra autaments. Lavetz que nse n'estem sense nat
aute mot los dus òmis. Eth, un còp qui m'avó hòrt espiat, que's
tirè deu puisheu en hènt córrer los calhaus deu camin dab lo son
baston d'agreu, e jo que'm viravi tà nosta pleitejant en jo
medish. M'èri mancat, de non tornà'u caishau ? Non, non, tot vist
se devèm èste un dia pair e hilh, s'avóssem a víver devath lo
medish teit, que valè mei de que m'ac bevossi ara, sense set, tà
que no'm digossen un dia : « Qu'avètz hèit au patac l'aute
còp ! »
Lo ser, com de costuma, e la lua que cornejava au pè deu cèu
(qu'èram dens ua tèba vrespada de julh), que m'escadí davant la
frinèsta de Martina. D'ordenari que i èra a demorà'm, o senon
tà que s'amièsse lèu que sabí plan balhar tres trucs suu sòu,
que'm comprenè e non trigava de paréisher. Com n'èra enlòc que
dei atau dab lo baston, mes en de batles. Sèt òras que sonèn. Que
m'apressèi de la frinèsta, e qu'entenoi lo pair a cridar :
- Que'u vòs aqueth no'm hàcias díser qué, que'u vòs ?
- Òc que'u voi !
- Eh ben pren-lo-te, mes que't sia per dit, non tornes mei tà
casa.
Ueit òras qu'arribèn e jamei nada Martina. Mau qu'anava tà
nosauts. Batalar ja hasèn deguens, mes de mei en mei tot doç, e
no'n gahavi nat motòt. E calè demorar tota la nueit enquiò la
mainada se'n viengosse abrigà's devath la mia capa ?
Batlèu n'entenoi mei nat marmolh ; que morín las candelas au
cornèr deu huec, e que s'adromín en casa de Martina. Que hasoi dus
o tres passeis enqüèra e, tè, que me'n tornavi.
Lo ser despuish, a las medishas òras, que m'escadí au pè deu
frinestòt. Mes autanlèu la pòrta que s'aubreish e, ploricosa,
Martina que'm hè :
- Sauva't Jantin, a nosta non vòlen mei aquò. Pair qu'a dit que
meilèu que de deishà'm maridar, que'm tuaré d'un còp de
destrau !
- Bò, bò, tuà's la hilha per'mor d'amoretas, mes ne'u vas
pas escotar !
- Qué vòs que haci ! e tornè Martina.
E aquò dit, sense mei, que'm barrava la pòrta d'un patac. E jo,
esvarjat, non sabent mei on dar, que corroi bèras pausas dens la nueit
escura, que viengoi escotar enqüèra e har deu pèc au ras de la
frinèsta. E quin la trobatz aquera, mes qu'èri hòu, coma s'èra
tot aquò un saunei, qu'anèi assède'm au pè de l'espin-blanc a
espiar los lugrans qui acerà hòra e lusivan e perperejavan...
Quan, a bèths còps, e passi au ras d'aqueth arbolet, au cap de
tandes ans, que'm balhi ua sarrada, mes pensatz, non m'i estangui
mei.
LO QUI BÈSTIAS SE CROMPA...

Non me'n parletz d'aquera vaca ! Non sèi quin la m'aví crompada
per un dimars d'Arrams, petita, seruda, los còrns virats a de
capvath e un braguèr d'esquira... Non pòdi compréner quin m'èri
deishat coionar.
Lo ser, quan l'amiavi, la hemna que se me'n vedó ua arrisa :
- E aquò qu'as crompat ! ci'm digó.
La setmana que's passè.
Dab pro lèda, qu'èra tanben bèth drin excusèra e quan n'aví
pas au ras de jo lo barròt tà'u ne balhar quauquas bailadas, que
se'm guardava la lèit tant qui podè. Quan ve parli de lèit ! non
n'avè qu'ua escudèla e a cada còp qui m'apressavi, dab los
pès de darrèr non i avè que huec, e que m'enviava los gatges un
tròç luenh.
Un dia que me n'avoi a me n'anar de casa, non sèi tà on, lhèu
tà har lenha au bòsc de l'Escorra. La hemna que l'arpastè com
las autas, e que sagè de tirà'u quauques chorrups de lèit. En de
batles !
En tornant que'm he :
- Que la me cau tirar de la bòrda, non la me voi mei saber au
tropèth ! E que't valha per dit !
Quan ua hemna ve devisa parièr que la cau créder o mau que ve'n
saberà. Que la miavi dongas tau prumèr meacat. Esperatz drin, n'i
èm pas enqüèra au marcat de las vacas ! Coma arribàvam per darrèr
Argelèrs, be se m'escapè ! Que l'aví totun passada ua bona
còrda peus còrns, e partits dab l'auba, non trebucàvam monde peus
camins. Arren non lo hasè ompras o paurs. Mes que crei que hosse ua
vuetura de bohèmis estangada drin ad enlà en un prat qui's hesse
sentir e la vaca ja's descarguè còp sec de la miadera e de
l'òmi. Vèn-la-te cuélher per las castanhèras envath, a arroflets,
a cuulhevets !
Que la seguii, que l'aperèi, que m'apressèi tot doç, e gahant
totun lo cap de la còrda qui estirassava, sense d'autas travas,
qu'arrecotívam sus la plaça deu bestiar.
Truc sus l'ungla, un maquinhon qu'arriba. Que me'n presenta
dètz-e-ueit pistòlas (que'vs parli d'abans la guèrra, e aqueras
dètz-e-ueit pistòlas que serén com dotze cents liuras de uei).
- Òmi, ce'u hei au maquinhon, no'n parlem mei de la bestiòta.
Que sèi que n'i a sus l'estat de las vacas de mei beròjas, de mei
joenas, de mei plan motladas, mes tà dètz-e-ueit pistòlas, non la ve
voi balhar totun. Que v'i ganharetz tròp bona jornada !
E qu'ac deishèm aquiu dab aqueth. Mes que cau créder de que i a ua
sòrta taus de qui son avejats, lo maquinhon n'èra pas lhèu a un
get de calhau, ua hemna de Davantaiga, vestida de negre (que devè
èste veuda de fresc), seguida d'un vielhòt (qu'èi sabut despuish
de qu'èra lo son pair), que la me viengó marcadejar.
- Ei bona leitèra ?
- Òc per ma fe !
- E se's vòu lo vetèth ?
- Òc, per ma fe, enqüèra ce'us tornavi.
- E balha còps de pès ?
Aquiu que me'n davan ua tròp hòrta e non gausèi denegar.
- Ueratz, ce'us hei, bèstias que son bèstias, e se un dia de
maishanta lua e v'apressatz tròp, de qué voletz que'vs responi ?
E que nse'n vedom ua arrisa tots tres.
Ad aqueths condes e proseis d'autes marchands que la viengón espiar.
La hemna que'm digó a votz baisha, autanlèu de qui'us vi, per
paur bessè de que l'ac gahèssen :
- Anem, non la me tiretz de prètz ; quau ei lo vòste darrèr ?
- Tè, ce'u hei, que saberatz de que la ve voi véner a vos, botem
vint pistòlas, mes d'aquiu non ve'n tiri ne un ardit ne miei.
- La còrda qu'ei mia ! ci'm digó la hemna.
E autanlèu qu'anè tau son pair qui s'èra hèit drin enlà :
- Balhatz-me las vint pistòlas.
- Qué ?
- Qu'èi crompat la vaca.
- Qué ? ci tornava lo vielh, qui èra bèth drin espés d'aurelhas
e lhèu non volè compréner çò qui'u disè la hilha.
Per las fins qu'amuishava un mocador conhit de moneda, a barreja
loïs d'aurs, escuts e pecetas, e bèth drin de maishanta cara,
que'm hasè càder au clòt de la man los dètz loïs d'aurs de
vint liuras cadun - que n'i avè enqüèra lavetz.
No'm destrigavi briga tà béver tassas, pintons o pintas, e dab lo
dia qu'èri a casa.
La hemna, enqüèr pro mau ensunada, que'm he :
- E ja qu'ès aquiu ? E la vaca ?
- Qu'ei venuda !
- Òh ba, quau ei aqueth pèc qui te n'a descargat ?
E que'u condèi la hèita d'aqueth dia.
Mes ja sabetz quin son mensh·hidablas las hemnas, tanlèu qui
l'avoi explicat a quin monde l'aví liurada, e quin lo vielh avè
cridada la soa hilha, que'm digó :
- E se la te tornan, qué haràs ?
- Eh ben, ce'u hei bèth drin escamussat, ad aquò n'aví pensat
briga, non !
- Qu'ac crei, ce'm he era en arroganhant.
- Tè, ce'u cridèi en·hastiat, que la tornarèi a l'estacader.
E que passavi tà la bòrda coma un cotre, pusque per casa i hasè tan
lèd ; lhèu dab lo bestiar que se m'esclarirén las ideas.
Totun la setmana que's passè atau.
Que plavó. Las carrèras que's virèn arrius. A còps, de tant la
ploja e honiva, que hasè com botelhas dens los gorgòts. Las brumas
non sabèn qu'estirassà's, en dòu deu sorelh qui's clucava.
Sovent, que hasí a la hemna :
- Non deisharén un can dehòra de uei. Non pòdi créder que's
hicaràn a camin dab aquestes chorròts de ploja.
Lo dimars, au cap de la setmana, lo dia que's lhevè drin, ja
qu'arrosilhèsse de quan en quan, e non pensavi a la vaca venuda, pas
mei qu'aus morts de l'aute monde, quan au vrespau e vedom arrecotir
a casa la dauna crompadora, mulhada, trista, gotaherida, dab un tròç
de capèth tà la virar deu maishant temps. Que'm he :
- Sabetz, qu'èra a l'ahorèst dab las autas e com non la vim ier
ser tornar dab lo tropèth, que pensàvam de que s'estora esbarrida
dinca ací.
Aqueth conde que nse solatgè.
- Entratz, dauna, ce'u hem, vengatz ve dar ua escauhada.
E, coma anàvam de cap au larèr, que'u disí :
- N'i compreni arren. Bessè que la vaca, tant arrecotonada a
la nosta jaça, non s'ei reconeishuda dens la bòrda navèra, e
autanlèu qui s'ei vista dehòra, dens las peishenças, qu'a huegut
sense saber tà on.
La hemna que s'assedó. Que'u hei enqüèra :
- Anatz, las bèstias qu'an sentida, qu'an mei de memòria e
de coneishença que non sembla ; se jamei arribèsse per ací, ja
podetz créder de que la v'amiarem en l'òra.
La hemna que's cauhè dab nosauts e que'u hem secar la pelha. Que
sopèm. La nueit que cadó e com n'èra pas mei a temps de decarrar
que la hasom estar.
Que velhèm bèras pausas. A las dètz que caló anà's jàser. Com
non avèm que dus lheits, lo noste e lo deus mainats, las duas hemnas
que's hiquèn amassa e que me n'anèi tau graèr, devath las
lòsas, on me botèn un par de cobèrtas sus duas garbas de palha.
Que tastèi drin la frescura e qu'ac trobavi atau, atau,
d'ajacà'm solet ; non m'èra arribat despuish los darrèrs
vint-e-ueit dias a la casèrna.
L'endedia que tornèm d'esdejuar. E aquiu dessús, lo sorelh que
nse he beròja cara :
- Anatz, ce digoi a la hemna desviada dab l'arruhèca, la bèstia
qu'a devut estermià's. Mes dab lo bèth dia, qu'arrecotirà.
Sustot, non manquetz de nse dar novèlas ; non seram tranquilles dinca
e sapiam çò qui se n'ei devirat d'aquera brava pasta de vaca
leitèra.
E la hemna que devarè la còsta. Non hen díser arren. E n'ei que
longtemps despuish, com èri suu camin de Lorda, qui escadoi abans deu
Pont-Nau, un cap de vielh qui'm semblè de conéisher.
Qu'èram a pè dab senglas vacas. Autan graciós com podí,
qu'anèi de cap ad eth :
- Mes b'ei vos qui l'aute còp me crompàvatz la vaca Londrina ?
La bona bèstia qui èra !
Lo vielh, sense estangà's, que m'espiè d'arrèr-uelh e que
m'apotgè com per chafre :
- Òhòc, bona bèstia ! mes dab era que hasotz miélher marcat que
jo ; que la ve paguèi dab dètz loïs d'aurs deus bons, mes era, be
való pòc !
E jo, vedent mala e non bona, qu'avancèi de pas coma se n'aví
entenut arren.
Tè, qué'n calè har de la vaca ? Lo qui bèstias se crompa,
bèstias que deu véner !
LA VENGENÇA DE MARION

Aqueth dia, Marion que'm parlè atau :

« Non sabi pas èste maishanta : Diu que me'n guardèsse, quan me
n'an hèita ua de las escosentas, se me'n brombi longtemps. De
segur, en l'òra la causa non passa pas tot lis e que me'n còsta
un prosei deus lèds, un díser deus qui nhargan, un escarni deus qui
macan lo còr, non se'n van de quauques dias de davant los uelhs ;
que'n carregi la plaga bèth temps. Puish, drins a drins, tot aquò
que's pedaça, la dolor que s'amorteish, lo mau que hè crosta e de
devath enlà las carns que s'apedanhan.
Mes la hèita qui'vs vau condar que'm sangna enqüèra : vatz
véder.
La costurèra, de qui demora, b'ac sabetz, au cap deu pont, que
vienè de hà-se'n un mainat pro bèth, pro castrut, dab bèth
còrps, bèths braç e un gran cap ; totun, dab tant de pareishenças,
non disè jamei chapa. Non m'i enteni guaire, mes espiatz, com
l'assedèn dehòra a l'ompra de la bòrda capvath l'estiu, e com
bèra tropa de còps qui passavi e contrapassavi, e en de batles lo
cercavi a hà'u har un arrisòt, ja m'avisèi qu'avè quauquarren
de boçat a la tinhòla. Malaudèr, feblèr deu sang, raca de familha,
non sabi !
Aqueth ! ja podètz virà'u, hà'u carecinas, batlèu ja
l'avóssetz trucat, no's mudava pas mei qu'un soc !
Los nèns a quate mes, que'vs segueishen dejà dab los uelhs quan
marchatz ; a sèt, non vòlen mei està's a la hauta, que tiran còps
de pès e mau que va, se a nau o dètz mes, non hèn cametas per la
crampa endavants, se non cridan, se non hèn nhiunhau. Au cap de
l'an, lo neurigat que deu gavidà's solet per las emparas e hà's
compréner, e hà's respóner per la soa mair.
Aqueth ! qu'èra bèth, lo hilh de la costurèra, mes dab aquò camas
com siulòus e quan lo hasèn marchar que las ajumpava balin-balan. Lo
son cap, deus pesants coma v'èi dit, n'avè que uelhs sense
lustror qui se v'estacavan dessús ; que devèn èste uelhs de papèr
oliat. E dab aquò, tostemps dab la boca ubèrta com se volosse gahar
moscas.
Tà non anà'i per cinquanta camins, jo que crei que lo nèn
qu'èra pèc ! Que se m'escadó de l'ac escopir a la vesia ; ja
v'èi dit de que s'aperava Dorotè.
Un dia, dongas, qui mau non hè mau non pensa, tot en devisant com hèn
de la ploja, de las sasons, deus maridatges, qu'èram a cuentejar e
juste qu'avè lo hilhàs a la braça.
Que parlava per eth, que'u segotiva, que'u hasè dançar suus dits,
que belava coma ua craba empenada e que'u hasó petar potons suu
culin com se'u se volosse minjar : « Beròi per ací, charmant per
aquiu, e bèth mainat, e entelligent, e batlèu que poderà anar tà
l'escòla e se'n serà content lo regent ! » etc.
Que n'èri lassa !
- Bò ! ce'u hei, non sèi s'anirà jamei plan aqueth mainat !
- Perqué vòs díser ? ci'm tornava ;
- Non t'ac vedes ? Que'u hès signes, que l'apèras, que'u
danças, que'u cantas, que'u potoas e non se n'arrid !
- Qu'ei per'mor qu'ei fatigat tè, uei.
- Que'u presentas ua crosta de pan e no's botja.
- Qu'ei per'mor que n'a pas hami, tè !
- Tant qui volhas, mes a pausas que deveré totun cridar.
- Cridar ? E de qué cridar e plànher ? qu'ei tan brave lo men
mainat !
S'avètz vista la vesia Dorotè arrapà's lo petiton d'un virat
de man, e d'escapà's tà casa en shorrisclant :
- Ah, mimí beròi, que son jalós de tu !
L'endedia, aqueth prosei, qui s'èra acabat atau, que'm dava
tesic. N'ei pas que n'avossi malícia, n'ei pas qu'avossi, ci
crei, deishat escórrer empertinenças e mesprètz com quan se pelejan
; totun la lenga mia que n'avè gran prudèra, non l'aví hèit nat
deutòrt. Mes n'estoi briga tranquilla e, tanlèu qui
l'engontrèssi, que'u n'anèri cantar quate de las peludas.
- Dorotè, hòu, que te n'as dat, no't calè. Que lo ton mainat e
sia un miragle de mainat, un lilòi, va plan ! Diu qu'ac volha. E se
un dia e deu har escòla en un collètge, o cantar missa a La Sèda de
Tarba, uèra, jo qu'ac voi.
D'aquera, lo topin de dorotè que's hicava a borir : qu'avoi dit
lavetz ? Que se'm geta dessús, que'm hè càder lo cohader,
que'm tira lo peu, e que me'n balha dà-me'n hòrt, commaireta,
dab los punhs barrats.
- Òh ba hòu ! N'èm pas ací tà tuà's de uei ! Non voi nat
ahar dab la justícia ; qu'ei pro que ns'i haciam dab la lenga.
E que tirèi de cap a casa. Mes era, ua òra d'arrelòtge, suu lindau
de la soa pòrta que cridava, que plorava, que m'aperava de tot e
medish de çò qui'vs pensatz. No'm podoi lavetz està'm de'u
respóner :
- Se me'n soi hèita dab tu ! Uèra, l'òmi que n'ei consolat e
avisa't. Vèn, vèn, dem temps au temps, qu'as pasta dens las mans,
lo hilh qui as hèit que serà la mia vengença.
E non cuelhom pas dus còps cerisas au cerisèr de darrèr casa que la
vertat neta, clara, que lusiva : qu'èra pèc lo hilh de Dorotè, e
pèc que serà tant qui visca. »

E com m'amuishava aquera rueina de nèn, au cap patlàs, aus uelhs
shens vita, agergat dens un carriòt sense mave's jamei, sense har ne
un gemit ne un titlet, l'arríder clarejant e tringlant de Marion que
retrení dens la parguia. Aquiu que n'i avè pro. Que'u sarravi lo
canet e coma avançavi de pas, qu'entení longtemps a largar lo son
díser : « Ara que l'èi la mia vengença, ara que l'èi ! »
UN BASTON D'AULHÈR

Qué s'ei hèit lo men baston d'aulhèr ?
De joen enlà, qu'èi avut gost tà las aulhas. Coma a casa èran
praube monde, e com n'avèn jamei podut acampar un tropèth, un oncle
deus mens, mort bèth temps a, que comencè de dà'm bèth parelh
d'anescas. E quan tiravi lo sòrt, e que me n'aví a anar sordat,
voletz ve pariar que'm compdavi a la barguèra vint-e-quate aulhas de
çò de beròi e nada de breca ne d'arranca ?
L'oncle que'm digó : « Qu'as plan tribalhat, mes Diu non s'ei
tanpòc tirat de dessús la toa aulhada ; que't mantienga longtemps
dab lo ton baston ! »
Aus tres ans de service, l'oncle, qui m'avè guardat la mia tropa
dab la soa, qu'èra pujat a un quarantenat de caps de bestiar, sense
compdar los anhèths venuts a l'entant.
Quauquas annadas que hei pèisher, l'ivèrn dens l'arribèra de
Nai, l'estiu dens las penas de Vathvielha : chic a chic que se n'i
hornivan au tropèth, maugrat las vendas. Que voloi cambiar de raça.
Que trobavi lo men bestiar de petita corporença, e que descambièi ua
aulha de las mias, uelhnegra, beròis còrns e plan pausada, per un
marro de quate ans au capdèt de Casanava d'Arbeost. Qu'èram amics
de mainats ençà, qu'avèm sovent hèit pèisher amassa emparats suu
noste baston, davant las duas tropas mescladas e que solè de dise'm
:
- Non i a pas qué mespresar sus lo ton escabòt, qu'ei san, mes
que manca de traca. Que sap drin a las neretas d'Aragon. Plan que
harés de dà'us un d'aqueths marros marins, en quauques ans de
neurissatge que vederés quin las toas aulhas se tienen sus lo marcat,
e son lèu lhevadas peus crompadors !
- Venetz-me lo vòste vassiu.
- Quau ?
- Aqueth de qui s'amia de cap a nos, ce'u hasí.
Beròja bèstia se n'i a, de bèths còrns, e de lan fina, çò qui
no's tròba tostemps. Que'u hasè dòu au capdèt de Casanava,
dilhèu, quan avoi parlat lo gahè degrèu de çò qui m'avè dit.
Mes totun, despuish d'aver perlonguejat tot l'estiu, a la devarada
de seteme que'm he : « Que'm daràs ua anesca, au ton grat, e lo
vassiu que serà ton. »
S'avètz vist quin tot açò pravè a bèras uelhs-vistas ! Qu'èra
coneishut lo men bestiar a dètz lègas adarron, e vertadèra que
s'amuishava la paraula deu Casanava. D'un mot largat a bèths còps
quau ei, sonque sia Diu, de qui'n pòt pesar tota la valor en plan o
en mau ! Que n'aví profieitat, tè.
E atau que n'anè tà jo vint ans, que hromatgèi com nat aute
aulhèr, que hei vendas de las cossudas, que se'n parlava bèth
tròç luenh...
Non aví qu'a gessir suu marcat dab anhèths, aulhas o motons,
qu'èran autanlèu lhevats.
Mes tanben, lo men baston que'm seguiva pertot. Que'u m'aví
hèit d'un pè de mata shens nat bronc e crescut a l'arrajòu. Non
tròp espés, que m'anava de plan dens la man, briga no's plegava
per tant qui m'i emparèssi lo còrps a las baishadas. A leser, dab
lo cotèth que m'i aví pinhat lo nom e dab cera roja beròi mercat,
mei d'un aulhèr que n'èra gelós e sovent que'm disè : «
Qui'u t'a hèit ? Tostemps tu que t'agradas de beròis bastons !
» E que'us tornavi : « Arrés ne'u m'auré causit autan plan,
que l'èi copat sus un pè de mata, que l'èi torrat suus
escarbòts e qu'èi volut que nat aulhèr ne'u se'm prengosse ;
tà que'u trobèssi que m'i èi hicat lo men nom. »
Aqueth baston que'u m'anavi pèrder !
Un aute aulhèr e jo, lo Menin de las Heishetas, que ns'èram
asseduts davant la galihòrça de Vassiar, e que ns'èram estats
aquiu, condant-ne de totas e de las gaujosas mei que de las autas, au
sorelh coc quan se caló tirar d'aquiu e har entrar las aulhas au
cujalar qu'espiavi autorn de jo :
- On èi lo baston ? Quin estrangle ! Be l'aví totun, quan
ns'èm asseduts tà har la pausa ?
- E òc, ci'm tornava lo Menin, adès que l'as pausat aquiu sus
la gèrba. E seré au mensh cadut per la galihòrça envath, e esconut
dens las gretèras o darrèr d'ua nevèra ?
E tots dus que sagèm a garrapas de devarar, estacats per las nostas
cintas, caphens de la galihòrça : en de batles ! E com lo dia se dava
lo torn e que lo sorelh despuish ua òra s'èra esconut darrèr las
picas, dab mau de còr qu'avoi a deishar los recèrcs, ja que'm
borisse lo topin e qu'en marchant non espièssi hòrt lo Menin tà
devinar s'èra eth qui me n'avè jogada ua. Lo baston, qui aví
lhèu conhat dab los pès, en batalant, en arrident, en badinant, que
se n'èra devarat dinca au hons de la pena, e n'ei que dias
despuish qui lo me trobavi aquiu, per escàs, e quan lo me credí
perdut per tostemps. Vertat qu'èra henut e macat a tròç per las
pèiras baishadas deu volader.
Que'u me pedaçavi dab quate puntetas e ua lisca de cuer. Dab quin
plaser lo me tornèi de sarrar dens la man ! Mes aqueth utís, qui
m'avè dat dinca aquiu ua bona sòrta, despuish lavetz, tròs coma
èra, non sèi se la me devè har barrejar. Non soi pas d'aqueths de
qui creden aus signes, aus anoncis, a las brumas maishantas, aus crits
deus ausèths ; n'èi jamei avut paur de las broishas, mes totun que
i a quauquarren qui nse mia sense que n'ac sapiam a la sòrta urosa o
malurosa. N'i podèm arren ; qu'ei atau. Despuish lo dia on
m'avoi deishat esbrigalhar lo baston dens las peiradas qu'anè mau
tau men bestiar. Aqueth estiu, dont me brombarèi e qui èi aperat
l'estiu de la desgràcia, qu'aví un ligòt deus géncers, dab
setanta-cinc caps, dus marros de la bèra lei qui m'aví neurits,
quauquas aulhas pro vielhas bonas tà la carn, e totas las
neurissèras, vassius e vassivas, anhèths e anhèras. Qu'ahorastèi
com de costuma, e peus medishs parçans, e de malaudias e de non sèi
qué - tres o quate còps la nèu que'm botè los neurís a
perdicion -, que perdoi los anhèths d'aqueth an. Lo maitin
que'us me trobavi tots longs dens la hanga deu molheder. « Qué vòu
díser açò », ci'm hasí ? « On ei passada la vertut deu men
baston d'aulhèr ? »
N'aví pas mei aquiu tà'm gavidar lo men onco. Mort qu'èra,
ailàs, despuish quant e quant ! Eth que las m'averé remediadas las
malautas e que m'averé conselhat ua auta peishença mei amistosa que
las penas herotjas de Vathvielha. Totun, com dia per dia e deishavi
quauque cap d'aulha gròssa, tà Nosta Dama d'Aost, a las prumèras
geladas, lo tropèth que s'èra botat a miejas.
Que caló devarar, non m'i serí mei podut estar dens aqueths soms
ambrecs e maladits e qu'anèi peu torn deus bòscs enqüèra ua
mesada. Qu'aví compdat sense l'ors, sense l'estafièr qui a la
baishada de la calor arriba d'enlà de Cautarés, tà las montanhas
de Gavàs. Que me n'escanava ua dotzena.
E totun que l'aví velhat ; qu'aví alugat halhas de pin sus las
labassas deu cujalar ; que m'èri munit d'ua cascarreta estacada au
som d'un arbe e qui dab l'aire de la nueit e hasè brut. Se de cap
au maitin m'èri cocat drin, que'm lhevavi e que tiravi ahuegadas
dab un vielh fusilh. Mes de tots los mens espants, l'ors que se'n
trufava.
Quan un maitin compdèi que lo tropèth n'èra mei qu'a trenta -
e non v'èi dit que l'un deus marros que se m'èra demorat sarrat
enter dus calhaus e mort de hami, atau - que m'amassèi çò
qui'm sobrava, que'm carguèi sus l'aso las capas e la vaishèra,
que m'estei per casa dinca au prumèr marcat de Lorda. E aqueth dia,
suu camp vesiau, que balhavi la mia tropa per un nhac de pan.
Leugèr de tarjas, lo ser que cossiravi lo Menin de las Heishetas.
Que'u digoi :
- E vienes tà nosta, que haram ua irolada, e se s'escad que'n
desquilharam un parelh deu blanc.
- Autanplan ! ci'm tornè.
Non sèi perqué, non volí pas èste solet e me cercavi un companhon.
Qu'èra aquiu au trang de l'angèlus. Que'u condavi la mia
jornada de Lorda ; que'n passàvam d'autas e d'autas e mei de las
vielhas que de las navas. L'òmi qu'ei hèit atau : suu cantèr de
la vielhessa, lo gost deus sons dias que l'ei amarós. Be son pòcs
los de qui's disen contents deu camin hèit !
Coma d'auts, jo qu'aví miat lo men govèrn d'aulhèr hèra plan
ci semblava, mes la cuelhuda qu'èra magra.
Lo Menin non volè pas créder qu'avossi acabat de guardar bestiar :
- Bò, ci'm hasè dab un esclacassat d'arríder, non te'n
saberàs passar, non saberàs qué hà'n deu ton baston d'aulhèr.
- Quiò ? ce'u cridavi l'uelh alugat, quin se hè que despuish de
qui èram amassas en Vassiar, tot que m'ei anat a l'ensús ?
- Qué vòs que sàpiai, qué vòs que dígai », ci'm tornava tot
doç, com tà har baishar la mia malícia, « las aulhas que son un
jòc. Quauque còp que's minjan lo noste suenh, la nosta hortaleça.
Sovent per aquò, que vesteishen lo mèste qui las aima, qui las hè
pèisher, familhòta lanuda. Quauques uns atau dens los sishanta ans
que se'n pòden des·har, e hicà's a l'acès. Mes, ci
perseguiva lo Menin, quan èi sabut qu'avès miat tau marcat la toa
tropa, qu'èri com segur de que te'n cromparés d'autas de mei
plan partidas e de mei joenas. Crompa çò de joen, ci disèn los
anciens, e atau non seràs trompat.
E dab drin de mèu dens la votz, que'm horniva açò :
- Qué haràs ara deus tons dias, per'mor qu'ès hòrt enqüèra,
e l'òmi tant qui'u vaga que deu tirar ? Que cau pèhremar dens la
vita.
Jo, tant qui'm calè enténer aqueth predic que trepavi, non sabí
çò qui'm hasí !
- Que m'esconós l'aute còp lo men baston ! ci'u digoi au
Menin.
- Per aqueras crotz ! ci'm tornè, ne'u t'èi jamei tocat.
E los pòts que'u tremolavan e que s'èra lhevat tà se n'anar.
- Pusqu'ac juras, vertat que deu èste, ce'u disí, mes bèth
temps a qu'èri seguit d'aquera idea, e per'mor d'aquò que't
convidavi tà m'ac esclarir drin. Mes vèn !...
Que m'anèi cuèlher lo baston darrèr la pòrta :
- Vèn, ce'u cridèi, jamei jo non guardarèi aulhas ; que'm
logarèi, que'm botarèi vailet.
- Qu'as dit aquiu ? ci'm he lo men companhon, en sajant
d'estangà'm lo braç.
Mes dejà qu'acabavi de har tròç deu men baston de mata ; atupit de
rauja, de dolor, que'u getavi suu huec, e tots dus que l'espiàvam
bruslar, humar bèras pausas.
Atau que n'avoi las fins deu men baston d'aulhèr !
L'ESCUT

Que m'èri logat aqueth estiu en çò de Viacava. Que tiravi tà la
fin de la mia soutada pusque los darrèrs ardalhs èran embarrats, que
las embòtas èran hèitas, e que las huelhas patlidas deus arbes e
començavan de secà's. Non hasèm mei que héner lenha e amassar
sostre. Marteron qu'èra aquiu com tà dise'm : « Òmi, se non
vòs mei demorà't en çò de Viacava, o se non t'i vòlen mei,
cèrca't un aute cujalar. »
Non i èri ne plan ne mau. Tribalh que n'i avè pro au ras de casa,
neuritud pro bona, e dab aquò un mèste bravolàs ja que drin lüèc.
Que'm dava sonque dus cents liuras e en de batles qu'avèm
pleitejat duas òras quan hem los convienguts ; que volí dus escuts de
mei, puish que'u passavi per un. Mes non voló saber arren. Que
floishèi totun. Qu'èram vesins, e çò qui non guastava la sauça,
que i avè en çò de Viacava la soa hilha tota soleta, e eretèra,
lavetz suus dètz-e-ueit, e prèsta a s'envolar.
Aquera mainada en via de maridà's n'èra pas mauberòja, e jo, com
tot çò de joen, que m'amusavi lhèu drin tròp dab era. Que calè
un gendre a loa e, tè, perqué autanplan non m'i agergarí ? Que
m'i hasí bèth drin endavants e medish un dimenge sense parlà'n
au mèste que nse n'anàvam tau bal e que la hasí dançar.
Que n'i a tostemps dab ua lenga bèth drin valenta. Lo pair qu'ac
sabó e despuish las causas que's guastavan. Quan me comandava açò
o aquò n'ac hasè mei dab la doçor costumèra. Ja deví saber lèu
çò qui se'n devirava.
- Uèra, ci'm he un dimenge maitin, qu'ès un dançaire deus
prumèrs e, ci m'an dit los qui ac saben, non t'i pòden har.
- Que'm vantatz hòrt, mèste, ce'u tornèi.
- Que't vanti, per'mor que reconeishi adaisa las qualitats d'un
òmi.
Que'm disè aquò per truferia, per'mor qu'au medish còp que
dava ua guinhada a la soa hilha, e aquesta que'n vadè roja e com
lhèu e tienè drin a jo dens aqueras òras, que se n'anava.
Quan estom sols lo mèste que perseguí :
- Òh lo beròi dançaire de qui ès. Que v'i vatz tornar uei
dimenge ? Que'n vam véder camas de totas, de las qui s'eslurran
adaisa e de las qui arrossègan. Quin lèd dançar que lo de uei, que
diserén ua tropa d'aulhas amorras.
- Qu'ac credetz atau ? ce'u hei drin escamussat. Qu'ei
per'mor que las camas ara que'vs pesotejan. Com no'n vòlen mei,
coma lo gost ve n'a passat, que trobatz que bitara n'an pas mei pè
beròi e leugèr ?
E aquò dit que cerquèi d'arríder, e de'u har arríder, mes
que'u devoi shacar per'mor que'm he dab los uelhs grans e qui'u
se volèn gessir de la casula :
- Que l'ac èi dit a la hilha, que n'èra pas ad era a córrer lo
bal e que pensi que i a pro de tribalh per casa.
- La hilha qu'a batlèu vint ans, e sajavi de díser.
- Non, non, sonque dètz-e-ueit, ce he lo mèste de mei en mei sec.
- Qu'ei a vos a v'ac saber ! e hornivi d'ua votz qui'm
tremolava.
Mes qu'aví penas a embarrar la malícia qui'm boriva deguens, e de
segur, eth tanben que n'avè un topin plen e prèste a borlecar
pusqu'en se n'anant me hasè :
- Quiò, quiò ! E que't valha per dit, se sèi que jamei e dança
dab tu qu'i harà lèd, tè !
Ara qu'aví l'explic de çò qui coava bèth temps a dens lo cabòs
deu mèste, e deu son heishuguèr, e de las soas uelhadas envinagradas.
No'm podoi estar de díser lavetz coma se'm parlèssi a jo medish :
- Eth qu'ei lo mèste e jo lo vailet. Ara que'm hè dòu, tè,
de'u n'aver tirat l'escut de la soutada, autant de grat que
n'a. Mes tè, los mens services en çò de Viacava non duraràn pas
autant que las contribucions. Dens un parelh de setmanas, adishatz,
n'èm pas mei d'ací, anem-nse dongas tà casa nosta.
Non sèi pas se m'audí de plan, mes ja crei de que s'avisava de
que hasí missa baisha per'mor qu'en tornant passar que'm largava
:
- Qué marmostejas e shebitejas ?
Que i averem hèit ua partidòta, se autanlèu non s'èra virat
d'esquias. Per aquò, ja compdavi de me n'esclarir dab l'eretèra
se per cas èram solets ua pausa. Mes aqueth ser medish, que la vii
demorar longtemps dens la beròja crampa e devarà'n cambiada com lo
qui deu anar en viatge. Que m'i hasí d'entrar e de gessir, mes lo
son pair non la deishava d'ua sòla, e non podoi que seguí-la dinca
au portau, on era me digó :
- E lavetz ?
Mes qué volè díser ? « E lavetz, a batlèu », o « Pòrta't plan
e jo miélher ! » com se jamei non ns'èram parlats, com se jamei
non aví dançat dab era ?
B'estón longs aqueths ueit dias cap e cap dab lo mèste ! Dètz
còps, vint còps, quan èram au tribalh que'm trebucava l'idea de
demandà'u :
- S'a escrivut la dauna, s'a hèit beròi viatge ?
Mes qu'aví paur de cossirà'm quauqua ramoncinada. Totun qu'en
varant per aquiu Viacava non desplegava nat mot e que n'èra quite
dab aqueths dísers secs, sense shuc, sense medoth, sense color qui
hèm càder quan èm dab estrangèrs : « Uei que brumasseja... Uei que
va har beròi... Se lo sorelh ac vòu las aulhas que peisheràn ! »
Lo cèu que se m'esclariva, a jo, lo vrèspe qui vii tornar la
mainada. Qu'entenoi l'anilhet de la cavala e, urós en deguens, que
hei au mèste :
- Que la vau estacar la cavala e balhà'u lo hen ?
- Vèn ! ci'm tornava, sense mei.
Qu'èri pressat de saber quauquarren de la mainada, deus sons
adishatz. Qué volè díser lo son « E lavetz ? » qui despuish ua
setmana me virolejava dens la cabòla ? Mes se cau aver mala sòrta,
com d'un pè leugèr me n'anavi tau portau on gojata e cavala èran
estangadas, lo mèste cuentat que'm passava davant, qu'alandava las
pòrtas, que's gahava la brida e que dava la man a la soa hilha tà
devarar. Que crei que per aqueras que'm volè har compréner qu'en
çò de Viacava non i avè mei quehars tà un vailet. Jo, coma un
estròpi que seguivi, e quan la gojata èra de pès dens la parguia
que'u digoi : « Adishatz, madamisèla ! » e d'ua votz coma
estranglada, e de segur arrés non l'entenó.
Lo ser, despuish sopar, que hei d'un aire destacat :
- E donc, se soi deguens o dehòra, voletz me tà vailet tà l'an
de qui vam préner ?
- Tu que t'ac sabs, ci digó lo mèste com s'espiava lo sòu, mes
tè, pusqu'ei atau, non seràs non mei lo noste vailet, e que't
pòdes cercar ua plaça d'ara enlà se non la t'as vista.
« Ja, ci'm pensèi, l'òmi qu'a embarràs d'estomac, e n'a
pas enqüèra devergut lo dançar. »
- E donc, tè, ce'u tornavi en forçant drin la votz, que partirèi
d'ací quan v'agradi, qu'èm dens la setmana de Marteron,
reglatz-me la soutada anueit, e que me'n vau.
- Qu'ei çò qui voi har !
Viacava qu'i tienè los sons dinèrs dens un cabinet de la crampa
beròja.
Que me n'anèi tau pè deus escalèrs e que m'avisavi que s'avè
rasons dab la gojata. Qué's podèn dongas díser ? Lo pair que hasè
:
- No'n vòu mei, que se'n va. Bèth vueit que harà mes ne'u
balharèi pas las dus cents liuras prometudas ; que ho malaut ua
setmana, ua auta setmana que se'n manca dinca a Marteron ; un escut
que me'n tirarà.
- Anem, Pair, per un escut, e digó la hilha, ja sabetz que'u volè
dejà au dessús de la soutada e non n'a mei parlat despuish de qui
s'ei vienut logar.
- Que'u volè, mes jamei non l'ac prometoi, miga ! Un escut tà
jo, qu'ei autan bon coma tad eth ; que'u me guardi, e he l'òmi
en dant un còp de talon suu planchèr.
Qu'i devè har negre, totun la mainada que horní enqüèra :
- Papà, per un escut !
E autanlèu los esclòps deu mèste que hasón pato pato peus escalèrs
envath, e jo de decarrar lèu. Que'm hicavi a amassà'm los
perrecs, los esclòps, lo paraploja blu, la bedaça, e lo mèste
qu'arrequè sus la taula dètz loïs d'aurs de vint liuras e d'ua
votz gelada que'm he :
- Aquiu qu'as dus cents liuras, mes que me'n cau tirar la setmana
qui hos malaut.
- Tròp qu'ac sèi de qu'estoi malaut ueit dias, e lo qui n'a
sofèrt qu'ei dilhèu jo lo qui mei, e hei d'un aire dolent e
amarós en un còp.
Se parlavi atau, tot docinas, n'èra pas per'mor deu vielh,
per'mor meilèu deu mot de la mainada qui'm tringuerava a las
aurelhas : « Papà, bessè, per un escut ! » Mes non las aví pas
sonque dab era, e Viacava qu'avó lèu hèit d'abracar lo devís :
- Lo qui non pòt tribalhar que no's lògui, gojat, ci repicava.
D'aulhors, n'as pas acabat lo ton temps, que i a ua setmana dinca a
Marteron...
- Papà ! ci copè la hilha.
- Cara't tu, que sèi çò qui m'èi a har, e he lo Viacava.
Aquera setmana que la te compdarèi com se servivas e que serèi ardon
en compdes : torna'm un e que seram quites !
Lo crit de la gojata au son pair que'm dava còrda ; tanben que'u
digoi hardit au Viacava :
- Voletz ne dus escuts, pusque'us ve devi !
E lo sang, dens la pausa aquera, que'm dava un borit de las coradas
dinca au som deus peus ; se m'èri miralhat que'm serí vist roge
com la halha deu hasan. Mes lo qui deu víver au devath deus auts non
pòt díser tot çò qui's pensa e sovent que vau miélher carà's
que har vàler lo son dret. Qu'aví per escadença au fausset dus
escuts dab un cap de rei Louis XVIII, ci crei, e la milèsma de 1818 ;
que'us pausèi sus lo cornèr de la taula. Lo mèste que se'n
prengó un e dab ua arrisa amara que'm he :
- Non, non ! l'aute qu'ei tà tu !
- Autant de pres e l'aunor hèita, ce'u digoi tanben.
E com virava e tornejava en mans l'escut tà saber dilhèu s'èra
de cors, que'u tutejavi coma açò :
- Espia de plan la milèsma de 18 e lo cap de mica deu rei, despuish
qui soi vailet, per malaudia o per auta causa, jamei non m'avèn
abracat la soutada, mes vèn, arren no's venja com lo temps e lhèu
abans de guaire, aqueth escut que'u me tornarèi de crubar.
Que'm gahavi las mias causòtas suu plec deu braç, que passavi lo
son lindau e Viacava que'm getava :
- Anem, gojat, s'as bon dret, hè'u-te vàler.
Au cap de la cort que'm virèi tà espiar un còp de mei la maison.
Que soi tostemps bèth drin temptat quan me'n vau de quauque lòc de
voler amassar dens un còp d'uelh la vita qui avem viscuda. Viacava
n'èra mei sus la soa pòrta, mes l'eretèra qu'avè los cods suu
bòrd de la frinèsta e que semblava seguí'm dens la mia despartida.
Deu men braç cargat de las hardas, que'u voloi har coma un adishatz,
mes non m'i responó briga. Qué s'i podè passar dens la soa
testeta ? Quant de temps e deví està'm de chic o de hèra dens la
soa pensada de gojata ? Probable que, còp sec on quitavi çò de
Viacava, còp sec qu'èri darrigat deu son cap. Que'm vedes, que
soi dab tu, no't vedi au ras, adiu te dic ! Atau que rasonan e que
carculan las hemnas dab los òmis.
Mes la paraula acerada deu mèste que'm talhucava. Quin ! un paisan
plan de casa, e shens nat deute, non hora autan riche, autan gran,
autant en bèra posicion per balhà'm a la fin de l'estiu la
soutada sancera, sense abracà'm ueit dias de malaudia ! Ja'm
tirava totun dehòra quan lo pos deus tribalhs èra partit. E aqueth
mespresós adishatz : « S'as bon dret, hè'u-te vàler ! »
Mes qu'aví un cap jo tanben e que sabí çò qui sabí. Non me
n'anavi pas sense quauquas ahidas de resquità'm l'escut deishat
càder dab tant de dòu.
Que's trobava, coma disí adès, de qu'èm vesins de tèrra, e lo
qui ei vesin, un dia o un aut que's pòt har pagar las afronterias se
l'aut vesin lo n'a hèitas.
Dongas lo Viacava e lo Tornilhas, cada vrèspe qui arribavan deu marcat
que s'estacavan las cavalas a un hrèisho qui èra au cap deu men
prat, drin abans çò de Viacava. Gahadas per ua còrda esloisha, sens
nod, e aperadas a nosta per un peisheder beròi gras, que's
destacavan tostemps e que gahavan los escampats. Los dus companhons
atelats a la batalèra qu'avèn d'autas cuentas que de har demorar
las cavalas. « Vejam un ser de marcat », ci'm digoi, tot en entrant
a casa.
E, tau hèit, tau dit, lo dimars despuish, qu'avoi lo plaser
d'espiar los dus vielhs parlaires quin s'estacavan las cavalas e
quin aquestas copavan la còrda d'un estirat, lhevavan los hèrs e
dab quate petarradas anavan pèisher com de costuma. Longas pausas
que'us vii sense guaire avançà'm. Que me'n costava de har
puisheu a Tornilhas, brave omenàs, e qui jamei non me'n jogava nada,
mes totun, ja semblava qu'avossen hòrt de shaliva per'mor
qu'anavan, que tornavan, coma a la procession, sense jamei copar lo
hiu. Viacava de segur qu'avè tocat drin au pinton e que compdava au
son companhon quin s'èra sabut des·har deu son vailet. Ah, quiò !
Qu'i corroi en dus sauts :
- Adishatz, que hètz drin de prosei ?
- Òc, e tu ?
- Jo que't vieni díser, Viacava (e ara que'm gahava ideas de'u
tutejar) que la toa cavala que pèish dilhèu en çò de men.
- Òc, ha, hò, hò, tant per tant se t'a horat quauquas aunas de
tèrra, ci'm digó mei graciós que l'aute dia, mes gojat, non
t'a devut nhaspar un punhat de gèrba.
- Aquò que m'ei parièr, vos Tornilhas, que'n seratz testimòni
a l'audiença.
Davant lo jutge, aperat lo prumèr, que hei lo men compde. E virat de
cap a Viacava :
- Be t'ac aví dit d'espiar de plan la milèsma de l'escut
qui'm hasès tornar sus la soutada ! Qu'èra de 1818. Tà pagà'm
la peishença de la cavala, pausa'u-me aci davant mossu'u Jutge.
- Qu'avetz a respóner ? ci digó aqueste au Viacava.
- Arren, he l'aute en se nhacant los pòts, e dret com un
procuraire au son tribunau, que getè l'escut sus la taula.
Que'u m'amassèi, e l'òmi de seguida que dava au jutge, au
grefièr, a l'ussièr e a l'audiença un salut dab lo son berret
deus dimenges.
E despuish d'aquera hèita, tant lo ne sabè mau, e tant rencurava
l'escut, quan m'avè a engontrar per un camin, no'm dava mei de
cap, que passava per un aute.
LO NÒVI TORRAT

Aqueth ser, coma èram esvagats, la mia vesia - ua vielhòta qui va
sus los setanta-cinc ans - que'm condava aquesta :
- Be coneishes lo Minica, l'òmi de la Liseta, e pair de non sèi
quant de mainats ?
- Òc !
- E be sabes on demora la vielha pèth de richarda, l'Antonieta
d'Espia-m'aquiu, qui non va mei que deu lheit au cornèr deu huec e
se morirà, un d'aquestes dias, quan se volha ?
- Òc, bessè que la coneishi.
- E dongas, aquera leganhosa que's podó maridar dab lo Minica.
- Que't trufas ?
- Òh vèn, escota'm plan, qu'ei ua causòta qui non se m'ei
jamei escapada, e se la sèi qu'ei per'mor que lavetz qu'èri
goja en çò d'Antonieta, com lo Minica e s'i escadè vailet. Pro
beròi gojat, e que n'ei enqüèra, drin orgulhosòt se vòs, e hèra
de gojatas qu'avèn bèth volé'u parlar, shacà'u sus las soas
amors, eth non volè jamei saber arren. Qu'avè lo son segret. Ja
m'èri de tostemps avisada qu'eth e la dauna, qui avè dus còps
mei d'atge, que se n'anavan com los cinc dits de la man.
« Minica, be vatz atelar ?
- Plèti, madama ! »
E que i partiva, a las a quate, atelar Moreta la vielha cavala. E coma
un par de nòvis, que s'anavan passejar. E las lengas que s'i
hasèn, qu'ac podetz créder. Mei d'ua mainada, trufandèra lavetz
com jo, que'us espiavan de darrèr la frinèsta, e pst ! pst ! e
d'estujà's autanlèu. Antonieta, drin espessa d'aurelhas, non
se'n dava ; mes si lo Minica, qui, a còps, e vadè roi com la halha
deu hasan.
Totas setmanas que baishavan tau marcat, e non mancava jamei la dauna
de crompar tres costetas de borrèga, d'aqueras qui an tres dits de
seu, per'mor que lo vailet non las aimava qu'atau, de l'arnelhar.
Lo ser medish, que las botavi sus los escarbòts. Duas que passavan sus
la taula, e l'auta tà l'armari, tà quan volosse Minica minjà's
un nhac. Que valè dus sòus d'espiar quin los dus pijons e sopavan
cap e cap. La dauna, qui peguejava e busoquejava autorn de la soa sieta
(que n'avè pro dab quauquas brigalhas coma un ausèth), qu'èra
tostemps a díser au vailet qui avè engolhida la soa costeta en tres
bocins :
« Se'n voletz mei ?
- Nani, madama. »
E autanlèu, que'm hasè :
« Espia se i a cafè. »
N'èra pas per'mor d'era, no'n tastava jamei, ne per'mor de
jo : que'm hasoran esdejuar dab un crostet de pan, ua pela de
hromatge e bona aiga fresca deu terràs, mes per'mor d'aqueth
Minica.
Que i avè de plus o de mensh aquiu, e totun, cred-me'n, n'èra pas
çò de qui'vs pensaretz.
L'Antonieta qu'avè nebodas sus nebodas. Ua sustot que semblava
plase'u mei que las autas. N'aubriva la boca dab lo monde qui'u
vienèn har visita, lo curè, la hemna deu notari, que non parlèsse de
Liseta, e deu bon partit qui seré tà un gojat. No's trompava, non.
Aus sons tres-sheis lavetz, qu'èra un bocin de nèna coma non n'i
a guaire, e plasenta, e gahada a tot, e saber beròi tribalhar. E dab
aquò, uns uelhs vius e arderós qui hiquèran lo huec a un tròç de
pèiramorta. Jamei nat crit, jamei nada paraula mau dita. Qu'èram
pro amigas, e qu'ac pòdi díser, ara que tot aquò ei passat, ara
qui tot cadun ne va com pòt a casa soa, n'ei pas era qui'm hasora
per cas sentir de qu'èra la neboda de la dauna e que n'èri que la
goja. Capvath d'aquesta tèrra, que n'i a tropas de pudents e de
hastiaus, mes gràcias a Diu, quauques uns ondrats d'ua amna
delicada.
Mes quin ahar de véder quin la Liseta e cercava lo Minica, e quin
aqueste, estròpi, gelat e torrat, o non saberí quin aperà'u, e
sajava de huéger. Quan tandes e serén estats gaujós, e fièrs bèth
drin, de parlar la neboda d'Antonieta, aqueth desestruc de Minica
no's botjava e qu'èra tostemps dab los uelhs dens las nublas, se
Liseta l'espiava, passava e contrapassava.
Lèu que deví aver l'explic deu conde, mei agradiu que no'm
semblava.
Dongas, un maitin, lo vailet e la dauna qu'èran au cornèr deu huec.
Non sèi çò qui hasí per dehòra, lhèu escobar. Que'm digoi : «
Vam, vam, anem espiar quin aqueths amorós las se condan. » Qu'èri
lavetz mei leugèra que uei e las camas que'm seguivan, non tan sorda
tanpòc. Tot docinas, que m'anèi botar l'aurelha contra lo horat
de la sarralha. N'ei pas polit aquò, n'ei pas beròi, mes non i a
pecat tà se'n con·hessar e se tots los aimadors qui escotan au pè
de las frinèstas o darrèr las pòrtas èran penuts, la còrda
qu'encariré hòrt e pòcs deus qui son estats joens que's
demorarén en vita. Ah, quiò ! s'avètz espiat lo Minica minjà's
a Madama deus sons uelhs eslamats e goluts !
« Ueratz, e hasè l'Antonieta d'ua votz melosa, que v'avetz a
establir. Qu'ètz tornat deu service, qu'ètz libre, qu'ètz
d'atge !
- Òc plan, Madama. »
E Minica, a petitas hregadas, que s'èra anat assèder au ras de
l'Antonieta, la dauna seca, aus uelhs ploricós, a la pèth ronhosa e
aus pòts halhassats. Tà har ua lèda, qu'ei çò qui'u manquèra
?
Totun, quan avó lo galant au ras d'era :
« Se v'anàvatz tornar d'assèder au cornèr », ci digó au
Minica.
Aqueste non comprenè, non volè compréner.
« Anatz », ci'u he l'auta en l'amuishant la soa plaça de
vailet delà deus landrèrs.
E dab un sospit qui vienè de caphens, Minica ja se'n tornè, a paus,
e espiant tostemps la dauna.
Que's carèn drin. Lo gojat qu'èra vadut, maugrat lo huec
batalhèr, maugrat las soas colors d'òmi san e joen, patle com un
linçòu. La dauna que finí per dise'u :
« Qu'aví pensat a la mia neboda Liseta entà vos, Minica »
E aqueste, de mei en mei blangós, de lhevà's, e d'anar un aute
còp de cap a l'Antonieta e d'aubrir los uelhs coma duas pòrtas de
horn e de hà'u dab un crit estofat :
« E vos, Madama, non ?
- Jo ! (e qu'estó au torn de la dauna de patlir e de largar un
sospit). Siatz resonable, anatz-ve assèder acerà, non soi pas mei en
vias de maridà'm, jo. N'i pensatz pas, tot que's deu a la sason.
E Liseta... »
Non podoi mei seguir lo hiu de la batalèra. Puish la dauna que's
lhevava còp sec, bessè no's sentiva mei adaisa cap e cap dab lo son
ahuegat de vailet.
D'un saut qu'èri dehòra e delegenta qu'escobavi.
Tot aqueth dia, Minica non sabó marchar que capbaish, triste coma ua
semineja sense huec ne halha. Au disnar no's tirè lo nas de la
sieta, mes la dauna, mei amistosa que jamei, com tà guarí'u las
plagas que batalava, que batalava.
Lo dimenge, hèra maitièra, Liseta que baishè, que varè autorn deu
son prometut, e aqueste non parescó tan hred. Qu'avom un sopar,
l'arrecapte de las vistas, gran tribalh tà la goja ! Ua vaishèra !
Dus mes despuish, Minica e Liseta qu'esposavan.

*
**

E, en l'òra, la mia vesia non me'n voló condar nada auta.
LO BRUISHON

Aqueth vrespau, lo sorelh que busoquejava entre cèu e tèrra. Las soas
barbas luminosas que s'estacavan aus arbes coma se'u hasosse dòu
de se n'anar, coma se l'èra degrèu de non mei véder
l'arribèra deu Gave. E lo men amic e jo, com dolents tanben deu dia
en hueguda, non nse sabèm estar d'espiar la cautèra d'aur honut
qui se'n devarava, se'n devarava a plaser de cap a la mar de
Gasconha : qu'anàvam suu camin provós sense destecà'n nada ; ja
n'avèm pro d'èste convidats au trionfe d'aqueth vrespau, dens
la claretat envisaglanta deu ser qui, abans que las estelas non
clavèssen lo cèu pregon, e hasè la soa pausa. Glòria, armonia e
patz qu'èran en mesclanha, e, cossirats per l'òra encantadora,
n'avèm pas hrèita de parlar : que nse comprenèm.

*
**

Totun com marchàvam ras e ras, los tinhahús que teishèn dens
l'aire vriulet e l'un d'aqueths arrats peluts, de la soa ala de
velors que nse viengó hregar los berrets. Ja ! N'èi jamei credut
que lo vesiatge d'aqueths aujamis e sia un mauanonci, mes per aquò
quan passavan tròp près ua frescor que'm bailava la tèsta.
Tant per tant quauquas segondas nse n'anàvam atau quan au viraplec
deu caminau, lo men companhon e s'estanga lo braç estirat, la man
tenuda ; que m'amuisha la sèga d'espins e de vitaugas :
- Qué ? ce'u hèi, qu'espias aquiu ?
Lhèu, ci'm pensavi, qu'a vist a córrer enter dus pès
d'averanhèr quauqua bestiòta, quauque herum d'aqueths de qui
gessen a bocas de nueits, panquesa o gahina, e qui s'avian en caça
autanlèu que las lutz s'amorteishen, o enqüèra, malaja ! quauquas
sèrps qui's destrigan a l'arrajòu, e per suspresa ve getan veren
sus las camas deus passatjants. Darrèr deu plèish, on ua escorra
d'aiga gorguejava, quauque trauguen avè donc sautat ?
Mes n'èra pas dab suspresas d'aqueras que lo men amic e vadè
patle, patle, e d'ua man tremolenta que'm cercava la mia. Que'u
vii clucar los uelhs, baishar lo cap com se's trobèsse mau. Que hei
un crit, que'u gahèi a tot braçat e que ns'assedom sus la
cantèra deu camin.
- Qu'as, amic, qu'as vist ?
- Arren, arren, ci'm he d'ua votz rencurosa, totun que granas
gotassas de sudor que'u hasèn pèrlas sus la soa cara.
Que'u segotivi, que'u trucavi e non sabí mei qué hà'u, aquiu
luenh deus mètges, luenh de casa, de tota ajuda. Èra la mort, la
Dalhaira qui va darrèr nosauts, la volaturia herotja, qui vienè de
traversar l'esplendor d'aqueth ser d'estiu ? Qu'avèm a har ? E
que cercavi delà deus segòts, delà deu Gave, un plap blanc de
maison, lo hum d'ua semineja.
Drins a drins l'amic que's tornava e mot per mot que'm hasè :
- Aqueth segòt, aqueth bruishon medish qui tocam, no't ditz pas
arren a tu ?
- Aqueste bruishon, qué vòs que'm diga ? Que n'as dab aqueth
plèish, qu'ei çò qui't bromba ?
E eth d'eishugà's dab un còrn de mocador la sudor amara e las
lèrmas mei amaras qui l'empliavan los uelhs, e dreçant lo braç
coma adès que m'amuishava non sèi qué enlà deu bruishon, mei
enlà que los vilatges, mei enlà que la Gasconha !
- Acerà hòra, ci'm he lavetz, en un país qui n'èi jamei vist
e non vederèi tanpòc, que drom lo mainat e jo, croishit, vielh, n'i
poderèi jamei anar !
Aquò qu'ac sabí ! Se l'avèm plorat aqueth hilhòt tuat aus
darrèrs dias de la guèrra coma esperàvam tots de sauvà'u. Que'n
devè estar ua d'aqueras dolors qui pravan ci sembla dab lo temps au
lòc de guarir. Bèth dia de ventolèra que s'empòrta atau un tròç
de teit mau losat e l'aiga de ploja e l'aiganèu gohint suvant la
sason los pitraus que plegan, que se'n devaran, e cossirant los
solèrs tot que s'esboneish. Atau la dolor deu son hilhòt traucant
lo còr deu men amic, eth que's devè batlèu esglachar.
En l'òra que'u disí :
- Non plores mei, e conda'm quin se pòt qu'aqueth bruishon e
t'aja brombat lo noste malur.
- Ah, ci'm he, aledant mei hòrt e s'eishugant, qu'èra aquò
lo darrèr còp qui l'avom en permission, que passàvam tots dus per
aqueste camin e que ns'èram destrigats drin, qu'èram gaujós. Eth
que'n cantava d'aqueras qui avè apresas au front, cantas deu país
e que'n sabè, que'n sabè. Tè ! que ns'èram estangats aquiu
tà espiar la medisha arribèra e lo medish sorelh qui's cocava per
aciu capvath. Quan lo temps ei compdat non n'i a tad arren : véder
los amics, cuentejar, parlar, tribalhar drin, e la setmana que's dava
lo torn e que'u caló seguir tà la prumèra gara.
- E puish, ce'u hei, acaba.
- Que's caló deishar, que caló badinar dinca a la pausa on la
cavala negra arrenilhè... E ueit dias despuish, nada letra. Tot còp
qui engontravi lo factur, que'u hasí : « Non n'i a tà nosauts de
uei ? » E eth de dà'm un « Non » dab lo cap. Que's passèn duas
setmanas, tres : « Qu'averà cambiat de sector », ci hasèm tà
crubar coratge. Non minjàvam mei, non dromívam mei. Un dia, totun, lo
noste vesin Jan que viengó en permission. Com tròp d'autes que
s'estirassè per las aubèrjas e aquiu que batalava de çò qui
sabè, de çò qui non sabè : « E aqueste quin va ? », ce'u
hasèn. « Plan ! » « E aqueste aute ? », e que nomentavan lo men
hilh. Lavetz que's botè a plorar sense mei dise'n.
Aquò que m'estó portat peus qui avèn entenuts los devís. E
credetz que Jan e viengó tà casa ? Be l'averí totun arcuelhut !
Que baladegè, que pintonegè tant que non se'n devó tornar
qu'endavants de la nueit.
Totun los parents, los coneishuts, qu'arribavan tristes tà nosta.
Mes no'n sabèn de mei que jo. Qu'aví bèth demandà'us : «
Quin s'ei mort ? E s'ei vist com èra, s'a parlat briga ? ». Non
podèn balhà'm nada lutz.
Lo dimenge lo Jan que passava davant casa ; que'u hei signes.
Qu'entrava e que m'ac condava tot, tot. Lo mainat n'avè hèit ne
un crit, ne un planh ; ua bala perduda que l'estenè rede. Praubin !
Dab l'escur que l'enterravan dens la trencada medisha...

*
**

E contra lo bruishon on lo pair e lo hilh s'èran asseduts l'aute
còp dens ua pausa braca de contentèr, lo pair solet bitara
qu'estranglava un aute sanglot. E còr-dolents, l'amna escura, que
seguívam lo caminau.
PÒRCS A SHEIS SÒUS LA LIURA

Un an - e que n'i deu aver quaranta batlèu - la mia mair
enqüèra dens los sons poders, que tienè a har neurissatge de pòrcs,
e que n'avèm tirat un tau marcat de Nai.
Lo marcat d'abans, qu'avèn pujat drin, d'un sòu per liura, e
qu'èran arribats a catorze lo quilò. Tanben, ja compdàvam
des·hà'ns de plan deu capdèt qui arronava a la sot, e a qui hem
ua rauba beròi nava dab quate herrats d'aiga.
Que nse lhevèm de d'òra e qu'èram au ras de Nai a las sèt
òras. En abòr, la maitiada tant per tant que griseja lavetz. Davant
nos e darrèr nos, be'n trobàvam pòrcs deus qui miavan tà véner !
- Ja, ja, ci disí a la mair, que ns'i vam prestir uei, dens
l'estat deus pòrcs, e que se n'i van tornar hèras ! E lo noste
tanben, que'u va caler lhèu arpastar quauquas setmanas.
- Vòs te carar, que's venerà, ja ! Un pòrc com aqueste, ci hasè
en lo bailant l'esquia, beròi lis deu peu, aurelhut, camacortet, dab
ua tombada atau !
E mair, sense dise'n mei, que'u se coava deus uelhs. Quant de còps
l'avè hèit « Ti-ti-ti ». Quant de còps lo truquè la gaha suu
cautèr tà l'aperar ! Quant de cautèrs de hariat non s'avè
minjats ! E díser que en darrèras, coma èra arregolat de tot e
parava de minjar, la mamà qu'avè la paciença de'u presentar
macòlas cueitas dens la man. Com tà un mainat !
Qu'arribava totun lo dia on seré pagada deus suenhs.
Mes vòs te m'anar ! La plaça que's hasè conhida de pòrcs e de
monde e qu'avom bèth demorar, a baston dret, tant per tant se un
marchand e s'estanguè un còp tà díser :
- E d'aqueste, quant ne voletz ?
- Quinze sòus deu quilò, ce'u hem.
E lo ser que'u ns'entornàvam capsús.
La setmana despuish, devarada tà Nai ; que digoi a Mamà :
- Uei deishatz-me har, com non volem córrer tot dia que vau cercar a
saber lo cors. Qu'an baishat, de segur ; se'u hiquèssem a sheis
sòus la liura ?
- Uèra, ci'm he, non ns'i ganharam lavetz l'aiga qui s'a
bevuda e los claus deus esclòps ?
- Se'u cau tornar un aute còp ?
- Non, mic ; hè com volhas.
E que ns'anèm botar sus la carrèra on devaran las vueturas cargadas
de marchands de Pau. Aquestes, se volèn, que podèn espiar.
Ua òra que's passa, duas òras que s'escorren, e que'vs prometi
qu'èran longas. Arrés non s'estangava tà marcadejar la nosta
bestiòta.
- Vòs te pariar, ci'm he la mair, que vam estar coions coma
l'aute dia ? N'èm pas totun enqüèra a la nueit escura, mes los
marchands que deven sentir la baisha. Que son un estat de volurs, a qui
l'abonde profieita, e qui no's decidaràn a crompar tant qui hàcia
dias.
Lo Chinòt de Pòrta-te-n'i qu'arribè aquiu dessús :
- As venut ? ci'm digó.
- Non, ne tant de bon, per ma fe.
- Se nse n'anàvam béver ua pinta ?
- Autanplan, per çò qui hèi ací a compdar los peus deu hilh de la
guiha.
E balhant la còrda a la mia mair, que'u seguivi.
A l'aubèrja que trebucàvam un vielhòt tot sec, conegut de
Pòrta-te-n'i, e qui avè l'aire d'aténder quauquarren en
chorrupant un pinton.
- E donc, Andrèu, ce'u he lo men companhon, non crompatz de uei ?
- E donc ! ça tornè l'aut, qui lhevava a malaisa lo son cap
d'escalha, e ensenhava dus uelhs lusents e rois (qui apèran per
noste uelhs de costeta), duas maishèras entradas e ua boca torçuda on
jaunejavan duas arrèras de cavilhas, non sabes, amic de
Pòrta-te-n'i, que i a dias darrèr lo pic. L'aute còp au darrèr
marcat, qu'èran a sèt sòus e miei, uei a sheis sòus, e d'ací a
Carnaval, que cau que baishen tà cinc. Que'm carculavi, ara, que se
demoravi ua setmana enqüèra, que m'i ganharí quauques escuts.
Que'm hei ua arreganhada en jo medish, tot en m'assèder au ras deu
vielh. Triste crompador qu'aví aquiu. E totun !
Pòrta-te-n'i que he signes a la goja de l'aubèrja :
- Un pinton e dus veires !
- Se'n van los pòrcs ? e disèn d'ua taula a ua auta.
- Atau, atau ; a sheis sòus que tienen pè.
« Ah, hilhs de la pèth deus trenta demons, ci'm hasí, que'u va
caler dar a sheis sòus ! »
Com me despachavi de vueitar lo men veire, Pòrta-te-n'i que he au
vielh Andrèu :
- N'ètz pas decidat a crompar de uei ?
- E perqué non, se la bèstia m'agradèsse !
- E aqueste òmi que n'a un pòrc tà véner, ci'u he en
m'amuishant.
- Voletz lo véder, ce'u digoi lavetz d'ua votz vergonhosa,
qu'ei la mei beròja pèça deu marcat. Neurit sonque de castanhas,
de bren e de milhòc ! Briga d'aqueths poiridís deus hôtels...
- Vam ! ce he lo vielhòt en se lhevant.
E los tres, en coderilha, qu'arribèm a la plaça deu bestiar.
- Tostemps que te'n vas quan non cau ? ci'm he la mia mair, dus o
tres que s'i son virats.
- Plan, plan ! com mei e n'i aja, mei que veneram, ça tornèi, en
dant ua guinhada aus de qui èran dab jo.
Lo vielh Andrèu, shens respóner, que paupava lo pòrc. Que he tant
per tant :
- Pro beròi ! Sheis sòus la liura que'n balhi.
Com, bèth drin estomagat, non tornavi ne quiò, ne non, eth que's
tirè lavetz los cisèus, que he ua crotz sus lo peu e que'm digó :
« Qu'ei venut ! Batlèu, que passarèi. »
E, sense nat aute mot, que partí.
Mair, qui espiavi, que m'ataquè autanlèu, e de nhacà'm coma
adès :
- Lo cors que s'ei lhevat drin, que m'an dit qu'èra a sheis
sòus e miei !
- Anatz ! ce'u hei jo, tot en·hastiat, pro de sòus e de miei
sòus e d'ardits, venut qu'ei lo pòrc e autant vau.
- Tostemps qu'ès pressat, tostemps que t'avanças, ça'm
disè. Lo vielhòt, se l'ac avosses demandat, qu'auré ponut los
dus ardits.
Lavetz, hart de l'enténer :
- Voletz har la procession cada marcat ? ce'u digoi. Dus marcats
tà véner un pòrc, n'ei pas pro de passeis ?
Que'n demorèm aquiu en arroganhant tots dus.
Que nse vagava de har missa baisha, n'anavan trucar que tres òras.
Tà passar ua pausa, com lo vin d'adès se'm curava l'estomac e
me gorguejava capvath de las tripas, cap e cap que nse mingèm un nhac
de pan e de saucissa que Mair e s'avè hèits seguir dens lo tistalh.
Tres òras e mieja ! Los atelatges que passavan e que contrapassavan e
las coneishenças que nse hasèn :
- E l'avetz venut ?
- E plan venut !
- Atau !
E drins a drins, ara l'un e batlèu l'aut, lo marcat que's
vueitava.
Quate òras ! Que hasí a Mair :
- Ara que ns'avejam. Lo vielhòt que's hè las soas cuentas e non
trigarà totun, bessè !
- E se n'arribava pas, aquera que seré de las lèdas ? e tornava
Mair. Que t'ac disí de non pas apotjà't tan viste, e de non
dà'u au prumèr marchand. E ara, aqueth vèn-lo-te cuélher, e
sabès au mensh quin s'apèra ?
- Andrèu ! ci m'an dit.
- Òc, e que n'i deu aver Andrèus d'ací a Baiona !
- Pàrii que non t'as hèit dar tanpòc dètz liuras d'arras !
E la hemna que trepava com saben trepar las hemnas.
- Vèn-lo cercar ! E viste ! Açò que son òras d'està'ns
plantats com pècs, com se non avèm tribalhs per casa !
- E on, ce'u cridavi, on lo cau anar cuélher, èi a córrer totas
las aubèrjas e a l'entant lhèu que l'auratz aquiu !
Lo dia que s'escuriva ; qu'èram raujós.
Totun, drin abans cinc òras, copet-copet, l'òmi qu'arrecotí. Que
despleguè ua borseta de lan, e que'n tirè los loïs d'aurs un per
un.
- Hètz-los sonar ! ci'm digó.
- Òc, hè'us sonar, pusque t'ac ditz, ci'm he Mair, qui
s'èra drin apatzada de véder la color beròja deus dinèrs.
E, acorbashat, que hei tringuerejar sus ua pèira los loïs d'aurs ;
tots qu'èran deus bons.
Qu'aidèm lo vielh a hicà's lo pòrc dens la carreta ; que'u
toquèm de mans e bon viatge !
Qu'avè hèita bona crompa, e jo tanben bona venda. Los pòrcs, per
aqueths temps de misèra e de hrèita, que devèn baishar enqüèra
dinca a cinc sòus e miei. Dus o tres marcats d'auts qu'i hen la
passejada, que'us se devón tornar sense trobar crompador e, tot
compdat, coma ac disí en me'n tornant a la mia mair, que'n ho tà
nosauts ua sòrta d'engontrar lo Pòrta-te-n'i e d'anà'n
béver un còp amassa, senon no'n tustavi nat vielhòt d'aqueth dia
e que se'n calora amiar lo pòrc, dinca a quau marcat ? N'ac sèi,
non !
LO QUI LÈIT AURÀ...

Totun, d'aquera hèita ! Que se'n parlarà longtemps capsús de las
nostas vaths.
Dongas, lo Toton de las Escunçoadas e la Roseta de Trebuc
qu'esposavan aqueth maitin.
Lo nòvi, qui n'èra valent gojat coma e n'i a tandes, que tirava
sus la trentea. Que disèn de qu'avè escuts. Vailet un temps, e ara
aulhèr, que s'avè amassat un beròi capitau, e qu'ei bessè
per'mor d'aqueras tarjas qui'u se prenèn en çò deu Trebuc ; au
mensh atau qu'anavan las novèlas.
A Trebuc qu'èra un partit deus bons : lo pair, la mair, non tròp
vielhs, e la hilha, Roseta, tota soleta, tota fresca e tota joenòta
dens la beror deus sons dètz-e-nau ans. Dètz-e-nau e onze ja hèn
trenta. Se voletz, que's trobava un bocin deus delicats e deus
trendes tà un òmi drin madur ; l'ahar non s'èra pas concludit
atau, sense longors e avegèrs.
Mes lo pair qu'i tienè. Un dia que se n'èra esclarit au cornèr
deu huec, e que disè a Roseta :
- Qué te'n sembla, se nse prenóssem a Toton tà gendre ? Se't
va ?
- Voletz ve carar ! e responó la mainada qui vadó patla coma a las
òras de la soa mort.
E sense gausar horní'n nada auta, tà non har cap au son pair,
qu'èra partida tà dehòra.
- Non te n'anis, e hasè lo pair en cridant, los pòts tremolents
de malícia, totun que i as a arribar !
A la hemna soa, qui èra tanben asseduda a l'archibanc, Trebuc que
hasè :
- E tu, parla, vam, balha'm ua lutz.
La molhèr qui n'avè jamei guaire dit au son òmi ne òc ne non,
despuish qui's partatjavan lo pan amassa e non hasèn qu'un lheit,
no's podè estar de respóner :
- Totun, vèn, que s'escad drin joena Roseta tà un Toton, e
puish...
- Qué, e puish ? e copava Trebuc de mei en mei sec.
E, doça de la votz e vergonhosa, era que he totun :
- Non sabes donc, non sabes per'mor que los òmis non v'avisatz
d'aquò, mes tà obligar ua gojata a maridà's dab un gojat,
enqüèra ja cau qu'aqueste e sia desligat. Non vòs avisà't que
Toton que viu en çò de la soa cosia deu Balet, quan lo platz qu'i
minja, qu'i beu e, ci condan, qu'i drom.
- Qu'i drom, eh ben e puish ? ci he com hòu lo Trebuc a la Trebuca
; autanlèu maridat que'u sarraram lo cabestre au noste gendre, e
se's ditz que va cuentejar dab la soa mandra de cosia, n'ajas paur,
que'u n'escoseràn las barbas.
- Totun ! n'aver qu'ua hilha, e liurà-la a la boca deu heram !
ce digó en ploremiquejant la mair.
E a mieja votz, passant tà dehòra :
- Totun ! Se la nosta mainada se deu amassà's la bava de la
Serafin deu Balet !
La Serafin, com v'ac endevinatz, qu'èra l'espessa cosia de qui
hasè bèth temps a lo gai de Toton, e non se n'esconè.
Lo ser d'aquera luta, aperada, suplicada per la mair soa : « Vèn,
que s'arrenjaràn las causas, vèn, ça-vi ! », la gojata que se'n
tornava dromí's a casa.
Un mes que's passè, dus mes que's passèn, e a l'entant las
lengas que's mudavan, sense gràcia.
Lo pair, la mair e la hilha qu'èran coma aquò a cauhà's quan lo
pair, qui s'ac mastegava longtemps a, e digó :
- Vivant ! Que seram tostemps dravats e quan tocam au cap, tu hilha,
qu'ès a har l'estifanhosa ! E tu, la soa mair, au lòc
d'aidà'm, que hès la tranquilla, n'as pas la valor de díser un
mot suvant çò de qui cau, e se n'èra per tu, la Roseta que's
preneré lo Toton.
Las hemnas que demorèn esglachadas ! Que's botèn a tremolar com la
huelha sus l'arbe e la pelha, sus eras, n'èra pas mei segura.
- Vivant ! Qu'avetz a díser sus lo Toton ? Per ua amistat de
joenessa, per ua hemna qui'u se hicava suu camin ? Vam, n'ei pas
riche, valent e, mon Diu, agradable de figura ?
- Vèn, e he la mair a la hilha, non contraries mei au ton pair !
E la hilha que barregè un davantau de plors en s'estujant la cara
neblosa, e que digó a la soa mair d'ua votz lassa :
- Hètz çò qui volhatz !
L'endedia d'aquera peleja, e d'aquera responsa, que s'i he gran
batahòri dens lo vilatge. L'espessa cosia deu Toton que s'èra
desespessida dens la nueit, e que l'èra vadut un nèn deus malhuts,
un nèn deus beròi porgats qui batisavan de d'òra sense nat truc de
campana.
De quau pair èra lo mainat ? Suvant l'idea de tot cadun, ja v'ac
pensatz adaisa. E los jòcs de lenga d'anar mei que mei : « La se
prenerà lo Toton, la deisharà ? Bessè non haré aquera ! Ara que lo
hilh ei gessit, non pòt mei denegar de qu'ei son. »
E perqué non ?
Un vrèspe deu dimenge despuish, e enqüèra dab la claretat deu dia,
fresc e esbarbat, e cambiat, lo Toton que hasè la soa entrada en çò
de Trebuc. Lo pair, qui l'atendè de segur, e que l'èra anat
arcuèlher un tròç davant casa, batalant de causas e d'autas, deu
temps qui hasè, deu bestiar, que l'avè hèit assèder dens la
beròja crampa.
La mair que viengó pro alihèrra, la hilha que seguí au darrèr,
capbaisha, e totas duas que toquèn de mans au gojat. Aqueste, dab ua
arrisa de las mei graciosas, que's tirè deu fausset un estuth qui
avè tribalhat e pintorlat au son leser e que'u presentè a la soa
prometuda. Aquesta que'u se prengó ja, e sense guaire l'espiar
que'u pausava sus lo mantèth de la semineja, e de la medisha votz
fatigada qui avè dit a la soa mair : « Hètz çò qui volhatz ! »,
que he sense tròp dessarrar las dents : « Mercés, Toton ! »
- Vèn, non hàcias tant de faiçons, e he la mair, hica'u-te a la
pòcha deu davantau aqueth beròi esplinguèr !
E la hilha que'u s'apleguè sense mei.
Autanlèu lo pair, qui non s'avè tirat deus uelhs la soa hilha
(uelhs alugats e lèu prèstes d'amuishar malícia), qu'avó un
sospit de contentèr, que's tirè lo tobac, los dus òmis, autant vau
díser lo bèu-pair e lo gendre, que se'n trocèn senglas, e la mair,
a qui lo mèste avè hèit un signe, qu'anè tirà'n ua botelha
d'ua barrica abrocada d'aqueths dias.
Despuish lavetz Toton que s'escadó sovent en çò de Trebuc. Un còp
tà esbrangar los arbes, un aute tà masedar un par de vacas, un aute
tà l'embòta deu horment. Qu'èra gahat a tot, l'òmi, e ne'u
calè pas pregar.
Un dimars, lo mèste que l'envitava d'anar har marcat amassas, e,
com per escadença, la soa hilha que s'i trobava tanben !
Òhòc, e lo nèn de la cosia Serafin, ci'm diseratz ? Vadut, per ma
fe, non demandava qu'a víver. E que popava sense jamei un plor, e
dens lo vesiatge que se n'i parlava, tè, quan la mair, en çò de
l'un, en çò de l'aut, lo carrejava, e l'amuishava, per'mor
que lo temps que corrè tant qui Toton de las Escunçoadas e suenhava
las soas amors navèras, que i avè com tres mes que la neurissa
apopinava e ajumpava. Quan bèra lenga aguda lo disè :
- E dongas, dab aqueth Toton, e vas acabar ? Be disen qu'a hèitas
vistas en çò de Trebuc ?
- Mau que'u ne saberà ! e tornava la Serafin ; e non sap çò
qui'u se demora.
Qué volè díser per aquiu ?
Las medishas lengas, ahiscadas per aqueras miaças, que hasèn au
Trebuc :
- Quan nse balhatz noças, pair Trebuc ?
- Entà hilha maridar, non t'estós deus tons amics trompar, e
disè lo mèste.
- Qué voletz, lo noste òmi qu'i tienè tant ! e hasè la dauna.
- Que disen de que'm prengui lo Toton qui m'a onze ans de mei ?
Se n'a pas qu'a jo que se'n pòt cercar ! e horniva la Roseta,
mes dab ua grana arrisa.
Qui calè créder ?
Un dia, los tribalhs de l'estiu acabats, que decidèn lo marcat
d'on anarén crompar los anèths, lo dimenge deus crits a la glèisa,
e la hèsta annau de las noças.
Que n'envitèn dus per maison, parents de près e parents de luenh,
amigas de la nòvia, amics deu nòvi ; los vesins que i èran. Un còp
amassats que hen un bèth tropèth e lo Trebuc, en gratà's
l'aurelha, que's demandava se caberén dens la beròja crampa.
Aquò rai ! que netegèn, qu'estrucèn e que blanquín la bòrda. Ua
setmana de seguida, quin combat, quin horvari !
- Hicatz-ve a har noças, e disè la dauna, e que vederatz ! Non
me'n parletz, quan esposèm l'òmi e jo, que hasom mei doç, mes
los temps d'auts còps que son cambiats.
E Serafin, e lo son neurigat ?
- Mau que'us ne saberà, ce responè sense mei.
E atau, coma èra totun arribat lo maitin de las noças, com las
campanas dingolejavan los lors arrepics los mei gaujós, coma los
convidats de Trebuc e de Toton entravan a la glèisa per las pòrtas
alandadas, de darrèr l'aiga-senhèr qu'ei çò qui vedón a honir,
e a hicà's de travèrs coma tà estangar tot aqueth monde ?
Qu'èra ua hemna dab un nenè dens la braça, Serafin per segur, qui
getava d'un balanç lo petit sus la cara deu Toton e qui'u te
cridava :
- Aquiu que l'as lo hilh qui renègas ; vejas se'u te reconeishes
!
Lo mainat que cadó, e la glèisa que s'empliè deus sons crits de
desòu, deus sons planhs esvarjats per'mor que s'èra macat en
tèrra.
Monde qui s'estiracossejan, hemnas en plors, mainadas qui's tròban
mau, e per fins los braç tilhós de pair Trebuc qui s'arrapan la
Serafin e lo son frut, e de volens o de fòrça, los conhan hòra de la
glèisa e los van embarrar deguens casa, en çò deu Balet, tot aquò
que's devirè còp sec, en un virat de man.
Lo caperan, qui non s'èra pas enqüèra gessit de la segrestania,
non s'avisava d'arren.
Au trang de las onze òras la missa d'esposalícia que's debanava
dab los sons rites antics, totun que las campanas aviadas au campanèr
trucavan enqüèra e baladejavan ; las vergas d'aur que hen trintrin
dens lo gradau, e quan lo caperan e demandava aus nòvis ajulhats au
pas deu balustre se's volèn, tots dus de respóner un pro hòrt e
tringlant « òc » e se i a chuès, la nòvia que'u hasè sonar mei
clar que lo nòvi : lo sovenir de la Serafin qu'èra luenh...
E lo ser, com lo pair Trebuc e tocava de mans aus convidats qui se'n
tornavan de la hèsta, que'us hasè per'mor lhèu qu'èra drin
pintat : « He, he ! lo qui lèit aura que neurirà !... »
LOS CYCLES AVIATOR

Qu'èram lavetz, drin abans de la guèrra, hens lo temps on los
mestièrs deu vilatge e s'acabavan de morir. Que s'i podè díser
« crepaut e víver » ! Sapos shens dinèrs que n'èram tots, e be
s'i calè har tà juntar quauques sourigòts !
Que tiení ua botiga d'esclòps a Somolon dens l'arribèra de
l'Ossa. Mes aquò n'èra pas ua America, tant per tant se m'i
ganhavi cinc sòus en cada parelh, e non hasossi crèdi, per'mor que
dab lo crèdi n'arribavi jamei a recrubar tot çò de semiat. De
l'auba de cada dia dinca a las dètz e a las onze deu ser, qu'èri
aquiu, a badalhar darrèr deu men taulèr. Jornadas longainèras, en
aténder que lo monde e volossen entrar dens la mia cabana
d'esclopèr ondrada d'esclòps banherés a naseta, d'esclòps a
la mòda e de papèrs entà estujar las muralhas.
De clar en clar, totun, bèth paisan que s'amiava :
- A quant los hès, bitara, Lapassada, los tons esclòps ?
- A tres liuras la hemna, a tres liuras e cinc sòus la talha
d'òmi.
- E quin los as, de hau o de noguèr ? ci'm tornava.
- Amic, sonque de hau. Que son autan solides e n'an pas d'aqueths
broncs qui se'n sautan e dèishan horats, ne d'aqueras geladuras
deu noguèr bonas tà har entrar l'aiga de las gravas.
- Tres liuras e cinc sòus ? Qu'ei car ; que'us venes cars !
La pratica que's dava un torn dens la botiga e sovent que horniva dab
mesprètz :
- Que'n pòdi aver a tres e dus sòus, sus la plaça, sabs lo
marchand de la gran blosa dinca a devath deus jolhs, eh ben, que'us
crida, com t'ac dic, a tres liuras e dus sòus, e de noguèr beròi
fin enqüèra, e herrats, e d'un vernís lusent on te poderés
miralhar.
- Òh, ci tornavi jo, que soi tròp vielh ara tà guinhar miralhs,
mes aqueths esclòps, non los as espiats de plan. Aquestas darrèras
annadas no'n trobaràs un parelh de noguèr sense defaut, las geladas
qu'an henut los arbes e los esclopèrs no's serveishen mei que de
brancas. Vèn (e lavetz que prení en mans un parelh sus lo taulèr e
que'us amuishavi a la frinèsta), non los t'as cauçats, que gausi
créder que non son pas alurats coma aquestes e dab ua sòla beròi
alissada au papèr a veire. Que soi segur qu'an un musòu de can ;
vèn, saja't los mens, e que'n seràs content.
L'òmi, gemint, morganhant, que sajava, que sajava. Un còp causit
que'm hasè :
- E vòs tres liuras e dus sòus ? Gaha'm ara tant qu'i soi,
per'mor que no'm vederàs pas tot dia a Somolon ! Non n'i mancan,
sabs, esclopèrs d'ací a Pontac e d'ací a Pau !
Que començavi de gahar la mosca, mes qu'i cau har, pausadaments que
responí :
- Non, non pòdi.
E que me'n tiení longtemps aquiu. Que calè catar, carà's e arren
mei.
Com se se n'anèsse, lo marcandejaire que hasè lavetz :
- Vòs tres e tres ? E compdas que se soi entrat qu'ei tà crompar
! Que i as seguraments vint sòus sus cada parelh, e un d'aquestes
dias que't vas retirar dab un beròi plegòt d'escuts, se'us
pelas a tots coma a jo.
Sovent, despuish d'aver hèita shaliva coma aquò, e me n'aver
escotadas d'aquera pagèra, que'us davi dab tres sòus de ganh.
Sovent enqüèra, despuish d'aver batalat e sajat, la pratica que'm
hasè :
- Conviengut qu'ei. No'n vòs tirar nat sòu, e dongas a tres
liuras e cinc sòus ; non serà pas lo dit que'us te hei despéner en
batles, ací que son los de qui m'agradan. Guarda-los-me dinca a
batlèu. Ne'us me vénias, eh ! que'm vau préner un shaure au
marcat e anueit que'us me cossirarèi.
Mes aqueth paisan, qui èra com d'autes, de la petanha de Cohet, non
passava jamei tà crompà'm los esclòps.
Batlèu qu'èra lo torn de un aut. Que'n devaravi deus lors claus,
dus, tres, sheis parelhs. L'òmi o la hemna que'us espiavan,
que'us prestivan las troças dinca a hà'n cracar lo vernís,
que'us suspesavan, que'us sajavan e que'us trobavan un sarròt de
plaps. O qu'èran tròp espés de la sòla, o qu'avèn lo cuer
tròp dur ; a tots que'us mancava quauquarren : paciença deus anjos
e de la senta bona Vièrja deu Cèu !
- Bò ! ci'm hasèn, que't deverés cambiar d'aqueste modèle e
avé'n de mei fins d'ací, de mei lis d'aquiu.
Conselhs non còstan ardits e de conselhèrs la tèrra que n'ei
amantada. Medish, sense demandà'm lo prètz, aqueths que
s'apotjavan tà dehòra.
Qu'aví penas a m'ac virar dab los cinc sòus, dab los tres sòus
en cada parelh, quan m'arribava la sòrta de'n véder partir
quauques uns.
Qué har ?
Qu'aví essajat de tiéner taulèr sus la mia pòrta, mes no'n
vení pas mei per aquò. « Se'm botavi a córrer los marcats ? » ci
m'èri dit. Que seguii Pau, Pontac, e un temps que'm vedón a Lorda
e a Nai. Mes com calè minjar dehòra, non me'n ganhavi tà
l'escuderia de la cavala e taus claus deus mens solièrs.
Que m'èi desbrombat de condà'vs de qu'èri maridat. Un dia, la
molhèr que'm digó :
- Non as ideas tad arren ! Tu qu'èras vadut rentièr, mes lo ton
pair, mair e onco non te n'an deishat pro. Tant qui demoras aquiu a
léger La Petite Gironde, e compdas que dab lo jornalet en mans,
que't va càder drin mei de lard dens lo topin ? Si cercavas
quauquarren tà tirà't d'ací ; se demandavas au cosin de Nostin,
lo qui ven becicletas ? Uèra, lo monde que s'i dan de mei en mei, lo
men cosin lhèu que te'n deisharé tres o quate, tà sajar, e quan
n'i ganharés que quaranta sòus per cadua...
- Quaranta sòus, ci hei a la dauna, e dètz liuras tanben !
E l'endedia qu'avoi aquiu aqueth plaçaire de becicletas au miei
deus mens esclòps.
- Sabes çò qui cau har, ci'm digó lo cosin, non me'n prengas
que sheis, tot çò que i a d'a bon compde e d'ordenari. La maison
que't da vint liuras sus cadua. - Que dei ua guinhada a la mia
hemna qui's bevè la paraula aquera qu'ac podetz créder com lèit
de la cautèra - Se non venes, e perseguiva l'aute, non guastas nat
sòu, se venes, tant de bon. E sabes que son bonas vint liuras, quan
caden coma deu cèu suu pochic !
- Òc ben, cosin, he tot doç la molhèr.
- Si son bonas, e hasí jo tanben, mes qu'ei a créder, cosin, que
Diu medish que t'a amiat tà nosta.
- De mei, espia, e disè enqüèra, tà har las causas de plan que
l'i volem hicar en letras color d'aur lo ton nom. Vòs, non serà
pas lèd aquò : Cycles Lapassade ? Lo monde, uèra, que son ua tropa
de pècs, e en véder qu'as ua mèrca toa que s'i getaràn. B'ès
lo hilh deu país ? Cycles Lapassade, que seré bèth drin beròi.
- Bah, ci hasí, a Somolon ensenhas atau que se'n van trufar ; que
saben tròp per casa que n'èi venut qu'esclòps e esclopetas.
- Vèn, cosin, ci copè la mia hemna, hè com volhas tu. Cycles
Lapassade ! Cycles Lapassade, ci cantava tota gloriosa en passejant
dens la botiga, aquò, aquò que plaserà !
Atau que son hèitas las hemnas e non las cambiarem quan ns'i botarem
dab las unglas e los unhons.
- Non botes arren, vèn, ci hasí un aute còp.
- Si, si, e tornè lo gojat, ganhat peus dísers de la mia molhèr,
dèisha-nse har. Non i a que los avant-hèits qui s'ac viran. Uei lo
dia que cau bronir, jogar deu tabard, hà's anar, cridassejar !
- Non letras d'aur, non ! ci hornivi totun.
- E donc, tau prumèr marcat que't portarèi roi e blu, a darrigar
la vista, un escriut qui estacaràs davant la toa pòrta, e lo diache e
sia se los mosquilhs non s'i gahan ad aquera aiga sucrada.
Coma aquerò, au dia adiat, qu'amuishavi mieja dotzena d'aqueths
chivaus de hèr qui'n van sus arrodetas oliadas, leugèras e
jumpantas qu'ei un plaser. E, per dessús, que clavavi sus la paret
de casa : Cycles Lapassade.
Ah, los de Somolon que s'i podèn estangar, ara, davant nosta ! Que
n'èri dens un cèu. Qu'anavi de la botiga tà dehòra e de dehòra
a deguens. Qu'escotavi los prumèrs marcadèrs qui arrecotivan sus la
plaça, e los brams deus vetèths, e la cançon deus asos. Ja hora lo
pet deu pericle se non s'amiavan batlèu, e se dus o tres e vienèn,
de segur que'n harén viéner d'autes.
- Vèn, ci'm he la molhèr, lo monde non saben de qu'ès en vita,
ne de que t'ès botat a las becicletas. Non t'arribaràn se non los
te vas cossirar. Non t'ac digó lo cosin de Nostin ? Vèn, òmi, vèn
tà çò de Truvèrs, paga'n quauquas pintas adarron. Quan cau que
se'n cau saber har moneda, getà'n drin tà lhevà'n hèra.
Parla, puish, deus Cycles Lapassade, adromit lo qui ès ! Ah, que
m'avossen hèita òmi dab pantalons e non hemna dab raubas !
Shacat per aqueths dísers eslamats, que partivi. Que m'assedoi au
còrn d'ua taula en çò de Truvèrs, e a fin e a mesura que los
marcadèrs entravan, que'us te cantavi las mias vrèspas : « Non i a
com los Cycles Lapassade ; qui me'n crompa ? »
Ah, los amics, qu'èri plan arcuelhut ! Quin calhavari !
- Tè, ci'm hasèn, que cambias de mestièr, d'esclopèr,
ciclista ! E lavetz, qu'ès passat mecanicien ? Quant va durar, coma
lo tròt de la mula ?
Ua pausa que sajavi de respóner, e de har, com ditz l'arrepoèr, de
tripas coratge, mes autanlèu vueitats los pintons, bèth drin esmudit
que m'eslurravi de cap a casa.
- E dongas, on n'èm dab los Cycles Lapassade ? ci'm he lo cosin,
qui vienè d'arribar, curiós de saber quin cauhava la venda.
Que'u condèi la beròja arcuelhença en çò de Truvèrs.
- Vam tà l'auta setmana, que tornarèi e de segur que n'averàs
venudas ua o ua auta.
- Qu'averàs venut, òhòc ! ci'u digoi.
E dens la setmana, ja hasoi partir quauques parelhs d'esclòps, mes
becicleta, nada.
Totun, lo diluns qu'atelavi la cavala e que me'n davi a Pau. E
compdatz se m'estanguèi davant los estalatges de becicletas ? D'un
cap a l'aut de la carrèra de la Prefectura, n'èran que noms en
ock, en kof, en iche e en ka e en ann, anglés, alemands, ameriquens o
qué vòu saber. Ua lutz que se'm he : « Pro peguejat ! Torna los
Cycles Lapassade e hica't a véner d'aqueras engibanas hèitas a
l'estrangèr. »
Que'm plaseré de destecà'vs quin lo ser medish, engontrant com
per escadença lo cosin de Nostin, lo me n'amiavi tà Somolon. Aquiu,
que hasèm càder l'ensenha de Lapassade, qui m'avè tan mau
servit, e quauques dias despuish lo cosin que me'n portava ua auta,
en letras màgers atau. Qu'èra un mot qui n'èi jamei comprés,
mes qui m'a totun valut dinèrs : Aviator.
Petits mots d'aqueths que'n devèm estacar sus cada becicleta. E
las machinas vestidas a la mòda navèra, que'n venoi qu'èra un
plaser ! Tot qu'anava a las meravilhas. Au cap de sheis mes que las
pujavi de vint liuras. Quan lo malur ne vòu, ci disen, un pedolh
qu'estranglaré un aso, mes tanben quan va, tot que va de mei en mei
plan. E las becicletas, per èste encaridas, partir que hasèn, e lo
ser, en suspesant lo sacotòt deus escuts, que me'n hasí bèra
arrisa tot solet en me brombant los dísers de mantun crompador :
- Se son vadudas mei caras, ci'm hasèn, pròva que n'an mei
suenhat lo tribalh e qu'averàn mei longa durada. D'on las tiras ?
- Òh, de l'estrangèr, de hèra luenh, ci tornavi jo.
Coma que lo mot d'Aviator qu'avó mei de vertut que lo de Lapassade
!
Mes lo qui ganha drin, qu'ei temptat de ganhar hèra mei ; sus lo
conselh de la mia hemna, que'm botavi a córrer non com l'aute còp
au ras de casa, mes ara per Vic Vilh e Shalòssa, Aspa e Aussau. Pertot
qu'èri agradat.
Ja cau hornir que quan m'espiavi dens las davanturas de botiga,
maugrat quauques hius d'argent qui'm tintavan lo peu, n'èri
briga l'esclopèr d'autes còps ; vestit en mossur que portavi
casqueta grisa e non mei berret blu. Non parlavi tanpòc mei biarnés.
Tà plàser aus paisans de per ací, voletz m'anar ! que'us cau
parlar un francés bèth drin fin.
E la cavala ? Que l'aví venuda e non volí pas mei èste endarrèr,
tanben com tots los porcatèrs, burriaires, perrequèrs, pastissèrs e
marchands d'anís, qu'èi ua autò. Que soi conegut a dètz lègas
adarron e non m'apèran mei qu'Aviator. Ah, lo topin que sap borir
dab hèra mei de brut en çò de Lapassada !
E la mia hemna ? Dongas, maugrat que s'aja tirat lo mocador de
carrèus qu'ei en l'òra pro avejada, e que vatz saber perqué !
Tè, que son los vesins e coneguts de Somolon qui non pèrden la
costuma de dise'u : Marioton de l'Esclopèr, Marioton de Lapassada.
- N'ac voi pas mei enténer, ci m'a dit adès pro arreganhada,
ne'us venem pas mei esclòps tà estar esclopèrs, e aqueth mot de
Lapassada que pud a la bòrda e au hems de la parguia. Que m'apèran
meilèu Madama tot cort !
- Atend-te drin, ci l'èi hèit. Hèra de turons que
s'aplaneishen, miga, dab quauques bilhets blus. Ara que lo sorelh
arraja, que voi hà'm crotzar sus los registres lo nom qui tant e
t'aveja e que n'i hicaram en plaças un aute mei en gran qui
deisharam coma un eretatge aus nostes mainats. D'autes qu'ac an
hèit, perqué n'ac harem ? Vòs qu'i haciam escríver lo nom
d'Aviator, se't platz au mensh, praubina ?...
- Aviator ! Aviator ! ci m'a hèit la hemna trepant de jòia, aquò
que'm va !
E, peu purmèr còp despuish de qui èm maridats, qu'a volut èste
deu medish avís que lo son òmi !
AMISTATS ESCORRUDAS

Lo Milon que s'èra hicat vailet en çò de Taishoèras, lo bochèr
de Pèirahita.
Tot dia de marcat que'u seguiva, uei tà Luz, doman tà Argelèrs,
puish tà Lorda o Tarba com tocador.
Un ser, lo mèste que digó au vailet :
- Que't lhevaràs de d'òra doman tà balhar la civada. Qu'èi
quehars, qu'èi besonh d'amaitiar. Abans que lo sorelh non arrage
en Puei-Aspèr que cau que siam atelats.
Milon que's lhevava dongas, qu'acivadava e dab lo Taishoèras
qu'èra sus la carreta. Vèn-i, bestiòta, deus quate pès, vèn-i ;
hè't seguir las arròdas - arròdas non caochotadas per'mor non
las coneishèn enqüèra, mes arròdas anivas qui tornejavan e portavan
doç qu'èra un plaser.
Que baishavan atau peu caminau, dens la bruma maitièra, dens los
bohets vaporós de la cavala qui's vedèn tant per tant a las
prumèras clarors de l'auba. Ua frescura viva, mordenta, que's
hasè sentir, l'airolet que'us siulava contra las aurelhas.
Ja ! Au viraplec d'Adast, Gaiona (qu'èra lo nom de la cavala) que
larga dus arroflets, que huma deu nas, que tira de travèrs sus la
brida com se volosse coquinejar.
- Qu'as paur, e de qué ? ce'u crida Milon. Qu'as sentit ua
pishada suu mieu deu camin o qui vòu saber !
E abans que los sons pès no's sian plantats, ua ahuetada deu vailet
que'u careçava lo vente.
- Hòp, ci'u he lo mèste, en dant ua sarrada a las guidas, sauta,
Milon, qu'avem un tronc d'arbe en travèrs deu camin !
Sautar ? qu'èran com empachocats dens las cobèrtas, e d'aulhors
non n'avèn leser ; patatrac ! que'us se barrejavan las sopas, lo
carret de pitlas, la cavala crotzada deguens los brancards, e eths dus
acerà, sus ua pièla de calhaus.
Quin samacat, Diu vivant !
Lo vailet que sagè de mudà's lo braç ; qu'anavan. Puish, com
Taishoèras s'èra dejà quilhat, que's volè tanben lhevà's mes
la cama dreta non lo seguiva mei.
- Ai ! e cridava.
- Que dromes enqüèra o qué ? La calor de la cobèrta que t'a
empergudit ? Ja'm semblava que lo saut d'adès que't desvelhèra,
e hasè lo mèste au vailet.
Badinar que podó Taishoèras, qu'avó a tornar d'atelar tot solet,
hà's ua sos-ventrièra dab la soa cinta, deishar lo marcat e
cargà's l'òmi arranc com podó dens lo carret : qu'avè la
cueisha copada !
Tà qué condar totas las benalèjas d'aqueth maitiau, tots los
trebucs de qui seguivan aquera auhèrta ? Piano, piano, au pas aqueste
còp, e lo mendre calhau trebucat per las arròdas que'u resonè a la
soa copadura de cueisha, qu'arribèn en Argelèrs. Lo mèste que's
hiquè en cèrcas deu çurgent. L'un n'i èra pas, l'aute que
ronglava e tà desvelhà'u, pensatz a l'òra qui èran, que'n
caló trucar deu baston au portau, e getar peiretas a las frinèstas, e
aperar longas pausas. Lo çurgent que l'esterè la cueisha, que'us
prestè dus coishins, e atau, enclotat dens lo carret, qui n'anava
tan doç qui's podè, que se n'amiavan lo Milon tà Pèirahita e
que'u hicavan au lheit.
« Aquiu que n'i a, ç'avè dit lo mètge, per quaranta dias ! »
Quaranta dias e lhèu d'autes, tà har la mesura, quin passà'us !
Que m'èi desbrombat de'vs díser que Taishoèras qu'avè ua
seror hèra mei joena, e qui d'abòrd lo vailet non avè guaire
espiada.
Mes d'aqueths dias enlà, com aidè lo son frair a portà'u per
devath las eishèras, e lo seguí dinca a l'alcòbra, lo malaut que
n'avó gran destroble au còr.
La jornada que's passè, que comencè de gahar frèbe e la cueisha
que'u hissava hòrt. Non dromí gota de la prumèra nueit. Quin
voletz, dus maus en un còp, lo mau de la copadura e, piri qu'aquò,
lo mau d'amor !
L'endedia, la prumèra amna qui'u viengó tà la cantèra deu
lheit, har drin de pròsa e portà'u l'esdejuar, qu'èra la
Janina. De qué parlèn ? Be harí a malaisa, s'ac calosse escríver
e díser ! Sonque peguessas de joens ! Lo cap baish, entà miélher
l'espiar dens l'alcòbra escurida, los sons uelhs dens los uelhs
deu vailet, dab aquera votz engalinaira que las mainadas e tròban quan
vòlen envescar los òmis, la Janina que'u hasè :
- Òc, mic, quan èi entenut lo men frair a la cort cridà'm : «
Lhèva't, aluga la candela, e aprèsta un lheit », que'n soi
estada coma estranglada, com se un nhac de pan se m'estosse estangat
dens la gòrja e non volosse mei devarar. E anant tau carret, quan
t'èi vist tot long ! ah ! lavetz qu'èi plorat...
- Miga, miga ! ce'u hasè l'aut, esmudit.
Era de tornar :
- Non calora pas que lo men frair se pensèsse arren. E totun,
n'aví qu'ua idea, saber tot viste çò qui n'èra d'aqueth
truc e s'i deishèras la vita. Mes coma lo ne demandavi, lo frair
que'm he tot sec : « Ja s'ac virarà, ja ; quaranta dias, tè, que
l'avem aquiu, a neurir e a servir au lheit.
- Quaranta dias ! ce'u tornava lo vailet a la Janina. Quaranta dias
!
E sense mei d'alongas per aquera maitiada, per'mor que semblava que
s'entenosse monde a pujar, que'u ne he croishir dus sus las
maishèras dejà frebosas.
Qu'èra l'auseròt envescat en plen, òc, mes envescat ! E eth, qui
coma tot gojat de vint ans n'avè parlat quandas, sense estacà-s'i
mei qu'aquò, a la hèsta annau, aus marcats, a las esperoquèras, en
tota sason, a tota òra deu dia o de la nueit, medish e sustot lo ser,
quan lo gran car estelat s'encamina dens lo cèu pregon, be n'avè
hèits proseis en de batles, sonque atau, tà semiar paraulas
d'amistat !
Mes dab aquesta amiga, n'èra pas com dab las autas e, còp sec, que
l'èra entrada caphens.
Quaranta dias de seguida que viengó shens manca a la soa cantèra ; e
tant que las lengas ne volón, que batalèn, que batalèn. Tot
qu'anava quan comencè d'arrossegà's dab duas escassas : los pas
de Janina, los uelhs de Janina, las cançons de Janina que
l'encantavan. Non se'n dava quan ara e digoran de qu'èra la soa
prometuda.
Tanlèu qui l'avó atau malaut, lo Taishoèras que s'avè pres un
aut gojat, lo Cargant, un vesin, qui'u hasè lo son tribalh. E Milon
qui avè leser de saunejar que tirava plans deus beròis :
- Quan sii guarit, ci's disè quauque còp, Cargant que vueitarà
la hòrga. Taishoèras, qui ei sus l'atge e drin passat, no's
maridarà, e jo e Janina que haram anar la maison.
D'aqueths dias plaserós que se'n devè devirar ?
Un dia, la mainada que'u portè deu marcat ua d'aqueras còcas de
qui's venen en çò deu pastissèr. Que la se minjavan amassa, l'un
un nhac, l'aute un aut, tè tu, tà jo, a còp passat, com un pan de
cardinats perucant bèth tarròc de sucre, bèra huelha de bleta dens
la loa cujòla. Lo mèste que'us espiava despuish bèras pausas, quan
tot d'un còp e honeish sus eths :
- Eh ben, hòu, n'ètz pas avejats, ci sembla.
- E com vedetz ! ce'u hè Milon en arríder, per'mor que credè
que s'ac prenè a de bonas e de que badinava.
- Pro que sia dab uei, Janina ! N'as pas hontas de t'estar dab lo
vailet quan avem tribalh a non saber d'on virar ! E credes que't
voi a casa mia tad aquò ? Vèn aprestar la taula taus pensionats ; que
van viéner disnar.
Lo gojat que recebó l'eishalagàs sense dà-se'n tròp, per'mor
que sabè lo Taishoèras pro boca d'espardaca quan non l'anava. Mes
drins a drins, aqueth mot de vailet, aqueth chafre que'u hasè mau, e
que's prometó de l'ac díser a la Janina a la prumèra escadença.
Que's hasè tanben aquesta rason : « La mainada qu'ei toa, se
n'ei pas content lo son frair, que s'ani arrajar ! » Totun,
d'aqueth ser la mainada non lo s'apressè guaire. D'enlà que'u
hasè signes. L'endedia que'u portè enqüèra l'esdejuar,
per'mor que no's lhevava que tardòtas, mes au lòc d'aténder e
de parlar, que l'ac deishè sus la taula : peu purmèr còp qu'èra
cuentada !
- Ça-vi drin, ce'u hasó eth. E lo ton frair, qué t'a dit ?
- Hum ! ci'u tornè, virada de cap a la pòrta, e tot doç que se
n'anè shens respóner. N'èra pas la medisha dejà e quauquarren
que s'i torrinava.
Enqüèra un maitin, e l'esdejuar tot sol qu'èra pausat sense mei
de devís.
Èra de sobras ? Lo Cargant, lo navèth vailet, èra dejà l'amic de
la gojata ? Que's horadava lo cap sense véder nada lutz. Dromir ?
no'n hasè nada tanca.
N'ei pas tròp tard quan Diu aida, e lèu que sabó la causa
causilheta.
De tots los gojats qui prenèn pension a Taishoèras, que se
n'escadè un, mei joen qu'eth de dus ans e qui n'èra pas mosca
morta. Tot lo dia cantar, passar los aires deu país coma qui
'n·hièla pèrlas l'un darrèr de l'aute, e dançar los
dimenges o sers de hèsta, leugèr com un crabòt, graciós coma ua
damisèla ; e dab aquò valent, trilhant. Despuish qui lo vailet e
s'èra assobacat au lheit, que semblava que per miragle l'aut e
s'estosse coma en·holiat ! Qu'èra lo rei de la maison. Ua gojata
qu'entrèsse, be se n'i hasè arridèras longas e crits e
shisclets. E Milon que n'èra drin gelós, ja que no's pensèsse de
que l'anava rauba la Janina.
En çò deu bochèr, los dias de hèsta, que logavan tanben ua vielha
lavadora de vaishèra qui jamei enqüèra non l'avè dit paraula. Mes
un ser, com lo vedè assedut per 'quiu, e lo cap baish, que n'avó
lhèu pietat e que'u digó :
- Quin l'as aquera cueisha ?
- Quin voletz, he lo gojat, pòc e pòc que torna de jogar.
- E Janina ?
- Qué voletz díser ? ce'u tornava.
- Òh, d'aqueth esconut ! ci'u digó dab ua arrisa, que vòu
estujar çò qui tot cadun e conda tot clar, com se non sabosse que
Janina que's deu maridar lèu !
Qu'èra clavat !
Seguraments n'èra pas dab eth qui's maridava la Janina, pusque
s'èran tant refresquits e lo trobavan de sobras en çò de
Taishoèras. E com se'u desse un còp de massa, la lavadora que'u
he en se n'anant :
- Bò ! Non sabs que dimenge que's crida e qu'en nau dias que
hèn noças ?
Que n'avó l'alet copada ; non l'averén tirat sang d'ua vea.
Qu'èra hòu.
Se la cueisha èra estada pedaçada de plan que's seré lhevat de la
cadièra e anat de cap a la Janina. Mes on dar ? Aquiu deguens
qu'avè l'acès, lo de qué víver @dinca se'n ganhèsse. Que
l'èra cru de s'i estar. Partir lavetz ? mes tà on ?
Aqueth ser, a sopar, que's trobava com pèc davant la gojata. Que se
n'avisè plan. Non i a com las hemnas tà léger dens lo cap hardit o
triste deus òmis. Se cercava d'engontrà'u los uelhs, era, au
contra, que se n'anava per luenh, que cantava, que holejava dab los
pensionats, mes autanlèu tornada tà la taula, que baishava mei lèu
la vista. Se'u hasè vergonha ? N'avè drin de degrèu ? Que lo
digosse quate mots deus sarrats, e lhèu que cambiaré tad eth ?
Com lo mèste, lo sopar hèit, anava tà l'escuderia dab lo navèth
vailet, que he dongas a Janina, d'un aire de dus aires :
- Aqueste sopar qu'ei estat bèth drin hred, non i avè gaujors e
cançons qu'a la sala deus pensionats. Que devi èste de puisheu, que
soi drin dur, mes ara que comenci d'ac compréner.
- Que hès plan de parlar, ci digó, sense mequejar briga, Janina.
Mei vau que sia tu lo qui avia l'antièna. De puisheu non n'ès,
mes ja t'an devut díser de que'm maridan la setmana qui vié ?
- Que't maridan ? E seré dab Milon ?
Ad aquò, Janina que responó per ua arridèra tringlanta qui
s'entenó dehòra.
- Que vòs lhèu díser com ns'èram parlats ?... Mes qué vòs ?
E ací que largava un aute esclacassat.
- Qué vòs ! ce'u he d'ua votz tremolenta.
Qu'avè un còrps de malícia, a non saber on hicà's. Totun, com
n'èra pas a casa soa, que calè parlat tot doç. Qu'ei tròp a
plànher, que's deu carar hòrt, lo qui ei vadut sense drin
d'alòtja e a qui n'an pas dat un mestièr.
- Qué vòs, e tornè era, cadun que's deu cercar lo son miélher !
Sense avisà's de la crudor d'aqueth díser eth que'u hasè a
votz docina :
- Lavetz, Janina, non valón arren los nostes proseis de quaranta e
quauques dias, e atau, que'm dèishas maugrat deus convienguts, e
que't vederèi dens ua setmana au braç de un aut ?
- Au braç de l'Hyacynthe ! ci digó dab un sospit qui hasè per
dolor o per contentèr.
E eth, de perseguir :
- Que v'averèi a espiar maridats, e jo coma abans, solet e vailet,
per tota ua vita !
Janina, coma se n'estosse còr-dolenta, que'u he :
- Uèra, non soi pas dauna de jo medisha. Qu'ei lo men frair qui ac
a volut, e qui m'a hèit díser : « Òc, que'u voi. » Que m'a
dit : « Se't maridas dab Milon, uei n'ei que gausialhas, mes un
còp amassa, Jan Pinsan dab Maria Chorra, que deu cercà's lo de qué
pèisher. Lo men amic Hyacinthe qu'ei un bon partit, qu'a maison,
bòrdas, beròis jornaus de tèrra e un mestièr. Tad eth que harèi
çò de qui calha, tà Milon... no'm contraries, gojata » ! E donc,
Milon, non te'n sàpia mau !...
E que's virè d'estrems, e jamei mei non la devè parlar.
Lo ser, après aver reglat la soutada dab lo bochèr qui'u paguè dia
per dia, e non voló arren de l'aver suenhat, que'u ne caló anar
tà ua vielha tatà qui's seré plan passada de l'aver aquiu.
Non pensava ad arren mei qu'a desbrombà's la hèita amorosa e
cercà's ua plaça tà quan estosse guarit, quan la tatà lo he los
uelhs alugats e lo punh lhevat - per'mor que l'avè condat la soa
amistat dab Janina :
- E qu'ac vas deishar passar atau, tròç de pèc ! Dèisha'm
arribar lo dia de las noças, que vas véder !
Qué volè har Tatà ?... Non ac sabè, ne era de segur tanpòc.
Los nau dias que devèn èste longs. Aqueth pensar que lo
s'arroganhava, que l'emposoava. A còps, quan Tatà avè pro cridat
de cap a Janina, quauquarren que'u possava. Que hasè dus pas com
s'anèsse tà çò deu Taishoèras, mes au miei de la carrèra
que's tornava de virar. Be se'n serén arriduts los qui avossen
sabut çò qui'u turmentava ! Qu'avè òras mei tristas las uas que
las autas. Las nueits, no'n clucava nat uelh. E non saberí condar la
negror qui'u se botava dessús lo dia abans on la Janina anèra
esposar - e totun, j'ac sabè hòrt d'avança.
- Hè-l'ac pagar ad aquera lèda, ci'u hasè la tatà. Balha'u
ua bona escarpida, e se n'i vòs anar tà la glèisa que vas véder
çò qui'u hè Tatà, e s'a enqüèra unglas au cap deus dits !
Que'u gahi lo vuèle de tula e que l'ac esperrequi davant tots !
Que'us ne calè jogar ua, aquò de segur. Calhavari, no's podè
har, per'mor qu'èran dus joens de qui's maridavan. Se l'un o
l'aut èran estats veudos, passa. De nueits, Milon que seré podut
entrar dens la cosina e barrejà'us las pervisions de las noças ;
que sabè on botavan las atrunas en çò de Taishoèras, mes lo mèste
que se'n seré mensh·hidat e que digora : « Non pòt èste gessida
que de Milon, aquera. »
Tot d'un còp ua idea que'u traversè lo berret.
Se lo ser de las hèstas, tant qui's maridèssen a la lei, dens la
maison comuna, e's podèn hicar en çò deu nòvi e panà'u lo
vestissi, quina arrisatèra dens lo vilatge se'u calosse esposar dab
la vèsta de tot dia !
Lo vrèspe de las noças qu'aurén dongas vist a pujar tà çò deu
nòvi ua ompra d'òmi, non disi pas qui èra, mes n'èra pas
Cargant, lo vailet de Taishoèras, espiar se la crampa èra de plan
vueita, cercar d'aubrir tot doç l'armari, e qu'èra aisit pusque
i avèn deishada la clau, tirà'n l'abilhèr noviau, la camisa, la
vèsta, lo pantalon, la cinta roja, e a pas de lop, gahar las a quate
dens la nueit escura.
La tatà qu'èra dejà dromida quan arribava tà casa lo Milon. Mei
que valè. Tot solet que's descargava las hardas sus l'èra de la
bòrda, e aquiu, dab un parelh de cisèus, qu'ac hasè tot en tròç
e bocins, zigozago. Tà que non se'n parescosse arren, qu'ac getava
au miei de la parguia e dab duas garbas qu'i botava lo huec. Dab
quina jòia e sentí aqueth hum, e vi las lampadas de l'eslama pujar
dens l'aire !
L'endedia, lo nòvi que devó horucar peu torn de l'armari, en
cèrcas deu son costume de drap negre. Vèn-lo-te cuélher !
Se'n devó anar esposar dab la pelha de tot dia ? Que s'ac virava
ja, lo cascant, e miélher que non semblèra. Un vesin - e que n'i
a tostemps vesins tà mau har ! -, lo retractat de la gendarmeria,
be'u prestava la soa longa levita e lo son pantalon tròp large.
Suu truc de dètz òras, l'endedia, se Milon se demorava a casa,
content de la hèita, la soa tatà qu'avó prudèra a las camas, que
caló qu'anèsse véder lo seguissi de las noças.
Quan tornè, lo nebot que'u te hasè :
- E lo nòvi, quin èra vestit ?
- Cara't, e digó la tatà, que pòdes créder que n'avè ua
deguèina, que semblava un poth cauçat dab la soa longa levita e lo
son pantalon tròp large de matelòt.
- Plan ! plan ! ci he Milon, sense mei, a la soa tatà.

*
**

E tot aquò qu'ei passat, deu medish balanç que s'eslurran las
aigas deu Gave. Milon non condava aquera qu'a còps sabuts, e que
calè qu'avosse beròi dia.
- Vèn, ci'm disè lo darrèr còp qui l'ac hei destecar, deishem
aqueras peguerias deus temps anciens, be sabes que la mort que'us
s'a cossirats a tots los de lavetz, e Taishoèras, e Janina e lo
nòvi medish Hyacynthe... E jo, quin soi ?
- Hardit enqüèra, ce'u hasí, no't darén pas de bèra pausa la
setantena !
- Que't trufas ! ci'm tornava dab los uelhs malenconiós, que
calanquegi e jo que m'ac sèi. Ua cama qu'èi pro solida, mes
que'm senteishi tostemps la copadura de l'auta, e quan lo temps
vòu cambiar que m'arroganha. Vèn, ci horniva enqüèra dab un
sospit, que i a dias qui m'an huegut las ideas de badinar e las
envejas de har bailinas a las mainadas !
UA BOHARADA

Lo men òmi, Ambròsi, n'ei pas un maishant òmi, mes a bèths còps,
anatz-v'i har vosauts !
Que ns'èram maridats drin tardòtas, jo que n'aví trenta o per
aquiu, e eth, quaranta plan trucats.
N'ei pas que non n'avossi partits en vista e deus riches, mes tè,
qu'èra la mia sòrta, de'u me préner.
Quan ve diserèi que dens l'escabòt deus gojats de lavetz, un, lo
crabèr de Trucataulas, que's hasè pro endavants, e se sortivi tà
l'ahorèst o qu'anèssi taus marcats dab los de casa, que'u te
trebucavi, e dab los uelhs de « Ça-vi, ça-vi ! », que'm serí
plan guardada com de que n'i a de me'n trufar jamei. Que
m'envitèsse a dançar dab eth, un dia de hèstas, que nse'n dàvam
un torn ; que'm digosse còp o un aute quan èram a la vila : « Vam,
se'm segueishes tà çò deu pastissèr. », que i anavi. Mes que
bèth ser que'm cossirèsse tà passar la serada en çò de quauque
vesin, que'u disí : « No'm vaga d'anueit e a nosta non ac
vòlen. »
Dab lo Trucataulas n'èra que badinarias.
Qu'ei dab l'Ambròsi qui'm parlavi a de bonas. Que l'ac condavi
: « Uei que dançavi dus torns dab lo crabèr, uei que m'a pagat per
vint sòus de còcas. » Que se n'arridè. E aqueths devís b'èran
donc plasents lavetz ! Qu'èram joens. La joenessa qu'a besonh de
batalar, de chapautejar, de s'esclari sus tot çò qui pensa o vòu
har. Puish chic a chic, d'autas cuentas que plaven dessús, que
ns'acostumam, que ns'endurim, que vivem mei a l'escur. Au cap de
dus ans de maridatge, com lo men marit Ambròsi se cauhava lo ser au
cornèr, hart de la manòbra deu dia, be'm serí guardada de
mentave'u quauquarren qui non l'agradèsse !
N'ei pas maishant, que v'ac èi dejà dit, mes aurat, com lo temps,
ara doç e batlèu heishuc. Tietz, tà çò qui ei deu minjar que's
devira batlèu gormand coma ua padèra. Que'u harèi la garbura com
tostemps, qu'i hicarèi au topin la medisha aiga, lo medish tròç
d'esquiau, los medishs caulets, la medisha sau. Qu'ac harèi borir
parièr suu huec. Eh ben, quan lo va, tant per tant se n'a portat
duas culheras a la boca, be se'm lhèva de davant la taula e be's
bota a cridar ! E l'antièna qu'ei autan longa que la hami deu mes
de mai. Sovent que cridi coma eth, e lavetz que n'i a tà tot lo dia
nhacà'ns ; autanplan tanben que m'ac passi o que'u hèi : «
Òmi, cara't ! » Qu'èi jo dit ! Que s'aluga, que geta la
culhera per tèrra, que's gaha lo baston darrèr la pòrta e de
tornar partir miei disnat e miei a disnar tà las aulhas. A l'entant,
qu'i cau har, que'm boti a la soa plaça au cornèr, de pausa en
pausa que vau véder se torna. Tornar ? se l'avetz vist ! E aquiu
soleta dab los gats, que'm brombi las qui m'a ditas dinca au ser.
Ambròsi, qui n'ei pas maishant, en prumèras non s'esmaliciava que
de clar en clar, e se jamei atau e se n'anava tau bestiar abans
d'òra, que'm hasè totun : « Que'm vieneràs arcuélher ? »
Que'm prení dongas la cauça o la horcèra e que l'anavi davant.
A còps qu'engontravi lo crabèr de Trucataulas.
Un ser qui èram a batalar quauque drin, que m'i viengó trobar.
Lo devís n'èra pas deus mei cauts, non ns'ac avèm que dab lo
temps, e las peguerias deu vilatge ; que's devè copar hòrt viste.
Qu'aví sentit, sonque de'u véder arribar, que lo men òmi
qu'avè un barbòu devath lo berret e qu'èra prèste
d'arroganhar. Tanben, que'u seguivi cuentada.
Autanlèu entrats en casa, com m'aprestavi de bohar los escarbòts,
com volí péner lo cautèr au crimalh, que te'm he :
- Espiatz-m'aquò ! La nosta pus qu'a temps entà har la madama,
e nat tribalh non lo va mei dens la maison. Har l'estruç, ne compda
pas mei, e batlèu que'u vam pagar ua goja, pusque n'a leser que de
passejà's la soa grandor. E b'a pro hèit los uelhs de cassonada
au miralh, aqueste maitin ! E s'a botat pro de haria sus las
maishèras de quaranta ans ! Que si, los esvagats, trobatz-ve sus lo
son camin, pruchè ! Aulhetas, vengatz ençà, amics d'autes còps e
de uei, amiatz-ve dab l'arrisa aus pòts, Madama qu'ei aquiu e
que'vs tienerà de tòla ! Qu'avosses dotze mainats, tè !
- Quiò ? ce'u hei, se'us avossi los dotze mainats, que'us
m'averí apapuchats e neurits ; se'us avossi, que m'aidarén en
l'òra a't har carar, e que serés lhèu mei doç lo ser quan
tornas tà casa !
D'un patac, lavetz, que croishí ua cadièra, e que me'n mandè los
tròç suu cap, e, Diu qui m'aima ! non m'atengón.
- Vèn ! ce'u hei suu pic, que n'as fòrça tà çò qui non cau,
e se au lòc d'esbrigalhar ua cadièra qui non te'n pòt arren, e
m'anèsses har meilèu duas escalhas, lo huec non trigaré d'èste
alugat e qu'averés lo sopar en taula a l'òra acostumada. La
cadièra, que la ploraràs batlèu !
Mes que m'arribava en sarrant los punhs :
- E que t'i vegi mei !
- E quin mau e hasèm, ci'u tornavi, dab lo de Trucataulas ?
N'èra pas tant ahuegat com te sembla lo prosei, que'u demandavi
tant per tant se t'avè engontrat per aquiu !
Aquiu dessús, dab un arríder crud, Ambròsi que'm he :
- Enqüèra qu'ès dens lo ton tòrt, e que tròbas qu'as hèit
plan ? Que vas véder que per fins que t'averèi a demandar excusas
lo dia on te tumi cap e cap dab lo ton ancien galant de Trucataulas !
E crotzant los braç :
- Vedetz-m'aquò, la dauna que n'a un a l'estaca, ja se'n
vòu cercar un aute com taus dias de hèsta, taus dimenges, tà poder a
l'estujòu agusà's la lenga, e dà'n ua esperissada au son brave
òmi d'Ambròsi. Ah ! qu'ei deus avisats, qu'ei deus fins lo
capdèt de Trucataulas, quan vadó que'u sabón copar la vidalheta
devath la lenga, e ara qui ei un cap deus pesants que rasona sense nada
pèca ; se los sons l'avossen hèit estudiar au lòc de hà'u
seguir la coda de las aulhas, uei que seré avocat de tribunau o curè
de canton.
E qu'enteni enqüèra los sacats de l'arríder maliciós deu men
òmi. Brave, ci v'èi dit, mes quan e i èra que i èra ! Que'n
tremolavi tota, e ja sabí que'u hora de mau passar. Quan la gelosia
s'alòtja dens un cabelh, nat mètge ci crei non escaderé remèdi
tad aqueth mau. E, d'un còp, lavetz, que'u te gaha ! Hòra
d'eth, que balha dab lo son baston trucs a las parets, e malaja !
trucs tanben sus las mias còstas :
- Òh ba, hòu, ce'u disí en cercant a m'eslurrar de cap a la
pòrta.
Totun que podí aperar :
- Vengatz, vengatz, ajuda, vesins, l'òmi que'm vòu aucíder !
E coma arrés non pareishè que m'escapèi. Que corroi tau vesin. La
dauna qu'èra dab los mainats au cornèr deu huec, lo mèste assedut
au miei deu sòu qu'avè davant ua gran cautèra de lèit ; que hasè
lo hromatge.
- Aprèssa't ençà, ci'm digón, qué i a de nau tà que viengas
ad aquestas òras ? Bessè que n'as pas l'òmi malaut ?
Ne tant de bon, ci'm pensèi en m'anant assèder per'mor que
s'èra malaut, que'n serí quita de suenhà'u e bessè,
n'averé pas tanda de calor tà macà'm dab lo son baston... Aquiu
que parlèm tant qui lo mèste pausava lo hromatge blanc sus la
hromatgèra e n'eishugava lo leiton, non ns'ac avom per aquò dab
las mias cuentas, non, mes que'n dem ua pientiada a l'un e
l'aute, e autanlèu que lo hromatge èra acabat que's botavan a
sopar.
- Vòs te minjar drin de bròja dab nos ? e'm he la dauna.
N'èri pas sense hami, mes ja pensatz qu'aví la gòrja per tròp
sarrada, tà que m'anèssi ataular e que'u hei :
- Mercés hèra, podetz créder que non soi pas partida de casa sense
aver sopat.
Qu'avèn hèit crespèras. Que me'n presentèn ua :
- Vèn, ci'm digó la dauna, que deves aver un cornèr de vueit,
tà i botar aquesta.
Mes jo no'n voloi. Qu'aví tostemps paur que'm demandèssen on
èra l'òmi, e perqué non l'aví pas amiat, cranhença tanben que
m'avosse seguida e que viengosse, hart de malura, dar un espectacle
en çò deus vesins.
Non m'èri trompada :
- On as l'Ambròsi, ci'm he lo mèste, que l'as a casa o dab
las aulhas ?
- Òh tè, qu'èra enqüèra a la bòrda dab lo bestiar quan soi
vienguda.
Ja ! Qu'entenón a trucassejar un esclòp sus la carrèra, e aubrint
la pòrta a miejas, Ambròsi que digó :
- Se i ètz a casa ?
E sense mei qu'entrava. Ja podetz créder que'm hei tota blanca
coma ua camisa qui tiran de la bugada. Qué s'i anava passar ? E
m'anava, en çò deus auts, parlà'm de la hèita, e nomentar lo
crabèr de Trucataulas ?
Lo vesin e la vesia, susprés de véder aquiu a Ambròsi, qui no's
botjava jamei tà loa, non sabón qu'espià'u e atau non
s'avisèn de la patlor de las mias maishèras.
- Entra e hica't aquiu, que vas velhar drin dab nosauts, ce'u
digó la dauna en anant cuélher ua cadièra, totun qui'm getava lo
son nenè dens la mia hauta en hènt : - Suenha los hilhòts deus
auts, pusque tu non te'n sabes horgar nat !
Ambròsi que m'avè dat un còp d'uelh deus cornuts, en
s'assèder au ras de jo. Que'ns hiquèm a parlar totun, bèras
pausas. Que dei quauquas carecinas au nenè, e que sagèi de l'ac
presentar tà que'u hesse dus potons. Ja cau díser que se per cas
èra en colèra, que sufiva de que bèth mainat e hosse per aquiu tà
que s'abaishèsse la soa espuma, e que'u digosse arrident « Athià
! Athià ! » o lo hesse ua bailina.
Mes aqueth ser, lo topin que devè borir e reborir, e lo men òmi non
responó briga a las mias avanças.
Los vesins non sabèn mei qué díser, que semblavan compréner que i
avè quauquarren aquiu, tà qu'Ambròsi n'espièsse pas briga lo
nèn qui suus mens jolhs e sautava, e trepava gaujós, trufandèr de
las meishantas òras qui passavan. Un còp, coma èri tota a parlà'u
e a devertí'u, Ambròsi que'm dé ua auta uelhada, bessè com tà
díser : « Se nse'n tornam ? » Mes la vesia, autanlèu dab un
esclacàs d'arríder, que nse he :
- Ueratz-m'aquò ! Que son amorós enqüèra.
- Òh ba, pas au mensh d'anueit, ci hei votz baisha.
- Si, ci tornava la gojata, e qu'ès joena enqüèra, e ja te'n
poderés bessè neurir un ?
- Quiò ? ce'u he l'Ambròsi, qui's lhevava com se l'avossen
shacat dab ua agulhada, quiò, vesia, que vòs que hàcia mainats, la
nosta dama, e quan passa peus camins de tant ei vielha e lèda cuar,
cuar, los corbàs que cridan ?
E aquò dit, que's gahè lo baston e que partim, jo darrèr d'eth,
per'mor qu'Ambròsi n'ei pas un meishant òmi, mes se a bèths
còps e desparla, que vau miélher non tornà'u arren e demorar que
s'abaishe tot solet : n'ei aquò qu'ua boharada.
LOS CAULETS

Aquesta que m'èra arribada deu temps on tots abòrs e baishavi dab
las aulhas tà Ventajor, e hasí pèisher en un paisan suu camin de
Lenveja.
Lo dia que començava de hà's espés e, qui mau non hè mau non
pensa, que'm hasí entrar lo bestiar dens lo parc costumèr, quan ua
votz shisclanta de hemna m'estangava :
- Òp ! on vas, aulhèr ?
- Hè ! ce'u tornavi, no'm coneishetz mei ?
Be serí dongas vadut vielh despuish lo mes d'abriu !
- Ah, qu'ètz vos, ah !
- Eh, ce digoi, ja sabetz que me'n vau pausar en çò
d'Escuramesplas !
- Bò ! de vos ! ci'm tornava la hemna, e aquiu que n'ètz, e non
v'an dit capsús de la montanha que tots que son morts, lo pair, la
mair, la hilha ?
Vertat qu'èra. Quan la mort e s'embarra dens ua maison, qu'a
lèu hèit de n'escobar lo monde.
La votz qui m'avè cridat qu'èra ua coneishença de bèth temps a,
la Mariolina, qui tienè aubèrja. E coma èri aquiu enterdit, e jogant
a las pensadas, que'u hei :
- E i a plaça lavetz a la vòsta parguia per ua nueit ? Totun no'm
pòdi dromir sus lo camin e devath las estelas ?
- Que crei que voletz badinar, l'aulhèr ! que sabetz plan qu'a
nosta que i a largança taus amics ; qu'avem ua parguia on poderén
jàser tres e quate cents aulhas ; non ve'n sàpia mau, tà dus trops
com lo vòste. E a casa, que i a tau mèste ua taula, ua crampa, un
lheit se l'ac calosse e lo cornèr deu huec taus vrèspes de maishant
temps. Se n'avetz pas logat en quauque lòc mei, que v'alandi lo
portau.
Coma non sabí on dar, que passàvam aqueth ser tà çò de la
Mariolina, l'òmi, lo tropèth, la sauma cargada de la valisa e lo
can. Lo can qu'èra lhèu lo mei las, que n'avè hèits torns e
viradas despuish la darrèra tanca, e autanlèu coma èram deguens,
que's cocava au pè de la taula. Convienguts hèits, davant ua sieta
de garbura, ua arrebla de lard e un pinton de vin, que passarí tot
aqueth ivèrn en çò de Mariolina, que peisherí dens las soas
praderias, e com de costuma que'm tremparé sopa, sense mei ; totun,
lo dimenge que horniré a la garbura un bocin de salat.
La dauna qu'èra ua d'aqueras graciosas a l'arribada. En
prumèras hòrt de vantòrlas, hòrt de promessas. Promessas, dab la
lenga ! Que'vs balharén, s'i tienètz, la lua e lo sorelh, mes
drins a drins aquera calor que's refresqueish.
D'aquera sopa de qui'm serviva tot dia, òc, parlem-ne se voletz.
Cada còp qui la me dava, las duas mans sus los malhs, que'm hasè :
-Bona sopa de caulets, uei ; grèish en abondància, sau e pebe, drin
e non tròp, minja, aulhèr, se t'agrada !
E autanlèu que n'apotjava ua d'aqueras arridèras longas e qui
s'estirassavan bèra pausa.
Sau, no'n mancava dens la garbura, ne pebe tanpòc, hòrt d'aiga
tanben que i avè on nadavan quate crostets de mestura eslorida, e un
punhat de caulets miei crus. Ara, tau grèish d'auca o de guit, tau
bocin de salat, cada dimenge que'u se desbrombavan.
E cada dia, medisha cançon per aquò, com Mariolina e pausava la
sopièra sus la taula :
- Sau e non tròp, pebe, grèish en abonde, bona sopa de caulets, e
patin e patèna.
- Que non hòu ! ce'u tornavi a bèths còps, aqueths caulets, non
vedetz quin lhèvan las aurelhas e batlèu se sortirén de la sopièra
? Drets com grenadièrs, quin voletz que'us ne passi jo ? Boca fina
d'aulhèr n'a pas totun lo colidòr sarrat ?
- Que'us trobatz durs, dab la bona culherada de grèisha qui'us
balhi ? Vèn, vèn ! qu'ètz mau hèit, bessè. Datz-los un còp de
caishau de mei e que's trobaràn lo camin tot lis.
E la dauna, de las duas mans sarrant-se los costats, qu'arridè,
qu'arridè.
Un dia, com nse pelejàvam tant au darrèr d'aquera sopa magra, que
hem estangar los mainats de l'escòla. E despuish, que'us avom
aquiu cada maitin, penuts a la frinèsta :
- Ei bona la sopa, aulhèr, e Mariolina se la v'a adobada de plan
uei ?
Un granòt, mei empertinent que los auts, que hasè :
- Se n'ètz pas mei amics, no'vs maridatz d'aquesta pausa !
Qu'aví bèth hà'us signes de se n'anar, seguí'us, n'èri
pas assedut e dejà qu'èran tornats.
- Avetz entenuts aqueths crepautòts ? ci disí a la dauna.
- Non ! ci'm hasè d'un aire destacat. E tà qui s'ac an ?
- Eh, tà la dauna qui estauvia lo grèish de la garbura, e tà
l'aulhèr qui tròba los caulets mau cueits.
Mariolina lavetz qu'arridè, sense voler compréner.
Tot que vié a lassar e que'u me plangoi atau un aute còp :
- Mariolina ?
- Plèti, aulhèr... qué voletz ?
- Qué voi, qué voi, e n'ac sabetz enqüèra ? Las mias aulhas
que's plasen dens los vòstes prats qui son a l'arrajòu.
Qu'avetz autorn de casa ua beròja peishença e, pet de peristre !
n'ei pas jo qui'n diserèi deu mau a quauque aulhèr se la se vòu
logar tà l'an qui vié.
- Mes n'avetz pas besonh de'n parlar ; tà l'an qui arriba, be
tornaratz ?
- E quin vòs que torni, miga ? Dab aquera sopa qui'm hès clara,
sense nat uelh de grèish, que vaderèi malaut o que serèi mort, e,
doblavança, se soi viu, non crei pas que saberèi trobar l'entrada
deu ton corrau. Òc, miga, açò qu'a pro durat !
Mes la garça que sabè qu'en plea sason las praderias de Ventajor
qu'èran totas logadas e que me'n costèra de deishar lo son endret
tà un aut. Que digoran : « B'ei lüèc aqueth aulhèr, b'ei de
mau acontentar ! Non i avè un pam de gèrba en çò de la Mariolina ?
»
Tot en passejant au darrèr deu bestiar que me'n pensèi ua. Coma a
l'ordenari los caulets m'èran servits en penderilhas, qu'entravi
au casau e que'n ligavi quauquas huelhas en flòc autorn de las
còrnas deu marro. Aqueste, segotint la truca, que devantejava dens las
carrèras deu vilatge e, com los qui passavan no's serén avisats
d'arren, qu'amistosavi los mainats e aquestes au darrèr deu men
tropèth que cridavan :
- Sortitz, monde, sortitz ! L'aulhèr non s'a podut minjar de uei
los caulets de la Mariolina, lavetz, tè, vengatz espiar quin n'a
flocats los còrns deu moton ! Sortitz ! Sortitz !...
- Vertat qu'ei ! ce disèn los de Ventajor qui s'atroperavan,
l'aulhèr que s'ei hicat marchand de gerbetas e ja vòu tirar lo
pan aus qui venen legumatge !
- E quin vas har cap a la Mariolina, quan sàpia aquesta procession
de mainats ?
- Vòs te pariar qu'anueit que't bota hòra de casa ?
Jamei non me'n bohè nada la dauna qui aprengó autanlèu quin lo
moton dab un flòc de caulets aus còrns avè traversat lo vilatge e
quin lo canalhèr e seguivan en grana coderilha. Mei graciosa que
jamei, que'm vienè suu cant de la taula on la garbura e humava dens
la sopièra, e las mans suus malhs, e lo cap drin ad endarrèr : « Sau
e non tròp, pebe pro, grèish etc. »
D'aqueth dia non lo responoi arren per'mor qu'i serem enqüèra a
discutir e a cridassejar, mes ja devó compréner çò qui n'èra. Ja
s'èra sentida shacada a de bonas pusque despuish lavetz la grèisha
que he baishar lo cap aus caulets, e que'us ne passèi hèra adaisa.
Tot medish, quan lo dimenge e viengó, non s'ac hasó mei díser, un
talhuc de salat qu'èra pausat sus lo palhat deus caulets e de las
pomas de tèrra.
Quan vii peu prumèr dia aqueths cambiaments, sense ac voler, que hei
un sospit. E era qui no'n podè mei, per'mor que las paraulas que
l'estofavan, que vadó roja com la halha deu poth e que'm digó a
votz baisha sense tant arríder aqueste còp :
- E van plan atau los caulets, aulhèr ?
- Plan que van ! Arren que lo bèth temps que duri !
- Non n'i a sau pro, e grèish, com t'ac aví prometut ?
- Si, si, tot que va, e grèish que i a sia d'auca o de pòrc ; la
garbura que s'i ved, qu'a uelhs bitara. E puish, tè, çò de
passat, passat... Que la m'as hèita minjar de la magra dinca a uei,
e que me'n serí podut anar dab lo tropèth acabar de pèisher en
çò de un aute paisan, mes non m'agrada de cambiar, e quan soi a
miejas en quauque lòc que m'i demori. D'aulhors, non baisharèi
tots ans tà Ventajor, que'm hèi vielh e los jolhs non se'm vòlen
mei plegar. Que calerà que haci aulhèr un nebot deus mens. Totun,
aqueste còp e non mei ! Qu'ac saberèi se d'autes gojats s'an a
plànher de la toa garbura, s'apreni de que'us tornas a voler har
minjar caulets crus e durs coma un cuer de vaca, non s'estaràn,
vèn, tot parièr setmanas e setmanas sense cridar. Que t'i
enteneràs, qu'amassaràn los vesins, que't haràn calhavari dab
cautèrs henuts e padenas horadadas ; que boharàn e que tutaràn e que
t'eishordiràn nueits e nueits dab un còrn de boc mort !
NON TENGATZ A'VS HAR VIELHS !

Que m'ac disè, açò, ua vielhòta croishida en ansa de tistalh, ua
vesia mia, e sense mei qu'entrava tà casa nosta dab lo baston
endavant coma s'avosse paur de trebucar e de càder.
Que m'avisavi lèu de qu'avè los uelhs engorgossits :
- Qué i a, mair Catalina, qué i a ? Vengatz drin estirà'vs las
camas davant d'aquestes escarbòts.
E sense hà's pregar, tot en s'emparant de l'ua man sus lo men
braç e de l'auta sus lo baston, la mair-bona, planhenta e gemidora,
que s'èra asseduda e que dava deus uelhs un torn a la crampa
per'mor qu'avè besonh d'ua longa pausa tà s'i véder clar
quan entrava en quauque lòc.
- E donc, ce'u hasí, non va de uei ?
- Non tengatz a víver autant que jo, ci'm he la vielha un segond
còp.
- E quandes n'avetz ?
- Quate-vints, o que passa de cinc o sheis. Non compdi mei, tè !
- Vielha, vos ? ce'u tornavi, voletz ve carar ! Qu'avetz las
maishèras de la gojata de vint ans, las camas de hèr e l'uelh ! un
uelh, tè, que pàrii qu'engulhatz enqüèra ua agulha de las finas,
e jo non pòdi bèth temps a ; que soi segur de que legitz la missa
dens las maitias crompadas tau dia deu vòste maridatge. Anatz, anatz,
se n'an qu'a vos, los marchands de bajaulas que's pòden barrar
las botigas !
Aqueth devís que botè drin d'arrisa sus los pòts de Catalina
qui'm he :
- Vèn, vèn, tu, tostemps que n'as ua.
Totun aqueth arrai de contentèr que passava lèu. La cara de la hemna
que s'embrumava, que segotiva lo cap sense dise'n nada auta e ua
malícia dont non podí endevinar l'encausa que tornava de hà'u
plegar la pèth deu front.
Lavetz que'u digoi :
- Mair, que v'ac coneishi, que n'i a de nau per casa vòsta.
Condatz-m'aquò.
Que sabí que n'èra pas en gaujors tota òra dab la soa hilha (e
qué voletz hà'i ? vielhs contra vielhs, per'mor que n'èra pas
mei joena la hilha tanpòc !) ; per un quiò, per un non, qu'i hasèn
de bonas partidòtas. Trucà's, lhèu ? Non, mes rasons, nhics e
nhacs, crits e viahòra e còps de lenga.
Tant que demoravi que la Catalina e volosse respóner, que s'avè dat
mei d'un segotit sus la cadièra e que sajava de lhevà's. E lo
cap, de quan en quan, que'u s'ajumpava cargat de hòrt de rencuras.
- Anem, anatz mei docinas, ce'u hei en plomant de la mia man sus la
soa espatla, tà que s'estesse asseduda, n'ètz pas cuentada mei
que de costuma, n'avetz pas a ve n'anar morir un huec, tant per
tant s'avetz pausats los pès, qu'ètz dejà escauhada e que ve'n
voletz tornar ?
Mes com mudada per un sang-botit, que s'èra lhevada, la hemna, e
que'm hasè :
- Que cau créder que lo monde que s'ei empecadit, espia çò
qui's passa a nosta ! Non s'i pòt mei víver dab aquera lèda de
hilha qui èi !
- Quiò, quiò, e qué v'a hèit ?
- Que m'a clavatz l'armari deu pan, e adès que'm seguiva dab
la ganibeta, que'm volè aucíder.
- Ja, ja, Catalina, n'ei pas vertat, aquera !
- Si, si ! que l'an vista dab la ganibeta aus dits, e tant per tant
se'm soi poduda escapar per'mor que las pòrtas qu'èran
aubridas. Mes se l'an vista e s'an entenuts los mens crits
d'ajuda, e credetz que nat vesin e s'ei amiat ? Nani, hèi ! Mes
tots qu'èran darrèr las frinèstas tà escotar e saber quin aquò
se devirava.
E las mans tremolentas, trucant deu baston sus la brasa e sarrant las
inhivas (per'mor que los dents, ailàs ! qu'èran caduts bèths
dias a com milhòcas), la Catalina que's sajava enqüèra de
lhevà's en díser :
- Que'm deisharatz tuar dens la maison on non voi mei demorar un
dia !
- Que ve'n vatz, lavetz ? ce'u hei drin trufandèr.
- Òc, que me'n vau.
- Tornatz-ve d'assèder, anem !
- Òc, ci he en baishant la votz, non sabetz quin s'i caneja tota
causa per nosta. Que v'èi dit que m'avèn barrat l'armari deu
pan, eh ben, coma adès me volí drin eishugar, que vau tau cabinet
cercà'm ua servieta. Barrat tanben lo cabinet ! E qu'èi dit a la
hilha : « On las m'as embarradas aqueras servietas ? Non las
m'aví hialadas, jo, de la mia shaliva, e hèitas tèisher deus mens
dinèrs ? E tu que las te clavas ! »
Que calè respóner ad aquò ? Que podora èste drin vertat, e lavetz
sense mei que deishavi passar l'eishalagàs. E Catalina, de mei en
mei emmaliciada, que perseguiva :
- Tè, qu'ei ua desgràcia ! Com soi vielha non i a mei tà jo
qu'arreganhadas. Tot çò qui disi, qu'ei mau dit, tot çò qui
hèi qu'ei mau hèit. A tot que tròban qué díser. Non vòlen de
que boti lenha au huec ; que cau que'm gèli aqueste ivèrn : que
m'ac an tirat tot. Tè, no'm pòden véder e que'm volerén
morta.
- Bò, bò ! ci hei, tròp que n'avançatz ara, e batlèu que'vs
serà degrèu d'ac aver dit.
- Que voi anar trobar lo jutge, que saberam se ua hilha e'ns pòt
barrar los armaris, e seguir ua mair dab la ganibeta.
- Non, anar tau jutge, enqüèra non, quin besonh avetz de jutges e
de tribunaus ; entre mair e hilha qué i a de mei près, de mei parent,
voletz m'anar ! Tornatz-ve d'assèder, e cauhatz-ve drin mei !
Catalina que s'assedó un aute còp enqüèra, que's botè lo cap
dens las mans, que he dus sospits, e puish com lassa que's tirè lo
mocador e que s'eishuguè dus plors qui perletejavan sus la soa cara
magrilhòta. E que'm he :
- Non tengatz a'vs har vielhs !
- E òc, mes qué voletz, non podèm víver qu'en vàdent vielhs, e
per aquerò, bessè, n'ètz pas pressada de partir tau reiaume deus
bohons ?
- Aquerò non, gojat !
- A qué pensatz, ara ? ce'u digoi com demorava los uelhs sus la
brasa.
- Que carculavi, amic ! Ah, que carculi la nueit quan non dromi ! Eh
ben, que me n'èi ganhat quauque drin dens la maison e los hilhs que
s'ac trobaràn quan me n'ani per pro.
- Anem, no'vs vòlen morta, non ! Aquera hilha, n'ei pas tant mau
vaduda, e adès quan me disètz que'vs barrava los armaris e que'vs
volè tuar dab la ganibeta n'ac èi pas credut briga, que badinàvatz
?
- Caratz-ve, non ac digas ad arrés ! ci'm he tot doç coma tà un
segret, qu'ei jo e non pas era qui m'èi clavat lo cabinet
per'mor que se m'i prenen totas las atrunas, ara ua rauba, batlèu
un mocador, puish ua servieta o bèth linçòu. Mes qu'èi bèth
escóner la clau, que la me tròban tostemps. Se per escàs la me boti
devath la coishinèra, autanlèu e hèi un cluquet, la hilha que la me
pana e que's serveish de çò qui vòu.
- Bò, çò qui'm condatz aquiu ! La hilha que pòt gahà's la
clau devath la coishinèra, e coma ètz a dromir dessús ?
- Si, si, que'n soi solida ! Adès, tè, adès medish que la
cercava la mia clau, qu'anava e tornava dens la crampa, que segotiva
las cadièras, que hasè varar la prova en escobant. Jo que l'espiavi
sense mei, sense gausar dise'n nada. Dens jo medisha que'm hasí :
« Non l'averàs, la clau ! », e que la me sarravi dens la pòcha
deu men davantau...
- Que vei, ara, çò qui n'ei, mair Catalina, non son qu'ideas
qui'vs hètz, ideas de vielhs...
- Òc, qui sap ?
- E lavetz, aqueth armari deu pan, non lo v'an jamei barrat ?...
- Non, dilhèu tanpòc !
- Qué, dilhèu ? Per segur. Ideas, ideòtas ! E jo, sabetz çò qui
sèi ? Que la hilha que sap beròi suenhà'vs quan ètz malauta.
- Òc, per aquerò, òc, qu'as rason. Se la hilha a la bona lua
que'm suenha : « Mair, vòs que't haci cauhar un calhau taus pès
; Mair, vòs de que't peli ua garia ; Mair, vòs drin de potatge ? »
Tad aquò, non i a pas qué plànher e que's tiraré lo nhac de la
boca tà'u me balhar.
E com Catalina, aquiu dessús, se lhevava aqueste còp graciosa e
contenta e leugèra deu son hèish de malícia, que'u digoi :
- Mes, e aquera ganibeta dont ve perseguiva, enqüèra ua idea
maishanta qui'vs passava peu cap ?
- Bò ! non me n'a jamei miaçada, non ! Mes qu'èram de pica,
sabes, que ns'i hasèm totas duas au mei cridar. E la hilha qu'èra
au còrn de la taula a hachar lo lard tà la garbura, e non sèi mei
perqué a lhevada atau la ganibeta. Pensa se'm volè har mau ! Bò !
tirar còps de ganibeta a la soa mair !
E la vielha Catalina, qui èra entrada los uelhs ploricós e lo còr
negat dens la rencura, que partiva contenta e arridenta, non sense
dise'm un aute còp, en passant lo lindau de la mia pòrta, com me
balhava ua sarradòta a la man :
- S'èi totun conselhs a dà'vs, non tengatz a'vs har vielhs !
LA PATZ DEUS LUGRANS

Aquestes dias on non s'i batala que d'eleccions, de partits e de
contrapartits, de vertadèrs republiquènhs o de republiquènhs tèbes
e d'empront, ara qui, com d'auts còps, cadun vòu amiar l'aiga
tau son molin e tad aquò cridasseja, miaça, hòrabandeish, afronta,
un amic deus mens, politicaire ahuegat dens los temps anciens, que'm
condava aquesta.

*
**

« Que i avè gran patac d'eleccions dens lo vilatge de
Cèrca-se-pòdes. Qu'èram en caça, e podèm díser de chic o de
hèra qui anava passar. Mes, tà bèra tropa d'electors, n'ac avèm
podut tirar au clar. Tà quin partit èran ? Quandes e quandes
d'aqueths e s'èran poduts escapar deus chefs de file, deus agents,
e se n'èran anats de d'òra, beròi solets e sense ajudas, portar
lo lor bulletin, lo lor paperon ?
Que cercavi l'Estevanet. Que compdavi sus la soa votz, que me
n'èri vantat dens l'amassada qui avèm hèita quauques dias abans
e on avèm espugadas las listras : « D'aqueth que me'n cargui »,
ce'us hasí.
Dens la setmana, be'u careçavi, be'u guinhavi ! Que'u balhavi
quandas de cigarretas, que'u prosejavi, qu'aví l'aire de
m'estangar dab eth com s'èram frairs. D'eleccions, en prumèras,
arren. Totun, pòc e pòc, sense n'aver l'aire, dens ua estrenhuda
de canet que'u disí :
- E dongas, a dimenge ! Que cau tiéner pè ; b'ès de la mia
listra ?
Eth, arrisolent, que'm tornava :
- E tà qui voletz que sii, sonque taus vòstes ? Que'm haratz lo
bilhet.
Òhòc ! Que m'i èri hèit tà l'ac preparar ; que l'aví
escrivut jo medish, que l'ac aví troçat a petits plecs tà
podé'u reconéisher e qu'esperavi de l'ac balhar davant de la
maison comuna.
- Vèn, òmi, ci'm disèn per aquiu, dèisha'u córrer lo ton
Estevanet ; b'ei anat tà la Maison comuna, b'a bèras pausas !
S'avè votat, tots los mens suenhs qu'èran perduts. Anatz-v'i
hidar vosauts ! Se deví esperar sus un elector, qu'èra sus aqueth,
e qu'èra aqueth medish qui'm trompèra ? Coionà'm atau !
Vertat qu'avè un feblèr. Tanlèu qui avè tocat un veire de vin dab
los pòts, n'èra mei lo son mèste. E pintat, que'n hasèn çò
qui volèn. Per'mor d'aquò, dens ua temporada d'eleccions,
qu'èra mercat dens los qui cau shacar, gavidar e miar drin en tropa,
e har anar dab lo gran escabòt. B'ei dens lo nombre que los partits
e cruban la hortaleça ; b'apèran aquerò la volentat deu pòble ?
S'avosse drin bevut que gahava la batalèra. No's vedè mei praube,
non volè mei tiéner ne la hossera ne la dalha. Lo rei, com disen,
qu'èra lo son cosin. Qu'ac sabèm, lavetz qu'anàvam au davant
de las soas ideas, e com las promessas non còstan que chic, que
prometèm, que'u ne prometèm, que'u hasèm : « Pro tribalhat
qu'as ! Que vòs ua pension ? Que la vas aver. Un secors ? E
s'avosses parlat, bèth temps a que'u te crubarés ! Ua plaça
d'aqueras on non cau que pausà's e assède's tota la senta
jornada ? Que i as dret despuish qui hès la camisa estorcedera de
sudor. »
Atau que'u ne desglaràvam doçors au clòt de l'aurelha.
Mes juste uei, qu'aví mancat d'adretia, que'u m'aví deishat
escapar ? E òc, que'u trobavi aquiu, cod e cod dab Tortelhas,
l'agent qui'm hasè la contracarra, cantant tots dus coma oracles.
Que'us me planti davant, los braç crotzats :
- Quiò ? Non n'i sobra que tà vosauts, lavetz ? Non i averé
manièra de tringar drin ? Per ahars d'eleccions, non me'n dau ne
chic ne briga, jo !
Se parlavi atau, que las me pensavi ; lo còr que se m'enduriva coma
un calhau, e la shaliva que'm gorguejava amara dens la boca.
E que m'assedoi cap e cap dab Tortelhas qui'm digó :
- Ah, se voletz har dab nos, aquiu que i a un veire.
E que bevom tots tres.
Mes au ras de Tortelhas, Estevanet n'èra pas adaisa, aquò que's
pareishè, non dessarrava los pòts, qu'èra tostemps a espiar los
pitraus de la sala. Quan Tortelhas e jo batalàvam, eth que's ligava
dab d'autes bevedors com se'm volosse huéger. Lo gus, avè dongas
mau de còr de çò qui m'avè prometut ?
Dens la crampa, quin batahòri ! Las cançons de l'ua taula a
l'auta que ns'eishordivan, lo hum de tobac que pujava en bruma
espessa, que la podoran talhar dab lo cotèth, e la horrèra deus
briacs qu'entravan, gessivan, cridavan, trebucavan, estiracossejavan.
Be las avèn ardentas las maishèras, be'us avèn alugats los uelhs,
e sovent per ua guinhada que s'atelavan : « Arriba ençà. Vòs i
har dab jo ? Tè, non n'èi dab tu tau petit dit deu pè ! Ça-vi tà
dehòra s'ès un òmi ! » Las vielhas hainas de familha, las pelejas
qui semblavan mortas, que reviscolavan dens aquera jornada qui hasè
amassar au pè de quauquas pintas de vin los senhors esparricats deu
sufratge universau.
Quan deishavi l'Estevanet e lo son companhon tà escotar drin tots
aqueths proseis sense seguida, barrejats entà qué, e per'mor de
qué ?, bèth drin a malaisa qu'èri, e mei qu'aquerò, se'm
pausavi la vista sus aqueras taulas rojas deu vin versat, sus aqueth
sòu on los solièrs e hasèn shic shac, que n'aví hontas. Qué
hasí aquiu ? Perqué jo medish èri mesclat ad aquera viahòra
desgansolada ? Ah, que podèn har passar bulletins dab bèth caferon
arrosat d'aiga de vita ; que podèn bruglar los avinatats, pro atau,
que paguèi lo men pinton, sense un mot ne tà Estevanet ne tà
Tortelhas, e que passavi tà dehòra.
Aquiu que demorèi l'òra de despulhar lo mainatge, que voi díser
l'escrutin. Los bulletins compdats, cinquanta que n'i avè tà cada
partit. E díser que s'aví podut aténher la votz d'Estevanet, lo
men que ganhava, e l'aunor qu'èra sauvat !
Mes dejà la màger part deu monde que se n'anavan tà casa. Jo,
sense voler mei pelejar e descutir que'm davi un torn caphens la
nueit qui èra vienguda. Deu cèu conhit de lugrans, que devarava coma
ua tranquillitat màger, sus aqueths crits, sus aqueras malícias, sus
aqueras vapors de vinòcha. Despuish de las trebucadas e deus arroganhs
deu dia, quin charmatòri de poder lhevar la mia vista encantada tad
acerà hòra on los uelhins tremolents de las daunetas vestidas en
nòvias me lusivan suu cap !
N'èri lhèu qu'a dètz pas de la maison comuna, qu'entenoi, au
darrèr, solièrs qui patassejavan coma tà volé'm aténher. Qui
èra aqueth ? Adiu a las pensadas plasentas ; que me'n tornavi taus
despieits de la jornada ? Qu'alargavi de pas, puish, coma aví
l'òmi juste darrèr, que'm viravi cercant de'u conéisher. Be
n'anava com ua sarra mau bandada ! Que's sentiva qu'èra de la
hèsta annau e que s'èra plasut dab Jan de Vinhas. Que'm gahè peu
braç. Tè ! qu'èra Estevanet.
- Dèisha'm estar ! ce'u hei.
- No't deisharèi, non !
- Hè't enlà, ce't dic, que pudes a la barrica, hartèra deu
diable !
- N'èm mei amics ? ci'm geta lavetz d'ua votz rencurosa.
Probable, qu'avè dòu de çò de hèit e que's volè pedaçar dab
jo.
- Vèn, aqueth mot d'amic, qu'escarneish sus la toa boca de
briaguèr, ce'u digoi lavetz. Tu e jo, sabes, n'èm pas mei de
companhia ! Que t'as venuda la pèth, uei ; vèn trobar lo Tortelhas,
qu'as aquiu d'ara enlà lo ton navèth amic.
Mes Estevanet non podè partir ; que'm seguiva, que hasè autandes de
pas que jo. Tà'u me tirar deu puisheu que'u davi un honhat.
- E que't valha per dit ! ce'u cridèi. Vèn véder se i a
enqüèra vin de pagat e per béver.
- Quiò ? ci he, que me'n vòles per un tròç de papèr ?
E, segur sus las soas camas bitara, e cracant deus dents enqüèra
que'm hasè :
- Qué t'èi hèit, ditz-m'ac, qué t'èi hèit, tà que no'm
volhas mei parlar ?
E, sense m'espiar mei, que lhevava la cara de cap au cèu estelat, e
que semblava batalar dab las hadas lugarnejantas qui de segur non
s'an qué har de las nostas arreganhadas, de las nostas segotidas de
nans :
- Per'mor que non soi qu'un vailet, qu'un Estevanet, que me'n
vòs, ci'm he autanlèu, e totun, e totun be'us dèishas
tranquilles aceths lugrans ?
Aquera paraula que'm he càder còp sec tota l'espuma de la
malícia :
- Vèn, ce'u digoi, tornem-nse devirar, que'n pagui ua brava
pinta ; de quau lo vòs ?
- Deu qui volhas !
E qu'anàvam plegar la cama un aute còp, desbrombadors de la hèita,
e que cantàvam tots dus dinca a l'auba navèra. »

*
**

E lo men amic, qui avè bessè degrèu deus temps on s'i lutava
per'mor o contra de la Republica (lo temps de la soa joentut lègra,
arridenta e cantanta), que'm disè :
- Non me'n parles de las eleccions d'auts còps ; que'n soi
guarit. Non me'n parles de las de uei. Ara tots aqueths agents e
òmis de partit, tà qui son ? Tà la minjadera ? Coma se n'avossen
vergonha, tots que's caran, e nats non gausarén cridar, coma
cridàvam nosauts d'autes còps, la politic de qui serveishen e la
color deu lor drapèu. Tè, Cohet medish no'n tiraré drin de lutz.
UA GAUJOR TRISTA

Qu'avoi penas tà reconeishe-la. On l'aví vista ?... Quan ?... Que
hasè dias d'aquerò, coma èram l'aute còp de noças en çò
d'un cosiòt, qu'avèm dançat tot un vrèspe amassa.
Quauque temps despuish, qu'aví aprés de que s'èra acasida dab un
gojat, drin de la soa parentèla. Que s'èra dit tanben, au long de
mantuas annadas, de qu'avèn un sarròt de mainats, sheis o sèt.
- E qu'ei tu ? ce'u hei tot sasit.
- Òc, e no'm coneisherés mei.
E que nse tutegèm bèra pausa, coma autes còps, coma au bèth temps
de l'arríder, deus passeis e de la dança, de quan me disè
badinaira : « Qui la volerà la nosta Maria ? Arrés, per'mor non
serà ne pro richa ne pro beròja... A qui pensas, gojat ? Vòs te
pariar que t'ac as dab la toa amiga ? E la nosta Maria, lavetz ? »
E cantanta e arridenta, be'n hasè esclacassats en díser : « Non
nse pelejarem, vèn, s'èram nòvis un còp ! »
Ara qui l'engontravi au cap de tandas d'annadas qui ns'avèn
bèth drin pesat a tots dus, que'u hei :
- Quant de mainats as ?
- Sheis !
E que horniva viste :
- Que soi segura que non n'as jamei vist nat. Perqué non
cossirarés un dia per casa ? Que't diserí quin los aperam.
- Òc, ci perseguivi, se sheis e n'as, de la medisha traca o quasi,
no'm seré aisit de brombà'm deus lors noms per vede'us un còp
atau ?
- Vèn, ci horniva era dab un sospit (sense que sabossi enqüèra
perqué), lo men ainat qu'ei bèth drin bèth òmi, tornat deu
service e maridader. Que'u volem tà casa. Dus auts que'u hèn
seguissi, d'un atge au plus près, l'un de dètz-e-nau, l'aute de
dètz-e-ueit ans, un parelh de sauta-las-brostas, jamei tranquilles, e
quan serà en dromint que s'i deven har a tirar còps de pè : « Òh
Mair, ci'm disen, que n'as a dançar ua ! » E que'm vienen
gahar, quan seram lo ser, au cornèr, las hemnas assedudas entà
hialar, e volens o non, que se'n cau dar dus torns de dança. Condes,
que'n saben, cançons, que'n cantan, l'ua qu'atenh l'auta, e
que jògan sovent au de qui mei longtemps ne cantaré per la nueit
envath, sense jamei tornar sus la medisha. On que sian, que son los
mèstes, e que vòlen que tot que passi per las loas mans. Quan
s'aprèssan tà disnar que't plaserés de'us véder, que's
serveishen, que botelhan, e tà secar los veires, hop ! qu'an lèu
virada de pitlas ua botelha de cinc pintons. Praube barricòt, qu'ei
vueit en pòcs dias dab aqueths gòrja-secats ! Quan talhucan lo pan,
que s'i pelejan (e sabs, un pan de sheis liuras qu'ei lèu en
tròç a nosta) per'mor que lo qui'u copa que's sauva tostemps lo
crostet, e un còp hèitas las porcions, l'un o l'aut qui l'an en
mans, que'u gete en l'aire, e que harà : « Pan trende, be n'as
trobats pigas e pigats de qui't perucan ! » E dab la man estirada,
que l'atenh, abans que non tòqui lo sòu.
Coma Maria èra pensiva aquiu dessús, que'u digoi :
- E los tres darrèrs, quin son ?
- Aqueths, que van tà l'escòla enqüèra.
- Ah, ci'u tornèi, mes be m'avèn parlat d'ua mainada...
- Òc, qu'èra entermiei, la segonda, e bitara qu'averé vint
ans.
E, sense mei, la mair que vadó escura. Quauquarren de maishant que la
turmentava. En plen estiu, a bèths còps, sus ua jornada de gran e
poderós sorelh qui devora tiéner dinca au ser, que vié honir un
arronç de grèla. Quina dolor e nhacava aquera hemna ? Que comprení
lèu qu'en lo parlant de la soa hilha qu'aví mudat sovenirs deus
lèds. Qui sap çò qui'n pòt estar d'ua gojata, ara beròja coma
un còr, e la jòia escairida de la maison, batlèu cossirada d'ua
ventòrla de holia ? Aquera non l'avè dias a dab era, senon ja
l'averé nomentada. D'ua gojata d'aqueths temps, quin voletz
qu'ua mair no'n batali, non la vanti, no'n diga gosts e qualitats
; b'ei la soa aunor e lo son orgulh ? Mes tanben, se's cara,
qu'ei pròvas que seguraments que i a per aquiu un plap qui deu
escóner, un defaut màger, ua pèca bona a hà's desbrombar se's
pòt.
Que hem dongas drin mei de camin, coma esmudits, cadun en se pensant
las soas. Batlèu non sabí per quin cap aviar lo prosei, e que hasí :
- Adiu, amiga, dinca a las prumèras, e se jamei passèsses au ras de
nosta, que't caleré estangar drinon e viéner véder la nosta
daunòta, lo noste ainat e la capdèta.
- Qu'as ua hilha ?... E jo tanben que n'aví ua ! ci'm digó en
copant lo men díser d'ua votz tremolenta.
Que semblava enqüèra mei empensada qu'adès. Coma un lop, que la
nhacava quauquarren, mes qu'aví bèth aténder de que parlèsse, que
demorava atau los uelhs entelats.
- E non me n'avès pas devisat briga, de qu'avès ua mainada,
ce'u hei jo tanben, non pensant a nat aute mau ; que la sabí dejà
granòta, ja.
- Òc, mes... ci he la hemna.
D'ua pausa non podó dise'n nada, e las paraulas que'u
s'estangavan suus pòts. E jo, de non saber a qué gahà'm. Tant
qui atau se carava que tribalhavi de cap e que'm hasí : « La hilha,
èra ua d'aqueras perlinas, ausèras qui s'envòlan un dia, e hèn
de tot sonque çò de plan e de beròi ? »
- Non l'as lhèu mei a casa, dab vosauts ? ci digoi a votz baisha e
bèth drin avejat.
- Que l'avem guardada sheis mes au lheit, malauta, ci'm he era en
tornant d'aledar.
- Qu'ei la mia prumèra novèla ! ci disí.
Qu'èri mei adaisa bitara. A la malaudia, qui arriba de Diu e non
deus òmis, non i a nada vergonha. Qui pòt díser : « La dolor non
m'atenherà e jamei non serèi encrocat sus un jaç ! » D'aquerò,
ja se'n pòt devisar, e atau la hemna, coma en pesant los mots, que
perseguiva :
- Ua gojata bèra ! Ua santat ! Gaujosa coma ne son ad aqueth atge,
tostemps cantant, tostemps badinant, tostemps volent anar e viéner, e
dab aquerò tilhosa au tribalh quan s'i calè har. E un maitin, au
son desvelh, que's sentiva flaca, e, çò qui non hasè jamei, que
s'esté au lheit. « Vèn, vèn, ce'u digoi coma la vii cocada,
batlèu que nse haràs lo disnar. » E qu'anàvam tau prat, drin
enlà de casa. A dètz òras, com lo disnar non s'amiava, que mandavi
un mainat qui autanlèu tornava en córrer a las a quate, e hasè
signes desesperats. Que i anàvam tots tà casa. Ja s'èra voluda
lhevar, mes qu'èra caduda, non sabè quin ne perqué, suu sòu. Que
sagèm de l'escauhar, que hem viéner lo mètge, que la suenhàvam
com t'ac pensas. Quant de remèdis non sajàvam ! Arren n'i hasó,
e cada dia que s'i ahonsava drin mei. A l'espiar, no'm podí
estar de plorar de véder quin s'èra hèita, e lavetz que'm disè
: « Mamà, vè-te'n, que'm hès tristas las ideas ; quin vòs de
que guaresqui se t'èi aquiu en lèrmas ? »
« Los darrèrs temps qu'èran lèds, herotges. Que cridava a héner
lo còr deus qui passavan per davant casa. Sordei ! No'm volè
tanpòc dens la soa crampa. Los sons frairs e lo pair que l'avón a
velhar, cadun au son torn. E díser que non podí jo, ajudar, ne
suenhà-la, ne paréisher. Qué l'aví hèit, jo ? B'èra mia totun
abans d'arrés mei, b'èra lo men sang ? Eh ben, malaja, quan me
vedè sus la pòrta que's lhevava suu lheit, los uelhs de travèrs,
los braç braçadejant prims com batalhs : « Tiratz-me aquera hemna
tà dehòra », ci cridava. Diu no'm voló pas dar la consolacion de
la me suenhar. Praubassa ! Que se'n cau tròp véder e n'èm vaduts
que tà la sofrença.
« Que la caló preparar tau gran viatge. Be n'èra estada bona e
brava tà tots ? Que comprengó quin èra e quin se trobava ; drin de
patz que l'arribè, que'm podoi apressar d'era, e un maitin, coma
esperàvam de la guardar enqüèra, que passè sense mei. Que la
vestívam jo e las vesias. Ah ! se n'èra estada ardona e beròi
motlada, qu'èra vaduda com un punh de buscalhs !...
Que davi ua bona estrenhuda de mans a la mair dont los uelhs e
s'apotjavan en gave de lèrmas.
- E ara, ci'm he en partint, ja soi contenta de me n'anar tà
casa, que sèi que los hilhòts qui son aquiu que m'arcuelheràn
gaujós e contents, mes quin non serí trista e dolenta pusque e m'i
serà de mancas la mainada de qui seguívam qu'a sheis mes tà devath
tèrra !
PIGUET

Qu'èri lavetz crabèr de vint-e-cinc crabas e lo boc. Tot dia,
medish en ivèrn, a la sason estreta on la nèu amanta las peishenças,
ja las ahorastavi. Non i a coma aqueth bestiar tà saber cercà's
pastura. Esvitègas, las crabas que't sautan de calhau en calhau,
qu'abracan ençà enlà gèrbas longas e bròcs. Lèstas com demons,
que pujan e quan las credetz perdudas, quan las vatz cercar e non
sabetz mei per quin sendèr las trobaretz, un cabolon negre, puish un
aute, que pareishen suu garròc, los belets que's vienen mesclà's
au shushurreget de las aigas.
Que me'n vedí, qu'ac podetz créder, tà las amiar lo ser, e mei
d'un còp lavetz que'm disí : « Que t'estosses hèit vaquèr,
meilèu, pusque las vacas e s'acostuman a devarar soletas tà la
bòrda entre la lutz e l'escur. » Mes crabèr que partivi en
joentut, e crabèr que'm vii a la devarada.
Un còp, com me planhèi au men amic Brostèr de las dolors qui se
m'arroganhavan e deus currons qui no'm volèn mei seguir capsús de
las picas, que te'm digó :
- Que t'as a neurir un can ; ja t'aidarà tostemps.
- Non n'èi jamei volut nat, ce'u hei, crabas e jo que son pro.
- Ah ! non lo vòs autorn de la cautèra de la lèit un can ? Eh ben,
non sabes pas de çò qui't pairas ! Tè, se n'èra per la mia
canha Pigueta que i a dias, despuish que lo men bohet no'm vau arren
mei, que'm calora des·har de la mia tropa d'aulhas. Tot ser que
la me va cuélher, e non me'n còsta que la shaliva deus siulets : be
vau pòc lo qui non pòt siular !
- Eh ben, qu'i pensarèi.
- Qu'i pensarèi per tu, ci'm he autanlèu l'aulhèr. Se per
cas la Pigueta atrapèsse un pos de mau, que l'èi deishada popar
augan d'un capdèt. Qu'a batlèu tres mes, e que se'n comença de
préner. Que's lapa ua escudèla de lèit com la desgràcia, e abans
un mes que'm va seguir. Que vederàs quin laira e quin vira las
aulhas.
- Ei beròi ? ci'u hei.
- Tot Diu hèit com la mair ! e coma era dab los dus pès de davant
blancs. Tanben, se vòs, que'u batisaram Piguet.
- Que'u me portaràs.
E atau, qu'avoi lo canhòt qui deví guardar ueit o dètz ans.
S'èra valent ! Quan volí virar las crabas, o lo ser quan
m'avejava de tròp amontanhar tà las mólher, non hasí pas que
dise'u : « Vèn ! », e lirolaro que partiva, segotint la coda e
tirant un pam de lenga. N'èra briga pressat, non. Tot doç que
n'anava. Jo, dab lo berret, que'u hasí signes : « Vèn per ací !
Passa mei capsús ! Torna't ençà ! Ça-i capvath ! », e que
seguiva deus uelhs lo comandament, e non s'estava que n'avosse
amorotladas las crabas davant eth.
Quant de còps, trompat per l'escurida, sustot en abòr quan lo dia
ei a la nueit negra autanlèu que lo sorelh s'ei esconut darrèr
Pombia, lo n'enviavi totun cercar la tropa esbarrida capsús de las
penas ! L'escur que cadè a l'entant, mes que hasè lo son compde,
e que las avè totas. Ei que las conegosse ? Ei que las sentisse ?
Qu'èi entenut a díser que la hortaleça deus cans qu'ei dens la
sentida, e aquiu que nse ganhan coma au córrer.
Un ser, non vii tornar ne las crabas ne lo can. Que hasè lèd vrespau,
aire a darrigar los arbes, e a còps un eishalagàs de ploja qui botava
los arrius hòra de la mair. Hens aquera auhèrta no'm volí hicar a
camin ; que m'aluguèi lo huec e aquiu que'm cauhèi pausas e
pausas. A miejanueit que'm botavi suu pas de la pòrta e d'aperar
lo can, e de siular las crabas. Arren. Lavetz, que m'anèi cocar. Mes
que posquiam dromir quan sabem las crabas dens los penagles e los
periders, non, aquò non s'ei jamei vist, se au mensh l'òmi e
n'a dens las veas duas gotas de sangueta.
L'endedia, a l'auba qui rogiva las gangas, que'm tiravi deu jaç.
E de córrer capsús e capvath. Qu'anèi trobar la crabada au som
d'un pic, totas en aròu e lo can a l'estrem d'eras. Las mairs,
qui avèn crabòts vaduts d'aqueths dias, n'èran bessè voludas
baishar dab la timpèsta e Piguet, en bon pastor, que s'èra demorat
au ras deu tribalh. Non las abandonè que quan me vi. Òh lavetz, de
baishar a las quate sòlas, lenga penenta, e aledant com lo barquin deu
haure, e de'm sautar dessús, e de'm lecar las mans, com se'u
sabosse degrèu de non s'èste dromit a la cabana. E puish que he
tres o quate còps la procession de las crabas au mèste e deu mèste a
las crabas.
Que vatz véder un aute còp, coma èra tornat a l'òra costumèra,
que'u ne manquèn dus caps : que hei mieja dotzena de vivants en
aubrint la barguèra e, de malícia, non dessarravi mei la boca de tot
lo ser. Que'm mancavan duas crabetas, delegentas coma ausèths,
gormandas com padenas. Òh ben gormandas, qu'anavan, de garròc en
garròc, en pesca de las miélhers brostas, e non tastèran ua busca
horada per nat pè d'òmi o de bèstia. Arren qu'espuntar tostemps,
espuntar la mugeta e lo mortarar. Un aut plaser qu'avèn e que'u ve
vau díser : pausadas deus quate pès sus ua agulha de pèira estreta
au som com lo clòt de la man, que cojavan tot çò qui èra autorn
d'eras, com gèrbas sarporentas, e puish de sautar sus ua auta punta.
Quan me vedèn arribar, d'aquò tanben que me n'èri avisat, aqueth
parelh de coquinòtas que s'estujavan, que s'alongavan dens ua
grèta de pena tà que, bessè, non las me n'amièssi. E coma avèn
lo peu d'ua color de brasa que'n calora un uelh deus bons tà las
desnidar peu miei de las arralhèras.
Quan avoi molut totas aqueras hèitas :
- Vòs te pariar, ci digoi a Piguet, de que's son estadas anueit,
tà s'i trobar a pèisher de mei bona òra doman maitin. E donc ja
las vederam !
Au can non hasè hrèita que la paraula ; que'm devó compréner.
Que'm passè davant com l'eslambrec ; no'n hei nat aute compde,
que penoi au crimalh lo cautèr de la bròja, que la hei e que la me
minjavi ; qu'anavi getar lo culhèr e qu'aperavi : « Piguet !
Piguet ! », e que l'avoi aquiu dab las duas crabetas. B'avè
comprés lo men devís ? Be s'èra apotjat, maugrat la bruma, e quan
non vedèn mei a dus pas ?
Ne'u mancava, que v'ac torni de díser, que la paraula. Eh ben, ua
auta ahutada que m'arribèn lo tropèth e lo can dab duas òras de
dias. Qué s'i passava ? Qui avè podut hòrabandir las crabas ?
N'èra pas au mensh quauqua miaça de periglada : un cèu clar
qu'èra sus nosauts, sense nat flòc de brumas ; un sorelh estivenc
qui blanquejava las arròcas. Mes lo can, ueratz, n'èra pas adaisa.
Coma gahat per la heror, que dava lo torn a las crabas, que las
nhacava, que las apressava tà qu'entrèssen deguens la bòrda :
- Mes Piguet, qu'ei çò qui't gaha ? Ça-vi ençà ! E las
dèishas ? Perigle de can !
E tostemps d'entorniar e de shaledar.
- Qu'ès vadut raujós ? Vèn, vèn, ce'u cridavi, que't
saberèi har escapar abans que no'm hàcias nat domau.
Que compdèi las crabas. Ua que s'èra estada peu camin. E, coma
sovent n'arriba tau neuridor qui pèrd un cap deu son bestiar,
qu'èra de las joenas, de las mei grassas, e qui jamei n'avè
crabotat. Que'm diseratz : « Per quina idea la te guardavas, crabèr
? Tà qué alongar la tropa s'ei per un cap qui non vòu balhar
revengut ? - Monde, que'n saberatz autant coma jo, se non la me
veni, qu'èra per'mor qu'avè la pelha d'un sarri. » D'un
roi cremat deu cap aus pès, a un getat de pèira qu'averén credut
aver ahars dab un d'aqueths corredís dont lo pè sap beròi
enjaçà's dens las henèrclas deus garròcs : la craba aquera, be
hasè beròi au miei de las autas !
- E la me vas cuélher ? ci'u hei a Piguet ; qui comanda a nosta,
Bernat o la cavala ?
Mes lo can, per aqueste còp, que's hicava la coda entermiei de las
camas, e qu'arronava sense botjà's mei.
- Ah quiò, qu'arronas enqüèra ? ce'u digoi.
Lavetz que'u dei duas ancoladas dab lo berret, e que crei brombà'm
tanben, dus còps de barròt. Mei lo batanavi, mei que'm lecava los
pès.
Las e avejat :
- Pacant ! ce'u hei, e que'u barravi suu mus la pòrta de la
cabana.
E totun qu'ei eth qui avè rason de non voler tornà-se'n tà
cercar la craba esbarrida, e qu'ei jo qui èri lo pèc e lo meishant.
Tanlèu lhevat l'endedia, qu'avoi a Brostèr davant la cabana ;
que'm ditz :
- As vist quin se sabó servir de qué sopar, ier ser, lo Mascard ?
- Non ! E qué vòs díser per aquiu ?
- Tè, ça-vi véder se't reconeishes aquesta pèth de craba.
L'ors, mic, se n'ac sabes qu'ac deves apréner, qu'ei un mèste
cosinèr, e un lavador de vaishèra. Espia se l'a beròi curada e
netejada. B'ei toa ?
- Qué dises ?
- Crabèr, qu'as dromit tu mei que jo, pàrii, e mei que lo ton can
Piguet. Despuish miejanueit non l'entenós a lairar quant e quant ?
- Non !
- Vèn, que t'i pòden enviar tà la jaça, que i pòrtas un còrps
tranquille e que t'ei dat de dromir.
E aquiu dessús, lo Brostèr que'm condè quin, desvelhat peu
horvari, e s'èra lhevat e aperant los cans qui hasèn combat, avè
vista a passar dens la nueit la bèstia negra, peluda e patuda. Non
s'èra botjat eth tanpòc, per'mor que credè qu'èra l'aso qui
peishè per aquiu. Mes non s'i podèn trompar, en véder sus un
calhau, estenuda, la pèth sangnenta de la craba qui èra de mancas :
l'ors que s'èra plan causit.
Qu'aví aquiu ua lutz sus los gèstos deu can. Que comprení perqué
non podè està's d'arronar e non volè, maugrat los mens ordis,
agradilhar de cap a l'ahorèst. La prauba bèstia, medish, be's
deishava trucar peu son mèste !
Non las ve condi totas de uei ; quan se volha, que'n diseram
d'autas hèitas deu Piguet, lo men can deus pès blancs, per'mor
que non l'averí jamei ne venut ne cambiat per un aute ; que i a
tostemps monde qui non cèrcan qu'a ve'n jogar de lèdas. Enqüèra
beròi lis deu peu, e lèste de las camas, que'u m'emposoèn dab
quauqua dròga, e sobtaments, coma ahorastàvam un maitin, que'm
cadó au darrèr de las crabas.
LA CRESPERADA DE LA CELINÀ

- Quin dongas e hes coneishenças de la toa Celinà ? e disí un còp
au men amic de trenta o quaranta ans, lo Bastian, un bon paisan de
nosta, dab qui aví seguidas las escòlas, sautat a las barras,
des·hèits nids e passejadas las carrèras.
Ja que'n sabossi drin, per'mor que dens un vilatge que i a pòcas
de causas qui's demoran esconudas, cadun que pòt saber, o que cred
saber, punt per punt, quin se'n devira en çò d'un tau o d'un
tau : amors, pelejas, rencuras e dòus, tot que's vié a condar, se
n'ei pas ara, que serà tà l'ivèrn o tà la prima, tot que's
vié a sentir quan seràn las amistats acabadas o non per un maridatge.
- Qu'ac vòs saber quin m'i maridèi dab la dauna ? ci'm he
Bastian en se botant lo berret suus uelhs, com tà m'espiar dab mei
de suenh.
- Si, si, conda'm aquerò, ce'u tornavi.
E l'òmi autanlèu, en s'assèder que'm hasè :
- Pusqu'ac vòs, ja vas véder, non t'i cambiarèi ne un díser
ne ua hèita, e lavetz que n'i a tà bèra pausa, hòu !
E que'ns hiquèm ras e ras totun que lo men amic e s'apotjava a
batalar.

*
**

« Aqueth maitin deu mes de març, e se plan me'n brombi, non hasè
briga calor, que'm lhevavi abans de dias, que'm vestivi, que'm
lavavi, e : « S'esdejuavas ? », ci'm digoi. Que vau de cap a
l'armari, que vedi lo pan hèit deu dia abans e qui aulorejava a la
flor deu horment, qu'espii au ras la botelha, e que me n'anavi
barrejar un veirolat : « Ja ! ci'm disí, qu'aví prometut
d'èste au crit deu hasan en çò de Sadernin, que cau que l'ajudi
uei tà carrejar hen. Lhèu qu'a començat lo tribalh e que
m'espèra au som de l'escala. »
Arrèr ! Que barri l'armari, que'm torni lo cotèth dens lo
fausset, que'm cauci los esclòps e « Harri que t'i ponchi ! »,
de caminar com se lo pet deu perigle me portèsse.
Qu'èra l'òra fresca e escura qui davanteja l'auba. En cèu,
nada estela, sus tèrra, ua bruma hreda qui'm cargava d'aiga com
marchavi decidat, meilèu com gahavi las a quate. Qu'aví lo baston
tà non trebucar, tà non eslurrà'm per quauqua galihòrça. Puish
qu'entenoi lo marmolh deu Gave. On èri ? Qu'èri suu camin de
Sadernin, ja. Que passèi lo Gave sus la palanqueta, e despuish de
m'èste trucat dus o tres còps, qu'arribavi a la bòrda : en
darrèras, ac voletz créder, que hoi gavidat per ua candela
d'arrosia que Sadernin avè alugada davant la soa pòrta.
Eth qu'èra a pè d'òbra dejà : dus asos qu'èran estacats tots
prèstes a partir dab lo hèish sus l'esquia.
- Tè, ci'm digó, qu'ès aquiu ! Se'n hasèm ua ?
E que's tirè la blaga deu tobac. Abans de fumar, que calora lhèu ua
bona escudèla de tisana per la ganurra envath, e que hora miélher de
crostejar drin, mes tè ! Que'u hei : « Ua chigarreta, balha-la
tostemps. » Que la me troçavi, que la m'alugavi, e créder que
me'n pòdes o senon qu'ac dèishas, aquiu, abans de dias, sense que
me n'avosse passat ne ua gota d'aiga ne ua brigalha de pan, que
cargavi hen. E de sudar !
Lo tribalh hèit, Sadernin que'm ditz : « Mercés, amic, quan ajas a
besonh, hè com jo, parla. Uèra, lo dia que blanqueja, que m'as dit
adès de que n'as pas esdejuat ?
- Non, tè, que me'n saberé mau, e n'ei pas l'enveja qui
me'n manca.
- Eh ben, com no't poish seguir tà casa, ara qui's son apartadas
las màgers bèstias, la dauna que's lhevarà. Crida-la, e se no't
respon, truca hòrt e ditz-lo qu'ei jo qui t'envii. Quan te veja,
ja's saberà hicar lo topin o la padena sus lo huec e la sieta sus la
taula.
E d'aquiu envath, que devari ; que podèn gavidà's. Ua arraja roja
que somejava entre cèu e montanhas, acerà sus Davantaigas, mes non
sèi perqué, ja trebucavi mei qu'adès, la lassèra dilhèu, la
hrèita de quauquarren de caut dens lo bonon.
Totun que trobavi la palanqueta, qu'èri au miei, quan a l'aute cap
e vedi arribar ua hemna acocolada sus un aso : qu'èra la Celinà.
- Tau marcat que deves anar, ce'u hei, e de maitin !
- Non tè, non vau tau marcat de uei, e que serèi per mei près, mes
que s'ac vau de que t'engontri, e se hosses a casa toa ad aquestas
òras n'i anèri briga tà't cossirar. Vòs m'ajudar drin, mes
sonque un parelh d'òras ?
- E tot lo dia se vòs, ce'u tornavi.
- Segueish-me dongas, que vau cargar hems, que va estar viste hèit,
ja ! A dus, lo tribalh que's demia adaisa !
E aquò dit, un arríder de gojata que tringuerejava suus pòts de la
Celinà.
- N'èi pas esdejuat, mes n'i hè pas arren, ci hasí tot doç.
Celinà qu'ac devó enténer, e com avè dejà bon lo claquet quan
s'i gahava, que'm disè :
- Vèn, gojat, arren de dit, vèn esdejuar ! Senhor, mon Diu, quan
non avetz besonh, tot cadun que'vs vòu viéner ajudar, mes lo dia on
cercatz monde, non trobaretz ua amna viva.
E aquerò que m'ac digó nhaquenta, per'mor que com sabes la mia
molhèr quan ei contrariada que cau que plante lo hisson.
Tè ! que'n vadoi roi coma ua cerisa roja. E, shacat, de'u díser
mordentaments jo tanben :
- Au gran triple haut ! Que vòs que t'aidi, Celinà, non serà pas
lo dit qu'averàs hrèita d'ua bona braça. Quan te'n calha ua,
sabs, que voi èste aquiu.
- Vèn ! ci'm hasè, com d'arreculas aví deishada la palanqueta
e ns'escadèm ara de l'aute bòrd, e que dé un còp de baston a
l'aso.
Com me passavan davant, la gojata de'm díser enqüèra :
- Pusque n'as pas disnat, vèn disnar, ja me n'escaderèi un aut
tà cargà'm lo hems ; hai, aso, hai !
Com mei se n'anava, mei qu'èri temptat de la seguir. Mudat com non
sèi per qué, que'u hasí un « hèp, hèp ! » e que s'estanguè
drin lo temps de l'aténher en dus sauts. Qu'èri lèste, qué, las
tripas qu'èran leugèras.
E arribats a la bòrda, que l'estacavi l'aso, que'u desplegavi la
lheitèra, e dens quauques còps de horcat la carga qu'èra plea. Que
n'i a vigor aus punhs quan l'idea acompanha :
- Hè't enlà, ce'u disí a Celinà, non t'anis empliar la
pelha de hems ; qu'ei tribalh d'òmis aquerò.
E que carguèm atau la prumèra carga.
- Vèn, vèn, ce'u hasí lavetz, cor de cap a casa, aluga lo huec,
prepara la tisana e tant qui's passa, hè cuulhevetar bèth dotzenat
de crespèras sus la padena !
- Quiò, ci'm tornava la dauneta, que vòs crespèras uei tà
vrespalhar, mes, òmi, no'm vaga.
- E qu'as a har ?
- Eh n'ac sabs, carrejar hems, qu'avem dit adès un parelh
d'òras, mes que n'i a hens aqueste cornèr, que harà abonde e lo
dia que's harà petit quan agi acabat.
- Que cau vueitar tota la pièla ? ci digoi.
E ua hredor que'm passè per dessús. N'anavi pas esdejuar
d'aquesta pausa ? De segur non hora tà l'angèlus de mieidia,
meilèu tà l'angèlus deu ser. Ja se'n calè amanejar sense paur
de las gotassas de sudor.
- Eh ben, ci disí a la Celinà, promet-me crespèras e que vueiti lo
cornèr ! ». N'èra pas lo prumèr còp qui me'n hasè e lo gost
que me'n pujava tà la boca.
- Tà Carnaval que las te prometi !
- Nat Carnaval com lo dia de uei.
- E donc ! ci'm he dab ua amistosa guinhada.
Atau que hasèm bolegar l'espasser e la horca, quan pompom audívam
un esclòp qui s'apressava de la bòrda. Lo capdèt de Hica-nas que
s'amiava, e coma urós de trobà'ns aquiu amassa, Celinà e jo, que
se'n vi ua arrisa de las bèras. Que se'n devè pensar lhèu mei
que non n'i avè enqüèra :
- Voletz que v'aidi drin ? ci digó.
- Non, dus que son pros e tres que son tròps, ce'u tornavi jo
tanben arrident drin per fòrça. E que hornivi : - Non vedes qu'ei
dejà haut dia e qu'avem batlèu acabat ? Que va caler anar
vrespalhar drin...
- Eh ben, ci he tot en se gahant au tribalh Hica-nas, tant qui
baishatz dab ua carga, jo que v'aprèsti l'auta, e tot que va mei
viste. Tres que se n'amanejan mei que dus !
- Non, non ! ci hei tot sec, gojat, dus que son pros !
E l'aso cargat, que'u davi un còp de baston. Celinà que miava, jo
darrèr, la bestiòta, e qu'èram de viatge deishant aquiu lo navèth
viengut davant la pièla de hems.
Qu'èram un tròç enlà quan Hica-nas se decidè a cridà'ns :
- Que'vs vau seguir ! Que crei que'u n'avetz botat per despieit
a l'aso, e se per cas e s'ajulhèsse que'vs poderí aidar... E
tà passar la palanqueta sus lo Gave, quin vatz har ?
- Cara't òmi, ce'u cridèi tanben haut e clar totun que la
Celinà e's virava lo cap d'estrems tà non har véder quin se
n'arridè, cara't dongas, quan te dic que non ! La palanqueta ? que
la coneishi e que'm coneish, que la passi de dias e sovent de nueits,
e non m'a jamei hèit paur.
E perseguint camin, que davi un aute còp de barròt a l'aso qui
s'èra virat de travèrs ; quan ètz cuentats, non i a coma aqueras
bèstias arrebòhias tà destrigà'vs. E, tot docinas, que hasí a
Celinà : « Pro de condes e de batalís, bessè qu'aqueste lèd gus
non nse va pas hartar de mau adara. »
Totun que m'avisavi, en l'espiant d'arrèr-uelh, que l'èra
degrèu d'anà-se'n, coma se non sabosse que hà's deu còrps que
demorè plantat aquiu e puish, dab un arroganh, que gahè camin.
E nosautes, a hum ! non botàvam longas pausas tà descargar lo hems,
tà tornar tà la bòrda, tà cargà'n d'autas cargas, tà las
lhevar sus los currons de l'aso. A la darrèra ahutada que'u hei a
la mia amiga (per'mor que sentivi dejà que i avè quauquarren enter
nosauts dus !), que'u digoi dongas :
- Que la ns'avem virada bèra !
- Òc, ci'm responó, que vam a las meravilhas, e gràcias a tu,
senon, uèra, que n'aví tà tota la senta jornada !
- Non ! n'ei pas aquò ! ci'u tornavi, as vist quin lo Hica-nas e
parlava de ns'ajudar, com se n'èram pas pros de tu e de jo ! Quin
mus e deu har bitara, quin mus !
- Òc, ci he Celinà, que volè crespèras de las mias, e dongas
que'u serà bon de se'n passar per uei.
Arribats a casa, qu'anèi cercar lenha, que hei un huec batalhèr
totun que la gojata se n'anava tau nid de las garias véder s'avèn
ponut : dotze ueus que portè dens lo son davantau argussat, e dotze
que'n cracava dens la pasta de las crespèras. La padena au huec,
duas viradas e qu'èran dens la sieta :
- Tasta la prumèra ! ci'm he en getant dessús presas de
cassonada.
Que la me dava, e que la m'anavi préner : « Bom ! » per la
semineja envath, que cadó coma un calhau negre sus l'òli borient de
la padena, un pipautèr qui anè puish rebombir deguens la terrissa.
- Potius ! qu'ei aquò ! e Celinà de har dus shisclets.
Jo que'n demorèi ua pausa coma estròpi. Mes que vii lèu çò qui
n'èra. Ua pèira non podè càder atau de la semineja tota nava, e
com se nse tornàvam d'amassar los esperits qui s'èran esvarjats,
que digoi a la mainada :
- Non crides ! Uèra lo calhau qui nse pensàvam, n'ei qu'ua
sabata negra, ua palada de hems que lo Hica-nas a getada. Quan a vist
que non l'i volèm, que ns'a jogada aquera. Vòs que'u seguesqui
dab lo men barròt ?
- Òh ba, deishem-lo dehòra, e hasè la Celinà, b'as au mensh
varrolhada la pòrta ?
E sabes que las hem totun las crespèras ? Que ns'anèm escóner dens
la hornèra on aluguèm lo huec. Un còp l'aiga borida que trobàvam
enqüèra dotze ueus de la setmana e non trigàvam d'aver bèra
sieterada de crespèras.
Pensa, amic, se las tripas me gorguejavan ! Causa curiosa, dab aquerò
n'aví mei de hami, meilèu ua set, mes ua set ! Que s'ac
endevinava la gojata e abans que non digossi que volí béver que
m'avè hicada la botelha e los veires sus la taula. Que'n tiravi
ja, duas bonas shucadòtas, e era de dise'm lavetz :
- Que credí qu'èras esdejuat e que tot çò qui'm condavas
n'èran que badinerias.
- Bò ! ce'u hasí en copetejant vin deu roge, hami que i aja, tè,
que com vedes, la set, se'm botan dequé davant lo nas, ja la me sèi
tostemps virar. »

*
**

- Espia quin ei, ci'm hasè lo Bastian dab ua bèra carcanada, tot
en tornant-se de botar lo berret sus los uelhs, d'èste anat abans
dias ajudar lo Sadernin, qu'engontravi la Celinà sus la palanqueta
qui enqüèra e dança sus lo Gave. No'm hasí tròp pregar tanpòc
de la seguir tà la bòrda, que cresperejàvam, que gahavi la costuma
de m'escàder a casa soa tot dia, qu'i trobavi adreta la cadièra
on me hasè assèder, e, de cresperada en cresperada, qu'adviengón
amistats, noças e ua corderilha de hilhòts. Totun, totun !
LO LARÈR VUEIT

Qu'èra aquò dens los temps, ara desbrombats, de la guèrra, on de
quan en quan, e nse mandàvam en pèrma, entà véder d'aledar drin
l'aire de casa e de reconeishe's quauquas pausas dab la hemna e los
mainats.
Lo Bòrdavielha e jo qu'avèm dongas passat au burèu, cossirar lo
paperon qui nse largava, e piano piano, tot docinas, per'mor
qu'avèm mei d'ua òra, que nse n'anàvam de cap a la gara
d'Orsay.
Que ns'estangàvam davant las botigas, qu'espiàvam l'aiga deu
gave de Sèna e que tornàvam a partir d'ua cama valenta, dab un còr
tringalhaire, dab un cervèth desembrumat. Tots dus, bessè, que hasèm
plans deus beròis sus l'emplec deus sèt dias.
Coma èran entrats peu gran portau de la gara, Bòrdavielha que'm
digó :
- E lavetz, qu'ès content, que vas trobar los de casa, tu ?
- Òc ben, ce'u hei, no'm soi jamei sentit autant aimador. Tè,
qu'avossi aquiu los mens mainats, be'us ne diserí quate, e
s'avossi davant, au lòc d'aqueste torromborrom de monde, ua tropa
de país, un escabòt d'aqueths de qui tutegi adaisa, be harem drin
de pròsa. Vèn, jamei la Gasconha non m'a parescut plasenta com de
París avant. E tu, amic ? ce'u hornivi.
Mes non m'èri pas avisat que tant qui gorguejavi lo men cant
d'amor, la mia tirada ahuegada, lo Bòrdavielha que baishava lo cap,
que's prosejava entad eth sol :
- Qué i a ? Non t'agrada de te'n tornar tà Bordèu e d'anar
har cosina dab la toa daunòta ? Be crei qu'ès maridat ? Ah, la
molhèr que deu compdar las òras ! Be sap au mensh qu'arribas e be
l'as escrivut ? De tròp urós qui ès de l'engontrar doman maitin
a la devarada deu trin non me'n vas har créder de maishanta. Ha, ha
! Per sèt dias, decarrar, deishar lo sentit d'escuderia deu
quartièr, har un bon adishatz aus chivaus e a la vuetura, aus sacs de
civada e aus palais de París, deishar per de bonas lo vesiatge deu
capitani decorat e esperoat, non se't hè pro ? Qu'ac volerés ja,
meilèu, despulhà't deu costume blu-horizon. Que las te'm pensi,
vèn !
- Assèd-te aquiu, ci'm he lo Bòrdavielha.
Coma dens la medisha idea qu'espièm tots dus lo quadrant ;
qu'avèm leser enqüèra. E lo men amic que'm parlè atau :

« Que'm soi maridat, que i a dias, dab ua mainada de nosta, ua
costurèra. Qu'èram vesins de casa, acerà dens l'arribèra, e
tanlèu qui me n'èri viengut vailet tà Bordèu, que l'escriví
sovent, sovent. N'i tiení pas mei, quan lo ser espiavi lo vòl
d'aqueras parpalhòlas qui sorteishen deus magazins, e d'arríder e
de batalar, e nada dab qui podossi har drin de pròsa. Be m'èra
trista e sola la crampa nuda on m'anavi cocar ! Lo sovenir de la
Peirona (qu'ei atau lo nom de la mia amiga) que m'estenalhava. Que
la vedí, lhevada de d'òra, anà-se'n cóser en çò de l'un, en
çò de l'aute, passar las carrèras deu vilatge on varava, a la
sason, l'aulor emmelada de las flors deu casau o l'aspror deu most
dens lo trolh. Qu'èra senon a la soa frinèsta on l'aví espiada
tant de còps au ras de la soa mair e cantant :

Quan èri hilha a maridar
Las, Diu, b'èri galanta !

Hasí boquets aus joens gojats
De guiroflèjas blancas ;

Que'us ac pausavi suu berret,
Au bèth miei de la dança !

Lo dimenge, per Bordèu, coma anavi tà missa quauque còp, que'm
vagava de saunejar lo temps on èri a la glèisa de nosta e on, devath
las galerias, dens la pièla deus òmis, e cercavi au miei de las
gojatas lo son cabolon de peu negrós, la soa cara meilèu patla. Que
la demoravi shens manca sus lo lindau en fumant dab los companhons. Se
passava dab las amigas soas, ja sabí que non lo podí díser tot doç
sonque : « Adiu, migueta ! », mes d'aquerò, que n'aví gai tota
la vrespada.
N'ei pas que hosse beròja ne plan hèita. Òh, ba ! Mes que'm
plasè, e tà me n'excusar, que'm brombavi lo díser de Mair-bona.
Que'u sabes lhèu, amic ?
- Non lo sèi, non, ci hasí a Bòrdavielha, mes ditz-lo-me, tu.
- Mair-bona, dongas, que hasè : « Lo qui se'n pren ua beròja que
se'n pren duas. La beror non triga de se n'anar, e lavetz que sobra
la ledor. » Qu'ei aquera beror cercada per tandes ? Un arrós de
maitiau d'abriu, ua eslorada de cerisèr ; la mendra arrajada que
seca l'arrosada, la mendra ploja que hè càder las flors. Aus sheis
mes de maridatge la molhèr que pèrd la frescor prumèra, sustot se i
arriba un nenè. Ua hemna de cara esmiraglanta que'm hasora
crahença. Que soi vadut atau, qué vòs ?
La mia mair, era, qu'avè comprés de que tiení a la Peirona, mes
que se'n guardava de clacassejar coma Mair-bona :
- Uèra, ci'm disè, que t'i vòs maridar dab aquera purnaisha,
petita coma ei e negra com l'aranhon de las sègas ? Ja, un pam de
cama e acerò tot viste !
- Mamà, ce'u tornavi, en·hastiat, ua beròja non voleré lo
vòste hilh. E qué pòt èste la beutat entau lanchira qui ei obligat
de partir tot dia, d'amaitiar en quèsta deu nhac deu pan e de la
mascadura ? Se m'avóssetz hèit vàder riche, esvagat, se
devarèssem d'ua soca bèra, ua dauna sancida, plan bastida e
agradabla deu cap aus pès, ua hemna com n'i a, emparlada e
alihèrra, que hora la mia. Mes ueratz, aquesta lèda coma l'aperatz,
que m'aimarà mei.
E en pensada, tornant de móler e de mastegar las heishugas paraulas de
la mia mair, que'm disí :
- Òc, que vau mei atau, que se m'estacarà mei.
Que'ns maridèm dongas. Que hem petitas noças e pòcs envits.
Tornant de la glèisa, se Mair-bona e s'amuishava gaujosa, la mia
mair, los uelhs roges d'aver plorat, que s'esconè la cara dens lo
capuishon, e un còp qui'm separèi non sèi quin de la nòvia qui
aví au braç, que'm he : « S'ac valè d'anar tà Bordèu tà
viéner puish esposar aqueth sapo ! » Diu m'ac perdoni ! l'aperava
jamei que d'aqueth beròi nom.
- Au mensh, s'ei lèda, qu'avosse dits valents e delegents,
ci'm hasè, e que lèu que's tirèsse tribalh de las mans ! Mes tà
ua camisa, que'u cau ua setmana abans que non l'a talhada, cosuda e
acabadas las botonièras. Au ton gost, hilh, n'ei pas mei jo qui'm
maridi.
Espia se m'arreganhavi quan me'n calè audir d'aqueras.
Ua setmana qu'anè. Coma e ns'avèm logada ua crampa drin
espaciosa, Peirona, ci'm semblava, non tienè pas de sortir e que'm
cargava de har las comissions. Qu'ei jo qui portavi lo dequé au
menatge. E... non nse sabèm desseparar. Mes n'ei pas tot de har
l'amor, que cau ganhà's la biòca, e batlèu que tornèi tot dia
tà çò deu men mèste. Qu'èra tard lo ser quan aví hèita
jornada. E dejà, en prumèras, ja m'estonavi d'aver tostemps la
hemnòta en çò deu vesin. Un òmi gualhard, cantaire, un particulièr
qui non s'èra jamei maridat e qui avè per aquiu, entà'u servir,
tres o quate gojas.
Peirona e'm trompava ? Probable, non. Mes que començavi de
m'avejar quan cada ser me trobavi la molhèr hòra de la crampa, lo
huec mort e nat sopar de prèste, tot palhapeu e la machina a cóser
crobida de retalhas, de davantaus e de caracos miei cosuts.
Un quinzenat que m'ac passèi. Que'm disí, lhèu qu'ei malauta
(quin diacho de mau qu'èra lo son !). Puish bèth ser, com sopàvam
d'ua garbura qui m'aví netejada e hèita còser, que'u digoi :
- Que caleré totun tirar de sus las taulas e de sus las cadièras
totas aqueras raubas e vestissis ; acaba-los un còp e hè drin de
moneda !
No'm tornè arren, e de ueit dias non nse parlèm.
Un aute còp, hart de víver, que'u hasí :
- Que't destrigas tròp en çò deu vesin. Qu'ei çò qui t'i
apèra ?
- Ta, ta, ta ! ci'm tornè en arrider tant qui podè, e com
s'èram estats amics que'm gahè au còth.
Que sajavi de non m'avisar d'arren, de desbrombar, totun que sovent
quan me vedè atau empensat e triste, que's botava a cantar coma
d'autes còps a la soa frinèsta :

Quan èri hilha a maridar,
Las, Diu, qu'èri galanta !

Que'n devè estar galanta, que pàrii ! Mes ditz-me, amic, dab las
hemnas quin camin e cau gahar ? Se non sarratz lo cabestre, que son tot
lo dia per dehòra ! (de que n'i a ! totas non son gràcias a Diu
d'aquera lei) e se sarratz, se cridatz, qu'ei sordeis, qu'ei la
batalha dens la maison.
Ja va shens díser que lo vesin qu'èra envitat a nosta quan
s'escadè. Que nse convidava, eth tanben. E per bèth dia, tà las
hèiras, manièra de plàser la Peirona, que'm deishèi estirar tau
dit ostau e, lo cafè chorrupat, que'n caló anar béver un aute
davant la gara e alongar lo passei. Los tres, lo vesin, Peirona e jo,
qu'èram acompanhats d'ua goja, qui n'èra tostemps nomentada que
madamisèla Edit, ua estafièra qui non avè paur de la bruma. Com
hasè hred tà està's dehòra, que cerquèm d'entrar, e non sèi
quin ne coma, mes d'aviada qu'èran amassa Peirona dab lo vesin, e
jo dab la madamisèla. N'èri pas bòrni, non, mes avugle. Los qui
pintossejavan au cafè que se'n den ua uelhada, e d'aquerò, que
començavi d'èste a malaisa. Tant espessa l'aví ua telaranha suus
uelhs ! Mes totun, l'ahar non triguè d'esclarí's.
Bèth dissabte, lo mèste on tribalhavi, au lòc de hà'm aténder
dinca a la nueit, que'm deishava partir suu truc de duas òras. A
casa, qu'avoi pòrta barrada :
- Peirona ! Peirona !
Autanlèu qui avoi aperat que s'i entenón shushurregets per deguens,
la frinèsta que s'aubrí e que credi brombà'm qu'un òmi
que'n sautava dinca a la carrèra. Tà franc díser, esvarjat qui
èri per aquera hueguda, non lo saboi conéisher.
Peirona que'm vienè totun aubrir au cap de bèra pausa :
- Quau ei aqueth ? ce'u hei patle de rauja. Ditz-m'ac, qu'ac
voi saber !
Non l'aví hèit nada miaça, non l'aví tocada, e era que's bota
a cridar :
- On veut me tuer ! A l'assassin !
- No't voi aucíder, non ! Mes que voi saber...
- Qué vòs saber ? ci'm digó com lo monde aperats peus nostes
crits e gahats peu curiosèr se trufavan de la nosta peleja, qué vòs
? n'avès pas ier ser au ton braç a Madamisèla Edit ? Se m'èri
planguda, jo, e mei que tu que n'aví lo dret !
Davant aqueth díser la paraula que se m'estanguè dens la ganurra,
maugrat que n'avossi dessús que la pelha deu tribalh, que
m'escapèi, e de gahar lo córrer coma un hòu.
Lo ser que'm dromivi dens ua alòtja navèra.
Jamei despuish, non m'enquerivi de saber se la Peirona èra dens la
crampa nosta e quin s'ac virava. Com t'ac pensas, non soi passat
mei ne de dias ne de nueits per aquera carrèra. »

*
**

Tots dus que ns'èram lhevats, tots dus qu'espiàvam un aute còp
lo quadrant on las agulhas s'èran despachadas de tirar sus las sèt
òras. Que baishàvam los escalèrs quan lo men amic me dava ua
estrenhuda au braç e me hasè :
- E sabes pas çò qui's trobè, non i a guaire d'aquerò ?
- Non, ce'u hei dab paurs - qu'aví cranhenças que no'm
condèsse un ahar de vitriòl o d'arraser o d'autas vergonhas.
- E dongas, un còp jo partit tà la guèrra, com non vivèm amassa
non podè tocar l'allocacion. Lavetz que'm he díser que's volè
tornar d'amassar. Pipautèr ! Tà que ara, en me'n tornant, que
l'avossi a hestejar dab un aute companhon, que m'espièsse lhèu
dab l'uelh hastiós, com d'auts còps quan getavi suu solèr las
hardas cargadas deu godron e de l'òli pudent deu tribalh.
- Vèn, ce'u hei au men amic Bòrdavielha, la vita que'n balha
copacaps, amarors e despieits ; n'ei pas de bèra pausa coma en
joentut la ns'avèm saunejada !
E, pujant suu trin, que ns'assedom cap e cap ; de París a Bordèu
non devèm destecà'n nada auta.
UN BERÒI PRESENT

Dens lo temps on me n'anavi bèras pausas batalar dab quauquas
hialadoras, qui ad aquesta sason de hred e de nevarrada e s'amassavan
tà tornejar lo hus a l'arrajòu, que m'escadí d'estangà'm
sovent dab la Clareta de Cap-pont, lavetz vielha de quate-vints, e de
bona mesura, e qui tostemps e'n condava ua o ua auta de quan èra
mainada.
Uei que me'n brombi d'ua, e que'm vau despachar de la
v'escríver.

*
**

« Per nosta, ci'm disè la Clareta, qu'èram sèt frairs e sòrs,
e coma èri l'ainada, qu'avoi a vueitar la hòrga e que'm botavan
vaquèra a dotze ans.
Vertat que quan me hasèn ahorastar que'm hidavan en un aulhèr bèth
drin parent e, d'aqueths temps, lo monde qu'èran mei ligats, mei
serviciaus, la parentat e lo vesiatge que compdavan. Tau Jausèp de
Tornavira qu'èri coma ua hilha de las soas, qu'ei eth qui cada
maitin tocava las mias vacas manas e las guardava luenh deus periders,
qu'ei jo qui l'anavi cercar tostemps l'aiga dab la bana e lo
portavi braçats de genèbras. Qu'ei dab un huec de genèbras e de
bròc qui nse cauhàvam dens lo cujalar tan capsús que los arbes, pins
e avets, n'i pòden possar.
Un còp per setmana que'n devaravi, aporicada sus noste chivau
alesan, lo burre e lo hormatge, e que cossiravi per nosta e per çò de
Tornavira cuelhe'm lo dequé de un aute viatge : pan, haria tà la
bròja, quauquas pomas de tèrra, un flòc de cebas ; de vin ne
d'autas gaujors non se'n parlava.
En çò de Tornavira que vivèn la soa hilha e lo son gendre, petit
menatge sense mainats, petit tribalh qui's hasèn adaisa. A tots dus,
boca-qué-vòs, còr-qué-desiras, que's sabèn suenhar : caferon
quan se darrigavan deu lheit, disnar tà dètz òras, caferon tà
vrespalhar, e lo ser au lòc de hicar suu huec lo cautèr de la bròja
qu'anavan tà la bocheria.
Entre Nadau e los Reis que se'n pelavan dus e que's neurivan bèth
dotzenat de guits dont los topins de salat e lusivan sus lo mantèth de
la semineja. Tot aquerò tà duas personas qu'èra ua abondància qui
los se guastava. Mes n'averén pas enviat quauque bocin au vielh qui
peus soms, per ploja e per calorassa, e seguiva la coda de las aulhas.
Que getèran meilèu aquera carnúcia aus cans e aus gats.
Un dia que m'avisavi que lo tistalh qui'm davan en çò de
Tornavira, e qui cargavi sus lo chivau alesan, que pesotejava mei que
de costuma. Que'm digoi : tè, qu'averàn botats quauquas
crespèras tau montanhòu e chic curiosa non voloi espiar.
Tanlèu descargat au cujalar que hasí, tota contenta, au men vielh
amic :
- Pair ! Uei non serà pas lo dit, que ve'n pòrti de çò de bon !
- Vam çò qui pòt èste, ci he en arríder coma lo davi lo tistalh,
qu'averàn hèit crespèras e per un còp qu'an pensat au brave
òmi de Pair.
- Crespèras o crespèths, n'ac èi pas espiat, quan diseratz a
bèths còps, vos com d'autes, que las hemnas qu'an la raca deu
curiosèr.
L'òmi qu'aubriva lo tistalh d'ua man valenta e que'n tirava,
non crespèths o crespèras, mes un topin troçat dens un papèr beròi
ligat, suenhat. Que'u pausè sus la pèira qui nse serviva de taula
davant la cabana, que's tirè lo cotèth e que'n copè los hius
coma lo disí :
- Anatz, anatz, Pair, que sabètz aquerò, ja, e que soi segura que
despuish adès qui compdàvatz de qu'anavi tornar, que n'avetz
l'aiga a la boca. Gormantòt lo de qui ètz ! Non me n'aperetz mei
a jo.
- Tè, ci he, acabant d'aubrir lo topin, un trocicòt deus bons
autanplan qu'agrada de quan en quan. Non vedes çò que s'i lhèva
per ací capsús, hòrt de lèit se vòs, mes tanben aiga, calhaus e
maishantas brumas.
Qué i avè dongas d'embarrat dens lo topin, cueishas, alas e
alicòts ?
- Que cau saber se açò ei guastat, ci he pair Tornavira,
m'estonaré que... ja, ja !
E dab lo cotèth que tirè grèisha, ua grèisha eslorida, verdosa.
- Ne tant de bon ! ci cridè l'òmi, que m'estonèri hòrt que la
hilhòta me mandèsse quauquarren de fresc e de sabrós tà minjar !
Mes, mainada, qu'as pensat de carrejar sheis òras de camin, au pas
ajumpaire de l'alesan, aqueste topin de guastaduras ? Non t'as
sentit briga quan lo te davan ?
E dab la punta deu cotèth, Tornavira que'n gahava un tròç
d'aqueths qui banhavan dens la grèisha, e getant-lo per tèrra, de
malícia que l'escrasava devath la sòla de l'esclòp.
- Uèra, tè ! lo cas qui'n hèi.
E que m'espiè, raujós, coma se'u ne podossi quauquarren. Vueitant
lo tistalh de las autas atrunas qui èran dab lo topin, sense mei
que'u penó dens ua cavilha dehòra, totun qui nse minjàvam la
bròja.
Au salat demorat aquiu au ras de nos, que'u dava de pausa en auta
uelhadas traversèras. A bèths còps que's parlèra com se hosse
solet :
- Totun, çò qui ei d'aver per casa monde deus amistós, deus qui
an bon còr ! Que's minjaràn, eths, lo lard jaunós e rance, lo pan
de balharc e la mestura, mes que voleràn que jo que hestegi per ací,
e tà qu'agi corau, tà que posqui har córrer calhaus per la
montanha en·hòra, que'm mandaràn paquetons de caferon, la
picharra plea de vin, un pan de horment e un topin de salat ! Se dab
aquerò lo vielh non pòt víver longas annadas !
- Anatz, Pair, ce'u disí coma acabàvam de sopar e que la soa
arrisa se devirava en arreganhada, tà qué tienetz aqueth topin sus la
pèira, tà que'u vejam tot de uei aquiu ? E ja v'acabaretz de
botar en malura ! Que'vs harà pèrder lo sens, a vos qui
d'ordenari non datz ua paraula mei hòrta que ua auta. Se'n
hasóssetz ua malaudia d'aquera grèisha e d'aquera carn qui non
podotz tastar ! Qué'n hèm d'aquò, voletz qu'ac geti tau labrí
?
Que'm gahavi lo topin tà vueità'u per tèrra, dens un cornèr on
los cans e s'ac amassarén, quan Tornavira me cridè :
- Dèisha'm har !
E dab lo topin en mans, que se n'anè tau cant de l'aiga qui
gorguejava en floquets, en bohèrlas, dens la gèrba trenda e miudenta,
qui cantava dens lo calhavèr, qui tirava a de capvath espumosa,
blangosa e dançanta.
Que'u seguivi. Qu'anava har ? Que getè lo topin sus lo glerèr, e
autanlèu l'atruna greishosa que se n'esbarrí. Gahant, un per un,
los tròç de salat aulorent, tan hòrt que lo braç lo ne dava,
que'us aborriva per las penas envath.
Aqueth tribalh acabat, que dessarrè los pòts :
- Mainada, çò qui n'ei deu vielhèr, com soi cort de vista, espia
per jo deus tons uelhs naus, vejas quin los talhucs pitnetejan e
sauteriquejan, e se l'aiga los se'n devara sense deishà'n nat au
mensh sus los bòrds de l'arriu.
- Que'n devaran adaisa, ce'u tornavi, e beròi lèstes dens lo
briu com s'avossen aprés a nadar !
Jausèp de Tornavira que s'amiava tà la cabana en dise'm enqüèra
:
- Quan baishes tau vilatge, parla a la mia hilha (non au men gendre,
per'mor n'ei pas men), ditz-lo que non me'n soi arregolat guaire
deu son beròi present. Prèga-la de que pugi tà viene-se'n amassar
los òs, per'mor que seré de dòu har que los vutres ahamiats
que'us s'engolissen. »

*
**

E Clareta de Cap-pont, aquiu dessús, que's pausava de hialar, tà
hornir enqüèra :
- Tot aquerò, gojat, que'm sembla de qu'èra ier, ier de qui lo
defunt Tornavira ne mandava los tròç de salat capvath de las penas,
ier de qui me n'anavi vaquèra, ier de qui èri mainada, tè !
LOS DÒUS D'UN PAIR

Crits e viahòra en çò d'Ompraret : de segur bèth malur que'us
ei arribat. Qu'i vau.
De la crampa on voi entrar que'm vié arcuélher coma un aire aset,
cargat de maishants arams, qui se'm gaha au còth. Qu'èi tanben
penas de tirar endavants per'mor de l'escurida. Qu'an barrats los
contravents e deguens ua sorraborra de hemnas que s'i bolegan, que
van, que passan, que cridan, que ploran. Sus un lheit, estenut, los
braç estirats com un Ecce Homo, la cara blanquida, los uelhs sense
lutz, que i a l'ainat deu men amic Ompraret.
Qué l'ei dongas arribat ? Hòrt mau que deu estar pusque los
vesiatges se son amassats ; que cèrqui d'anar dinca au lheit. Ua
hemna que'm ditz : « Que l'an portat, ara, ara, de la montanha. »
Que'u hèi : « Quin ei, e s'ac pòt virar ? » Arrés no'm
respon.
Que possi, que'm hèi un camin peu miei de tant de monde.
La mair, a l'entant, que s'a pres lo son hilh ; que'u sarra las
mans, que cèrca de l'ac escauhar. La prauba hemna, aclapada peu
malur, non ditz paraula e no's tira los uelhs d'aqueths uelhs
qui's demoran clucats.
Lo pair, eth, qu'ei per aquiu, que jòga deus braç, que's truca lo
cap, que vòu hà's anar com tà caçar las alas de la mort
miaçanta. Que se'n va assède's drin au cornèr deu huec ;
d'aquiu que torna de partir de cap a la frinèsta ; que l'aubreish.
Plan qu'a hèit. Atau un arrajòu blanc, l'arrajòu deu sorelh
d'estiu, que trauca las ompras de la crampa e que hica drin de la soa
gaujor dens tandas de dolors.
Que vau de cap a la mair :
- Vam, aqueth mainat, d'on se dòl ?
- Be m'ac semblava, ci'm hè lavetz a mots copats, que nse
tornaré un dia macat, esbrigalhat peus calhaus de la montanha !
Per jo, no'm pòdi dar nat mot davant lo portrèit esglasiat
d'aquera sofrença.
Lo pair que's passeja tostemps. Qu'ei ara cap e cap dab lo son
segond hilh, lo qui èra tanben a guardar lo bestiar e n'a pas avut
la mendra macadura. Que'u gaha peu vestòt :
- Entenes ! Que m'as a díser s'anàvatz tà la pena d'on
devaran tot dia calhaus.
- Non, Pair ! Non ! ci hè lo mainat, tremolant com la brosta,
n'èm pas anats d'aqueths estrems !
Mes Ompraret que segoteish lo cap com se non credè arren de çò
qui'u disen :
- Qui ac sap aquerò, qui ac vòu saber !
L'òmi, qui m'a vist totun, que'm hè :
- Vèn, que m'ac pensi çò qui ei arribat, coma se i èri, un
petit calhau que s'ei destacat, qu'a borrombejat, e los nostes en
audint l'arrebomb que's son hicats a córrer. La pèira qu'a
lhèu hregat lo mei joenòt sense tocà'u, e, malaja, qu'a atenhut
l'ainat darrèr l'aurelha. Ac avóssem sabut pro lèu que'u
podèm arrestar lo sang, mes lo temps d'anà'i, que n'a tròp
perdut sang, que n'a maculats non sèi quant de mocadors. Praubin,
totun !
E vençut, aclapat, vanit, que's dèisha càder sus ua cadièra.
Ua hemna, la prumèra vesia, que'm ditz lavetz :
- Se n'ei pas de dòu har ! Aqueth qu'èra neurit e que se'n
servivan coma d'un vailet. Non parlava que de vacas, de bestiar, que
volè que lo son pair que'u crompèsse ua dalha. Que'u vedèn
tostemps dab un cotèth a la man ; batlèu que'us hasora tots los
utís. Vertat que's destrigava tanben e sovent que'u seguivan,
que'u pelejavan a loa. Quin voletz ! Coma èra lo prumeret de la
coada tot que'u cadè dessús ; qu'èra a besonh pertot e que
calora que non pensèsse qu'a tribalhar, mes mainats que son mainats.
Be s'an a devertir tanben !
Que'm tiravi deu horvari de davant deu lheit. Qu'anavi tau cornèr
on la seroleta de quate ans n'avè nat aire d'avisà's deu desòu
qui honiva sus la maison. Asseduda dens l'escabèla qu'avè la
monaca dens la hauta :
- Niní, ce'u hasè, que cau cóser !
E dab las agulhas e lo hiu raubats a l'esplinguèr de Mamà, la nèna
que cosè. Òh, duas passadas e qu'èra pro.
- Niní, que cau estudiar. Qu'èm a l'escòla.
E lavetz que s'anava cuélher la cruètz, lo libe d'estòfa dab
imatges roges e blus, tot plen d'ausèths e de bèstias conegudas.
Deu son diton que hasè : A, e, au ras, un aso aurelhut qu'avè
l'aire d'espiar tanben ; B, e lo bueu malhut e cornut qu'ac
semblava escotar.
- Tè, ci disè en trucant la monaca. Silence, qu'èm a l'escòla
; tè ! e que'n dava a l'aso. Aso, non cau mei har hiha ! Bueu, non
voi que digas mué ! Qu'èm a l'escòla. Hihi, Niní, que cau
dromir.
E que la desvestiva, que'u tirava lo mochuèr deu cap, lo davantau,
que la se cocava un aute còp dens la hauta e que l'ajumpava : «
Som, som, vèni, vèni ! » Puish còp sec : « Niní, que's cau
lhevar ! » e que la tornava de vestir...
A dus pas deu larèr, qu'èra lo darreron qui prometè de har un bon
montanhòu. Tot ardon, grassotòt, qu'empliava lo brèç ; los dus
punhs dens la boca, que'us se shucava coma se hossen la popina de la
mair.
Mes acerà, que i avó ua auta segotida :
- Ja ! qu'a aubrits los uelhs ! autanplan n'ei pas mort.
E la hemna qui disè aquerò d'ua votz planhedora, que horniva :
- Mudem-lo, portem-lo de cap a la frinèsta !
Mes la mair, sense deishà'u tocar per arrés, d'un braçat que's
gaha lo hilhòt, e que'u presenta a la lutz envisaglanta : la blangor
aquera e poderà tornar la vita ad aqueth còr qui non truca guaire
mei, ad aqueth còrps dont los membres no's saben mei botjà's ?
De la boca, tant per tant se n'ei partit un rangolh.
- Que nse vòs deishar lavetz ? ci ditz la mair qui'u se sarra ;
non aledas mei, praubòt ?
Lo nèn qu'a gemit enqüèra, e lhevant lo braç que's bota la man
darrèr l'aurelha, sus lo horat qui ei tostemps ubèrt e qui sangna
roi dens los perrecs :
- Que't dòles d'aquiu, praubinòt ! ci ditz la mair.
E sense mei, qu'estacava los sons uelhs brumós sus la cara de mei en
mei blanca deu son hilh.
- S'anàvam cercar lo caperan ? ci'm hè tot doç ua d'aqueras
hemnas.
E totas, de troçà's la cara dens lo davantau, e lo pair dab los dus
punhs sarrant lo cap de botà's a díser :
- Non n'èi jamei podut tirar arren ! Au lòc de suenhà'm lo
bestiar, que s'escapava au darrèr deus nids, peus arbes en·hòra ;
be n'avè horadats pantalons, e esquiçadas vèstas. Ja s'ac vau,
totun non pensava qu'a devertí's e que compdavi de l'aver
esmanglat au pè d'un arbe ! Tè !
Desesperat, sense saber mei on n'èra, l'òmi qu'anava tà las
duas cujòlas penudas sus la murralha e on los mèrlos, innocents
piulaires, e's segotivan las alas e voloran passar peus barròts per
la paur de tandes de caps estrangèrs ara dens la crampa. Las cujòlas
destacadas qu'èran dejà per tèrra e dab los pès, coma per holia,
que las hasè córrer peu colidòr endavant...
Qué díser davant aquera dolor ? Lo monde qu'espiavan esmudits,
còr-estrenhuts totun que los aujamis piulavan e alatejavan.
E la mair, estacada aus uelhs deu mainat, que virava lo cap per aquerò
e de har :
- Ompraret ! Ompraret, e qué'u gaha bitara ? Qué te'n pòden
los ausèths ?
Mes aqueste, deishant las cujòlas, que tornava de cap au lheit e
espiant, sense véder probable, que cridava :
- Non valè que tà despéner ! Non sabora estauviar los dinèrs
qui'u balhavi ! Jamei n'averé hèit un òmi !
E sus aquera aureson funerària, aqueth auròst bèth drin cort, dens
aqueras òras de rauja e d'orror, no's brombava mei de que n'avè
tanben des·hèits quant de nids, pujats quandes arbes, e esperracats
vestissis, que s'eslurrava suu sòu. Que ns'i hicàvam a tres o
quate tà lhevà'u, e dab penas que'u hasèm tornar.
E lo nèn ? Lo nèn, en aqueras, que's dava un sang-botit ; duas
aledadas e tot qu'èra acabat !
DE ONCO... ESPÓS

Que gausavan condar qu'au lor temps, lo Victòr de Honhís e Fina deu
Haure que s'èran devuts maridar.
Perqué dongas lo Victòr e s'èra demorat atau sense amià's jamei
nòvia dens la soa beròja maison, maison de paisan riche e qui mei
n'avè besonh de s'i har dab los dits ? Perqué non s'èra
apariat ? Arrés n'ac saboran díser. Totun, l'aute còp, com
semblava que devora acabar dab Fina, aquesta que s'acasiva dab un
aute eretèr, lo Bernat de Casadevath.
Aquestes dus partits, suvant las apareishenças, l'un que valè
l'aut. Bernat qu'avè com Victòr quant de pèças bordejant lo
Gave e qui se'n davan sus lo costalat, jornadas de camp,
castanhèras, tojars. Un trachamandèr qu'avè ligat tot viste
l'ahar, sense delais ne peguerias e aquerò que's podè dab
aqueste, gojat doç e sense granas volentats. Bèth ser, a la lugor de
las candelas, que i avó un sopar. Fina, damisèla conhida de totas las
qualitats (de familha anciena, plan educada, e hòrt d'escuts en
esperança), drin abans de separà's que s'èra botada au pianò,
qu'avè gorguejada ua romança langorosa dab ua votz puntuda de
damisèla de pension : dens los quinze dias, Bernat e Fina qu'èran
maridats ; dens quauquas mesadas Bernat, qui n'èra pas hòrt, hòrt,
deu còfre, que vueitava lo pati. Abans, totun, que deishava la soa
molhèr navèraments mair d'ua nèna, lo portrèit natre deu pair.
Sus la hont batiadera que'u davan lo nom de Victorina. Per ma ! lo
son onco, l'amic de la maison, qu'èra mos Victòr de Honhís.

*
**

Victòr, Victorina ! Aqueths dus mots que den longtemps quehars a las
lengas hissantas. Au prumèr ivèrn on Bernat e s'avó clucadas las
perpèras, non s'i parlava d'arren mei au cornèr deus huecs.
Sovent, en tribalhant lan e estopa, las daunas que s'estangavan tà
díser çò qui'n podèn saber, e medish que'n hasèn longas
devisèras las lavadoras au cant de la gau en trucant la paleta.
Quauques esvagats, qui'n volèn au mèste de Honhís per'mor
que's tienè vesiat o per'mor d'opinions de politic (que crei
qu'un còp o dus que'us passèsse davant au conselh de la comuna)
qu'avèn hèit córrer letras de faire-part qui non mancavan ne de
sau ne de pebe ne de pimbo, e medish, un ser de hartèra, que s'èran
botats a rimar ua cançon, prauba cançon dont los coplets qui
tortejavan èran entrelardats d'afronterias grassotassas. Caphens de
la nueit, be l'anèn cantar davant lo portau de Honhís !
Mes tandes de chafres que s'èran amortits pòc e pòc. Lo temps
qu'ei munit d'ua escoba qui s'i enten tà n'escobar hèras.
Qu'ei tanben lo maçonaire qui sap boçar los màgers vueits, e
ueratz quin ei, se Fina avè perdut hèra dab lo son marit, que se
n'èra totun consolada. Qué voletz hà'i, non nse podem totun
hicar davant de la mort. E lo monde (on que's hè costuma de tot !)
que s'èran hèits un aute còp a véder sovent lo Victòr en çò de
Fina.
Aqueth ara, qu'èra passat com lo conselhèr de l'ostau de
Casadevath. La mair e volosse passejar la neneta, Victòr qu'atelava
la soa vuetura, la dauna e devosse crubar paperons a la banca, Victòr
qu'èra de viatge ; que calosse har crompas d'un beròi quadre o
cambiar tapisserias, Victòr qu'avè lo son gost a díser. E tanben,
sus los vestissis de Victorina, Victor qu'i botava lo son mot. Puish,
que m'ac pensi, s'envitavan en çò de Casadevath, Victòr que
s'assedè dens la cadièra deu defunt mèste.
E las annadas ja s'escapavan au tròt canhèr totun que l'eretèra
devienè gojatòta. Que'vs crubava ua claretat de pèth, ua finessa
de cara, ua traca hèita per espiar, mei linja, mei alihèrra que jamei
la mair non s'èra vista. Tirant deu pair peu son anar, per la soa
bona faiçon plaserosa, que'n mocava quant de mauparlèrs, quandas de
lengas de sèrp qui longtemps non la mentavón sense dà-se'n
guinhadas e botar endavants lo nom deu son onco !
Aqueste, quan la mair de Victorina e s'èra maridada, qu'avè
vint-e-cinc ans, mes ara que'n compdava dètz-e-ueit de mei. E
n'èra pas un arrossec. Briga d'aqueths ventorruts a las carns
moflas qui an penas a carrejà's e s'ajumpan com polòis arpastats,
briga d'aqueths guilhèms-pesquèrs qui non son que camas. L'uelh
lusent, la barba hèita de cada dia, quilhat, decidat e leugèr, non lo
dèran mei de trenta-cinc ans maugrat qu'avosse doblada la
quarantena. En bèra santat de còrps, en bona posicion de dequés, ja
podè har lo gai d'ua dauna drin madura e dilhèu d'ua gojata qui
non portèsse com legitima que çò que Diu e l'avosse dat, mes qui
totun se'n consolèsse. Ja se'n son vists, be'n coneishetz,
d'aqueths atrevits dont lo peu se mescla e qui's prenen mainadas
tant per tant confirmadas.
Per aquerò, se parlèssen de veudas, la Fina n'èra pas a mespresar.
Quin s'arrenjava tà non pèrder nada d'aqueras gràcias qui
coronan la hemna de beròi atge ? Quin podè guardà's lo joenèr
deus bèths dias ? Tant i a que se la mair e la hilha entrèssen a la
glèisa tà la missa grana, e aquò qu'arribava cada dimenge, com
totas duas se davan aiga benedita, las commairs a l'uelh hicanèc
que's tiravan un honhat deus bons dab lo cod e nhacant-se anhivas
(per'mor que dents agudas non n'i avè mei), que sabèn
marmotejà's : « Espia, que semblan d'un temps, e se i a chuès la
mair qu'ei enqüèra mei bèra e mei beròja. »
E Victòr, d'escade's sovent en çò de Casadevath.
De segur que s'i torrinava un maridatge, mes dab la quau, dab la mair
o dab la hilha ?
Fina n'avè pas atendut que se n'i parlèsse e que Victorina e
deviengosse hemna maridadera tà sajar de hà's compréner d'aqueth
òmi. Per un sospit, per un planh, per un mot largat en bona òra, per
un long batalís sus l'atge dorèc de la mainada (dens quauques ans,
dejà, be'u calora cercar un bon partit), peus avantatges que la
hilha e tiraré deu maridatge de la mair, que shacava lo visitaire,
qu'enterrogava l'amorós d'autes còps. Mes l'aute que
pareishè har deu sord, se responè n'èra jamei que « Mon Diu,
quiò ! Qui sap ! Que vederam ! »
Un dia totun qui èran dens lo salon, coma la dauna non sabè que la
planhença costumèra : « Dinca ara n'èi pensat qu'a Victorina e
non crei pas qu'arrés e posca trobà'i qué díser, d'ara enlà
que devi pensar en jo ! », au díser mei avanciu de : « Que seré
temps que nse maridèssem, vertat ? », mos de Honhís non podó mei
sauvà's las soas rasons dens lo topin, e tot sec, que hasè a la
veuda avant-hèita :
- Excusatz, se vieni quauque còp tà vòsta (lo gusard, que compdava
mau per'mor nat ser non s'anèra dromir sense aver jogada la
partida de lotò en çò de Casadevath), se vieni n'ei pas per'mor
de jo, n'èi jamei dit qu'èri dispausat a maridà'm ; se vieni,
se vieni qu'ei per'mor de...
E aquiu dessús la votz que'u tremolè ; que patliva sense saber
perqué, qu'espiava adentorn com s'aperèsse ua ajuda. Qu'ei çò
qui s'anava escapar, lhèu paraulas qui non lo deisharén mei leser
de tornar tà çò d'aquera dauna, sustot tà çò de la hilha ? Com
lhevava los sons uelhs avejats qu'avó sus la paret lo portrèit deu
defunt mèste, en nòvi, chenilha negra, camisa empesada e guants
blancs, e au ras, dens las tulas, la nòvia cranhtiva. Que he :
- Qu'ei en sovenir deu men amic qui soi sovent ací ; abans de
passar que'm recomandava d'aver suenh de madamisèla Victorina...
La dauna, audint aqueras, qu'avè baishat lo cap, com parlavan de
Casadevath, e granas ompras que s'èran hèitas de seguida au deguens
d'era. Qué disè aqueth visitaire de cada dia ? Se vienè qu'èra
per'mor de Victorina ? Que'n ho aquerò màger truc tad era e que
mesurè d'aviada lo son malur. Dalhadas qu'èran las soas ahidas ?
Qu'ei çò qui'u disèn aquiu cap e cap ? Ah quiò ! E, lhevada
còp sec, e mandant duas uelhadas de huec sus aqueth batalaire, que
partí, en díser mespresiva e d'ua votz shisclanta :
- Qué disetz aquiu, mossur ?
Peu prumèr còp qui l'aperava atau, que'u deishè dens la beròja
crampa a las soas pensadas. La pòrta qu'avè dat un gran truc, e
aquiu dessús Victòr n'avó qu'a se n'anar d'arreculas : de
ueit dias non devè paréisher en çò de Casadevath.
- E donc ! n'i vatz pas de uei, ci'u hasè mantun còp la vielha
goja Janeta, dita la bordalesa per'mor qu'èra estada a Bordèu.
- Non ! ci responè lo mèste.
- Totun, quin va tot açò, anà'i tot dia e quant de còps, e ara
briga ! ci marmostejava la goja.

*
**

Mes qu'èran a la Senta Victorina, lo 21 de garba. Se Victòr,
esvarjat enqüèra per los cambiaments qui s'èran hèits dens la soa
vita, n'avè nada idea d'espiar au calendrièr, Janeta n'èra pas
hemna a s'ac desbrombar.
- Praube mossur, tota vielha qui soi e crascada, se non m'avè
aquiu ! ci hasè dab las qui volèn escotar, per'mor que quan
començava lo gusmèth sus lo conde de la maison de Honhís, que
n'avè tà bèras pausas, un bròs de hen cargat qu'avora lo temps
de pujar de la prada qui èra suu cant deu Gave, au pas plasent e
pesant deus dus bueus malhuts e còrn-virolats, dinca a la bòrda de
casa.
Aqueth maitin de senta Victorina, non devè pas èste sense cuentas.
Que hasó lo boquet de la damisèla, que'u liguè dab un riban d'un
mauve destintat qui's tirè d'un chapèu de quan èra cosinèra a
Bordèu. Que'u portè coma un Sent Sacrament a Mossur qui s'acabava
d'esbarbar :
- N'i pensatz pas vos au 21 ? Qu'ei la hèsta de la vòsta
neboda. Ueratz, lo flòc qui l'èi hèit ! Un an si ve'n sovienetz,
l'arrosèr de flors patlas qu'avè eslorit, qu'èra l'an de la
comunion de Madamisèla e que v'emportètz tres o quate arròsas
espelidas !
- Pausatz-los aquiu, ci he Victòr.
Drin contrariada de non aver arcuelhut lo mendre compliment, Janeta que
barrè la pòrta, non sense dise's : « Que n'i a de nau, ueratz.
Qu'ei lo prumèr còp que Mossur no'm demanda de har lo boquet. Non
m'a dit mercés, e totun dab lo beròi riban qui l'èi ligat ! »

*
**

La barba hèita, Mossur que s'apotjava tà çò de Casadevath.
Davant deu portau, que segotí l'esquireta en pleitejant drin.
Entraré tà la cort coma d'autes còps o atenderé que'u
viengossen arcuélher ? Entrar que he...
De ueit dias ci v'èi dit ci crei, non avè horat lo sable deu
partèrra qui davantejava la maison, e s'èran estats longs entad
eth, be'n hon quant mei tà la Fina. Qu'avè bèth estirar
l'aurelha, quan un pas hregava per la cort o peu colidòr, que podè
har tatès a las frenèstas, lo qui atendè non s'avançava jamei.
En prumèras, aqueth medish ser, Victorina, qui n'avè pas vist lo
son oncle tot solet dens la crampa beròja, que hasè a la soa mair :
- Oncle n'a pas parescut d'anueit, lavetz que podem estruçar lo
lotò e las cartas.
- Qui sap, ce hasó la mair, ua idea qui l'a gahat de non viéner,
quauque tribalh...
E que se n'estén aquiu. Mes l'endedia, Victorina :
- Onco n'ei pas viengut de ier ser, voletz que l'ani cossirar ?
- Non, miga, se vòu viéner tà nosta que sap lo camin.
La mainada que'n ho coma shens paraula davant aqueth díser retrèit,
e lo còr que'u se'n sarrava quan, espiant la soa mair, e vi
qu'avè uelhs roges e las maishèras estiradas coma s'avosse plorat
e velhat.
Qué har deguens ? Non avè mei aqueth òmi qui cercava tostemps un
jòc tà las plàser, un passei tà'us har passar las òras. Non
podè seguir lo camin bordat d'arbes, un camin dont la vista sus
l'arribèra e ho en tota sason coma un encantament entaus uelhs,
avé's a demorar en cóser, en brodant, per'mor qu'a ua auta
question de Victorina la mair heishuga qu'avè dit :
- Non sortiram pas de uei !
Ah non, quauquarren que i avè de cambiat en çò de Casadevath, e la
mainada que sajava de compréner e maugrat que joena e tota a la gaujor
qu'i pensava a bèths còps e, medish, non avè mei lo gost de tocar
deu pianò.
E Fina non l'ac disè tot. Se dinca a bitara avèn viscut en daunas
de víver-adaisa - un bon maridatge b'ac devè pedaçar de plan ?
- qué'n seré lèu dab los revenguts qui baishavan, e los comptes
mesadièrs deu bolangèr, deu bochèr, de la Samaritaine ; la
costurèra sustot ?
Aqueth maitin deu dia de Senta Victorina, com Victòr de Honhís
s'èra aviat de loa portant lo flòc de las arròsas, la mair e la
hilha qu'èran cap e cap dens la beròja crampa. Fina qu'escrivè
ua letra :
- Miga, ci disè d'ua votz dolorosa, qu'escrivi a dauna de
Bogarbèr, sabs aquera qui èra estada dab jo a la maison des Glycines,
que'u demandi se trobarés leçons de musica e de dessin.
- Que partirem d'ací, lavetz, Mamà ?
- Òc, praubina.
E aquesta qu'avè vist pujar las colors e esperlar lèrmas aus uelhs
de la soa mair. Mair e hilha que's gahavan a tot braçat e longtemps
que s'estrenhèn atau.
Coma èran en trin d'eishugà's e de s'espiar, dolentas e shens
paraula, que trucavan au colidòr. Qui èra entrat ?
- Escapa't, ci digó la mair a la hilha, jo que'us vau recéber.
E coma aubriva la pòrta, qui avó davant era, mos Victòr de Honhís
dab en mans un flòc d'eslors !
- Vos ! ci he... e autanlèu : entratz, ci digó d'ua votz mau
assegurada.
Victòr , qui n'èra pas tan fièr qu'aquerò, que s'avè dat un
torn dab los uelhs, véder se dens la crampa arren se i èra botjat
dens la setmana. E com Fina lo presentava ua cadièra, au cornèr on
èra tan sovent dab eth :
- Datz-ve la pena de v'assèder !
Que s'èra despachat de díser :
- Uei, com sabetz, qu'ei Senta Victorina, la hèsta de la neboda, e
non podí pas...
Mes Fina, en era medisha, que's disè : « Coma ! que vòu èste
parent enqüèra ! », e l'uelh eslamat d'ua paraula davantejada
deu gèste que'u he :
- Non i a mei hèstas a nosta !
Victòr n'avó pas temps de hicà'i « Perqué ? », la hemna en
abonde que disè çò qui'u pesava :
- La vita qu'ei tròp escosenta ací ; que nse'n vam ; qué
pòden har duas hemnas sense arrés e los mens defunts (e ací la dauna
que lhevè los uelhs de cap a la fotò qui èra sus la semineja) non
voloran que nse perdóssiem atau dens los condes d'un vilatge.
Gràcias a Diu, que i a parents de Victorina qui m'ajudaràn...
E a Victòr capbaish, que he enqüèra :
- Òc, que partim !
E aqueste, autanlèu :
- Que ve'n vatz, e tà on, se au mensh e v'ac pòdi demandar ?
- Tà Bordèu, e com pensatz la mair que l'i segueish a Bordèu,
non la pòdi deishar soleta !
- Nani ! he l'onco.
Qu'avosse ad aqueths mots arcuelhut un còp de punh suus uelhs, non
l'averé hèit mei de mau. Que sagè de tornà's d'aplom.
- Mes qué cercatz tà Victorina ?
- Non i a arren ací, non s'i ved arrés, perqué demorarem mei en
aquesta barraca de maison ?
- E a Bordèu dongas ? e digó tot doç lo Victòr.
- Eh ben, que la maridaram !
Fina non podè totun díser : « Pren-te'm a jo ! Que gavidaram
amassa la mainada », l'aute dia lhèu qu'ac avora dit, non uei on
s'èra curat coma un varat entre era e aqueth òmi.
- Eh òc, ci he Victòr, despuish d'aver atendut drin, maridà-la,
maridà-la que cau.
E sus aqueths mots, com per un voler de la destinada, suu lindau de la
pòrta que parescó la Victorina. Que s'èra anada afaitar drin
despuish qui dab la soa mair avè passada maishanta maitiada e ara,
blanca, roja e fresca dens tota la soa beror deus tres-sheis que vienè
ad eths.
B'èra la jòia de l'ostau, la semiadora d'arrisas e de gais e
dab tot lo son bèth aire, lo son bèth anar, los sons uelhs de velors,
lo son nas plan pausat, los sons pòts carnuts e longa trena de peu
capvath de las espatlas, totun que deus pès non semblava tocar tèrra,
be n'èra mei beròja que las beròjas ?
Lo Victòr que s'èra lhevat tà l'arcuélher, e espiant la hilha e
espiant la mair, que digó :
- Fina ! (e atau qu'aperava la mair coma aus bèths dias escorruts
!) qu'èm tots dus dens las medishas ideas, qu'èri viengut uei tà
demandà'vs a Victorina com hemna.
E que he dus pas, e qu'auherí lo flòc de las arròsas a Victorina
qui, estavanida, lo se prengó.
- Victorina ! ci he la mair, juntant las mans e deishant-se càder
sus la cadièra... e n'ei enqüèra qu'ua mainada !
Aquesta, qui s'avè sarrat lo boquet, e per aquò non vedè qué
hà'n, non sabè medish de que s'i parlava d'era. En véder la
soa mair que'u sautè au còth ; e totas duas de sang-botir davant
Victòr enterdit. Se l'ua non comprenè enqüèra, l'auta que vedè
ara, de fòrça, un còp de mei, la vertat qui'u s'amuishava dens
la soa crudor.

*
**

La cuenta n'anè pas au córrer, coma ac semblèra. La veuda de
Casadevath que voló alongar, pleitejar, suplicar, miaçar. Per fins
totun Victorina, dont la legitima s'èra drin esbrigalhada quauques
temps a, qu'auheriva l'esplendor deus sons dètz-e-ueit ans a
l'òmi drin madur qui l'avè vista a vàder, a créisher, a
emberogí's.
Aqueste que's trobava èste lo son tanhent. Mes que i a ua clau
qui's sap har aubrir cabanas crobidas de labassas e salons ondrats de
marmes de las cancelerias. Dab un punhat d'escuts Victòr de Honhís
qu'avó dispensa e la goja, la bordalesa, non trigava d'anonçar la
novèla per aquiu enlà :
- Ueratz, ueratz çò qui pòt hèr la clau d'aur !
Totun que las commairs estonadas lo disèn :
- Ah, quiò ! ah quiò, e lavetz, ja cau díser, de onco... espós !
LO QUI EI DE LAVEDAN...

Non pòdi miélher comparà'm la mia joentut qu'a ua longa nueit
plea de brumas. Guastat deu brèç enlà, que pòdi díser qu'èi
passat dinca a l'atge deus vint-e-cinc sense assegurà'm ne véder
que non i a qu'un camin - lo dret camin - e que l'avem a
seguir.
A bèths còps, com totun non volí har òbras de las mias mans, lo
pair e la mair que se'm morganhavan. L'òmi qu'avè fenit per
díser a la soa molhèr, qui non sabè que hà'm « Mic, vòs açò ?
Mic, vòs aquerò ? » :
- Tu que'u te sabes gavidar, carga-te'n un bon còp.
Qué'n devèn tirar per casa d'un còrps parièr, qué'n podèn
har de la mia carcassa ?
Per lavetz que s'i anava hòrt tà las Americas, tà l'Argentina, e
de clar en clar, los de nosta que recebèn novèlas d'un onco qui's
disè aulhèr de dus mila aulhas e mèste de non sèi quandas de lègas
de tèrra.
Mair que hasè dongas sovent :
- Lo men frair que pòt har lo bonur deu men hilh. N'a pas familha,
e lavetz a cada letra que s'apèra lo noste mainat. Mes nosauts, tè,
que'u nse volem tanben.
Un dia, que digoi au pair qui m'avè hòrt pelejat :
- Que me'n vau !
- Òhòc, que te'n vas, ci'm tornè. Ja vas trobar de que
vielhegi mes, vèn donc, qu'as hòrt besonh d'èste cabestrat ; a
córrer lo monde que trobaràs mèstes. Que vòs anar juntar l'onco ?
Eh ben, prumèr uei que doman !
Per autant qui hossi pressat de partir, que caló demorar lo passatge
que l'onco e devè enviar. Se m'avejavi ! Totun lo factur que
portè los papèrs, e Pair suu lindau de casa que'm sarrava la man e
que m'i botava cinquanta liuras taus mens besonhs. Dab la manja de la
vèsta que s'eishugava un plor, e Mair, era, que'm seguí dinca a
la gara. Que pujavi sus la cavala negra :
- Anatz, anatz, ce'u digoi en arríder, bèth dia d'aquestes
que'vs torni en vuetura, dab ua madama au costat, cargada de bagas e
de pendents en aur, òc, mes en aur !
- Avisa't de càder ! ci'm he la prauba hemna.
E que ho atau qui nse desseparàvam.
Puish qu'èra l'esvarjament deu pòrt de Bordèu, los segotits de
l'aiga salada, los vint-e-quate dias entre cèu e mar, la baishada en
barca a Buenos Aires (per'mor que lavetz los navius que s'avèn a
estar un tròç luenh de l'estacada) ; qu'avoi penas a reconéisher
lo men onco qui èra aquiu en cridant : « Miquèu ! Miquèu ! » en
lenga nosta. La coderilha deus chicos e deus milòrds, en véder aqueth
estanciero qui èra cohat d'un gran berret espelat, qui portava
pantalons larges e granas bòtas de gaucho dinca a mieja cueisha, ja se
n'arridèn. Que'u hei dus potons dens la soa barba grisassa e mau
pientada :
- Pero qu'ès aquiu, enhorabuena, ci'm digó, se Mercedès e va
estar contenta !
Aquera Mercedès que devè estar la soa hemna.
La vila que's perdó de vista, las maisons que's hen claras,
batlèu non se'n parescó nada mei e que'us trobavi longs a
traversar tandes d'espacis sense mèrcas d'òmis, sense un arbe,
sense un calhau.
Dens ua prauba gara l'onco que'm he :
- Bueno, batlèu que i èm.
E que n'i avó enqüèra dias a passar sus sengles chivaus ; un ser,
coma èram a trotar, que m'amuishè au pè deu cèu ua cabana de
palha dab ua pòrta baisha tà i entrar, un frinestòt qui dava lutz
bessè e autorn pièlas de hemnas e barguèras de bestiar. Qu'èram a
casa ! Qu'avoi ua sarrada au còr en devarant de chivau tad aquera
cambusa dont ua hemna pro mau atracalhada, e parlant un gabacho qui non
comprení, me hasè las aunors.
Tà disnar n'èra pas mei la sopièra de garbura dab un quilho de
salat sus los caulets, non, que i avó un pedaç de carn e pan de
galheta (ua mestura cueita devath la brasa) ; puish, au lòc deu pinton
de picapoth, que caló béver maté.
Tant qui èram davant la taula, no'm podí estar d'espiar lo
cornèr on s'i dromiva. Batlèu, lo hum qui a l'entrada e m'avè
gahat a la ganurra que s'esclariva un drin e que credoi véder, a
l'aute cap, dus jaç de gèrbas secas amantadas de telas e de sacs,
los lheits, probable.
Despuish, l'onco que hasè har lo torn deu ben au son nebot. Tèrra
non n'i mancava, ne aulhas dab bèras lans, ne marros còrn-virolats,
mes que calora èste batisat dab aiga hòrt pacienta tà voler víver
atau hòra deu monde deus vius, a quant e quant de lègas d'ua vila,
d'un endret on se'n van, on passejan, on cantan, on cridan, on
viven qué ! E lo país deishat be'm semblava, per comparèr, plasent
e doç. Ja ! Se l'avossi a dus o tres dias de chivau, mes non, que
calè passar l'aiga.
Ua setmana que viví atau dab las mias pensadas. A bèths còps
l'onco, tot en cercant a hà'm devisar deus gojats e gojatas qui
s'èran estats au vilatge de Gasconha, que s'estonava de la mia
pòca de gaujor :
- Au ton temps, ci'm disè, non sabí har que cantar, batalar, e
l'ua arrisa que tocava l'auta !
Bèth dia, sense har nat adiusiatz au parion qui vivè dens la cabana,
que me'n davi a Ayacucho. Aquiu, un país qui tienè aubèrja que'm
cerquè tribalh. Quin tribalh ? Manòbra de la pala e deu hosser. Magre
com un grith, de traca miegèra, n'aví pas paur deus gòtsdams
d'Anglatèrra ne deus ercules d'Alemanha quan s'i calè har.
Qu'avèm bèth aperà'm c... de Français e autes compliments,
que'us i hasí càber. E atau que durava cinc o sheis ans ; cinc,
sheis dias de la setmana ganhar tintins e, deu dissabte au diluns,
pintorrejar dab los pès devath la taula de l'aubèrja. Tot aquerò,
sense que sabossi arren mei de l'onco, sense que pensèssi guaire a
pair e mair : visca la joentut qui sap desbrombar e nocejar !
Un ser, totun, que me'n brombi plan, qu'èri lavetz chacrero e que
viení de hotjar dens un casau, que me'n tornavi d'arrecotir tà
l'aubèrja, lo cap baish, vestit com per nosta ne son los galicians e
los portugués, tant per tant m'èri assedut que credoi d'enténer
dens la sala au costat ua votz coneguda dens lo parlar de casa. Ah !
qui podè parlar atau ? Que m'èri lhevat, mes pro fatigat de la
jornada que'm tornèi d'assèder, e que sagèi d'escotar.
Qu'èra un vielh qui destecava coma ua planhença : « L'avetz vist
bèth temps a ; se'u me trobaretz ? Praube, qui sap çò qui ei
deviengut ? A nosta n'avè qu'a deishà's víver, seguir lo
combat demiat per nosauts... Non avèm qu'ad eth com hilh... Mes
qu'èra idial com lo monde de uei ; qu'a volut córrer ! »
Pintaires qu'entrèn lavetz, e que podón mei que la votz deu gascon
per'mor que devè èste un gascon, non i avè qu'eth a poder anar
devisar dab aqueths mots. Quan la batsarra se ho apatzada, que ho
l'aubergista a díser : « Hò, hò ! que voletz que'vs dígai,
capdèts de la soa qualitat que n'avem mei que no'n cau. Que vienen
ací minjar e béver, que hèn un gran compde, que'm disen : «
Que'vs darèi sòus a la paga ». E puish, on son partits ?
- Ja ! ci he mei hòrt la votz qui non reconegoi enqüèra, se lo men
hilh no'vs paga qu'ei jo qui harèi çò de qui cau, òmi, siatz
tranquille.
Qu'estiravi lo cap e que vedí aquiu la cara deu men pair, vielhit,
capblanc, arribat bessè despuish pòc en cèrcas deu son bandolèr de
hilh ! Qu'èra eth, ja, mes quin lo m'avèn dejà cambiat !
Autanlèu que n'avoi coma ua amaror au còth. Qué calè har ?
Hè'm conéisher, estrenhe'u hòrt dens la mia braça e cridà'u
: « Perdon ! Que me'n soi anat un prumèr còp de vòsta e
qu'avetz credut de hà'm urós en me mandant a l'onco ; que
me'n soi anat un segond còp de çò d'aqueth brave qui'm volè
servir de pair, e ara que soi çò qui'm vedetz, un condamnat de
galèras, un corredís qui deu acabar dens un espitau o dens un cantèr
de camin. »
N'aví qu'a har dus pas e que podori dab lo men pair tornar de
gahar tà França, mes non ! Non podí paréisher au men vilatge davant
los amics, los companhons de regaudissanças, sense un hèr mercat au
fausset, que voi díser sense nat dinèr, jo partit tà las Americas en
vistas de vàder riche. E eths, de segur, qu'èran maridats,
amainadats e arrecaptats.
E podí tanben hà'm véder, coma èri en l'òra, d'un pair qui
avè sofèrt quant e quant abans de decidà's a har un tau viatge,
abans d'abandonar casa, bestiar e molhèr ?
Mes la prumèra calor passada, com tornavi de brombà'm jo tanben
çò qui pativi, ua auta idea de peressós que's hicava de travèrs :
« Qu'ès fatigat, au mei baish. Non i a qu'ua pausa davant tu, que
hès cracar dus potons sus las maishèras deu ton vielh, que't crompa
un vestissi tot nau e que se te'n mia. Acerà hòra, los companhons
qui avón la sòrta d'està's per casa, que s'anen arrajar ! Los
dísers trufandèrs, eh ben quan n'ajan destecats adaisa ja se
n'estaràn. Tu que gaharàs a de bonas lo tribalh, e la mair que
serà de las urosas. Pacant ! ci'm hei lavetz en me lhevant. E
que't renegas tu medish ! »
Amistat deu larèr, sovenir deus pairans defunts, amor sacrat de la
tèrra on an viscut e per fins se son agergats, en aqueras òras on
aví au ras lo conselhèr de la mia vita - be s'èra donc plan mau
emplegat de dà'm conselhs ! -, lo qui'm volora amistós entad
eth e tà la mair, segur en paraulas, màger en òbras, e non m'avè
per fins neurit que coma un ausèth qui passa, non s'estanga ad arren
e n'a cranhenças d'arren, un perdon que lo deví demandar ad
aqueth òmi, e be'm serí hicat de jolhs, aquiu, dens ua aubèrja de
la tèrra estranha on avèm bèth espiar, ne lo sòu, ne las maisons,
no's semblavan a çò de nosta ; on podí escotar, nat d'aqueths
caps n'avè tà jo paraula amiga, mes demandà'u excusas e
autanlèu, tau coma èri, baish e entecat, que se me'n miava. Non ! e
non ! Que se'm hasè ua virada dens lo cervèth. Se m'èra dolorós
de non hà'm conéisher d'un pair castigat atau, que devè estar
per miélher. Que m'avèn vist shens voler, que serí valent,
qu'èri prodic en dísers vueits e bahurlerias, que'm cararí, que
m'èri quant mancat dab los qui avèn mei d'atge e a qui deví
respèct e aunor, que'us serí doç e aubedient. Per quant de temps ?
N'ac gausavi pas créder. Se m'èri dinca a bitara deishat miar
peus praubes dísers e praubas envejas, per quant de temps anavi har
arrèr-pè ?
- Hòu, ci'm he l'aubergiste, e non m'èri avisat de tu ! E
qu'ès aquiu ? E non vas tocar la man deu ton pair qui ei a
l'aubèrja despuish uei maitin ?
- Cara't, ci'u hei prèste a càder. Non pòdi paréisher en
l'òra davant eth ; non lo digas que m'as vist, que te'n prègui.
Que getavi quauques pesos sus la taula e que partivi.
Aqueth medish ser que m'embauchavi en çò d'un varadèr, e tot dia
de sorelh o de ploja, de hred o de caumàs, que m'i hasí. No'm
pausavi que los dimenges, e au cap de pòc de mesadas que m'aví
amassat un sacotòt de loïs d'aurs qui plomavan. Los amics de
labaish, los esvagats dab qui aví tant de còps hestejat e qui
engontravi lo dissabte a ser en fin de jornada, que semblavan sentir
aqueths dinèrs e que'm hasèn : « Non pagas arren ! » Mes quan
arribavan prèstes a plegar la cama e a bàter las carrèras, coma non
los podí huéger, qu'entravi dab eths, gaujós coma abans, e que'm
despachavi de pagar ua tornejada, e puish de decarrar : « ¡ Bueno,
hasta la mañana ! », e adishatz los nostes !
Que truquè l'òra de cambiar de país. Que'm caló pèrder ueit
dias sonque d'anar cossirar en çò de l'onco. Aqueste, aterrat,
mut, no'm voló seguir dinca au camin de hèr. La soa hemna, dens lo
son parlar, que getava crits. Mes en deguens de jo que'm hasí : « E
lo pair tanben que se n'a devut passar de las escosentas, quan l'a
calut partir sense lo son hilh, e la mair que n'a devut deishar colar
lèrmas au cornèr deu huec, quan l'a vist tornar solet. » Que hei,
dolent, au men onco :
- Mercés de çò de hèit ; que v'escriverèi.
- Escríver ? tà qué, pusque te'n vas ! ci'm responó.
- Casa qu'ei prumèra ! ce'us digoi en darrèrs mots e en
darrèrs adishatz.
E que gahavi camin : Buenos Aires, la mar, Bordèu, e qu'èri a
nosta. A nosta ! Los mens, ja, no'n podèn mei e que se n'anava
temps de que'us portèssi drin de gaujor. Com los avoi arrecats los
paperons sus la taula (e enqüèra l'escambi que me n'avè panats
quandes !), non volèn pas créder que lo hilh que'us s'avosse
ganhats dab las soas unglas e las soas sudors.
Ah quiò ! Non se'm desbrombarà lo dia on dens l'aubèrja
d'Ayacucho m'avoi a enténer la votz deu men pair, ne tanpòc
l'eslambrecada qui'm traversava los esperits com decidavi de
gahà'm a la manòbra. D'aulhors, b'èri d'ua soca de
montanhòu, e lo sang d'un hilh deus garròcs qu'ei tostemps
aimador deus sons ; b'èri d'ua tilha de valents, e sia de d'òra
o de tard aquò que's tròba. B'èri tanben de Lavedan, e suvant de
l'arreporèr, lo qui ei de Lavedan, quan lo platz, que s'i pòt
tornar.
LO CAÇAIRE DE SARRIS

Qu'èra drin abans la patacassada de 14, non averí sabut passar nat
estiu sens pujar tà Arbasi (Arbasi, bèras peishenças enter Asun e
Aussau). Tots ans, tanlèu la verdor hòrta e se'n dava capsús dinca
aus garròcs henilhats e penècs, que calè qu'anèssi un còp tad
aqueths pradolhs on possan, a tuscas, l'arregalícia e
l'immortèla. Qu'aví hami d'audir las tringòlas deus trops de
bestiar amorotlats aus planèrs o esparricats peus tèstos en·hòra.
Podé'm estenilhar dens las ompras d'un matarrar, e se per cas aví
la ganurra seca deu passei, anà-me'n plegar lo jolh aus uelhs de la
hont deu pè deu còth de Tòrtas, e me'n har dens lo clòt de la man
chorrups e chorrups, quin plaser de tots ans !
Aqueth dia dongas, coma èri pujat, e coma me pausavi lo sarron au
cantèr deu caminau, qu'avoi per près un aulhèr. Peu blanc, e
bessè que sishantejava, maishèra-roi coma ua poma tròp madura, uelhs
hissants devath las perpèras peludas e dab aquerò, quan se
n'arridè, aus prumèrs mots qui descambiàvam, qu'amuishava duas
arrècas de dents blancs com lo liri.
- E donc, aulhèr, quin las te deviras ? ce'u hei.
- Atau, atau ; tant per tant que la hèi córrer.
E com se'm plantava aquiu, e s'emparava de tot lo còrps sus lo son
tòcho, que'u hasí signes de s'assèder drin au ras :
- N'ètz pas briga esvagat ?
- Ja, ja ! dab aqueste bestiar, non i a manièra d'aver ua pausa,
ci'm digó.
E de cridar :
- Aulha ací tè ! Pruchè, ça-vi ençà !
E que perseguiva de cap a jo :
- Se sabètz çò qui'm hèn campanejar dab aquesta sequèra de
temps, non i a qui las poscan seguir ; e se n'aví lo Pigon, que
poderí díser adishatz au mestièr e hà'm balhar la soutada au
mèste, véder se'm vòlen en quauque espitau.
- Non parlem d'espitaus tà un òmi fresc coma l'arròsa deus
casaus e herrat de la boca coma no'n son mei au dia de uei.
Com pareishè volé's estar, que'u digoi :
- Qu'ètz lhèu d'Aussau, deu vilatge de Beost lhèu, se non soi
tròp curiós ? Be son de Beost los qui vienen per ací ?
- Non, de Beost, non, ja que m'i sii logat bèth temps a.
- D'Arbeost ?
- Non, tanpòc.
- D'on, lavetz ?
Ad aquera question, l'òmi que cercava de respóner per un díser
sense color :
- Nosauts, praube monde, d'on voletz que siam ! En cèrcas d'un
nhac de pan e de drin de mascadura, tanlèu qui nse botan lo baston en
mans, que'n vam d'un país a un aute.
- Mes totun, digatz-me d'on ètz partits sus los setze o los
dètz-e-ueit ?
- Qu'i tienetz ? Que soi de per aquiu, ja, d'un vilatge d'Asun
qui no'vs hè hrèita de saber. Mes en prumèras, en joentut,
n'aví cada estiu qu'un gai : lo de despene'm lo fusilh ; e que
caçavi lo sarri d'ua pica a ua auta.
- Caçador de sarris, vos ?
- Òc.
- Qu'avem duas òras de sorelh e lhèu mei, assediam-nse drin e
condatz-me ua caça de las vòstas.
- Autanplan !
E sense hà's briga pregar, lo vielh aulhèr que'm desgusmerava
aquesta.

*
**

« Aqueth estiu, qu'avè hèit ua calor de tots los perigles, e tot
maitin, quan me lhevavi deu jaç e, a la luneta, e davi un torn de
vista, tostemps que vedí un plap roge davant la tuta d'Arremolins ;
lo maitin, tà mieidia dinca a l'òra on lo sorelh se virava, lo
sarri - per'mor que n'èra un e deus bèths - que s'arrajava
sense botjà's d'ua sòla.
Que sabí dongas on n'i avè un, mes l'ahar qu'èra de
l'aténher, e de'u ne balhar duas siuladas abans que non
ns'avosse vists, lo can e jo, arpentar lo costalat.
Aqueth bestiar que v'a l'uelh bon, l'aurelha fina, e las camas
enqüèra mei lèstas. A còps que'us vedetz sus ua pèira aledar
l'aire ; que sajatz d'i anar, de ve n'apressar, que hètz longa
tròta, que sudatz ua camisa e quan ètz a portada de fusilh, lo sarri
qu'ei dejà luenh. Se cau, en duas camadas, que sauta d'ua vath a
ua auta, se cau, en pòcas pausas, que l'avetz dens un aut país e
que sap, sense passapòrt, s'a esdejuat en çò de mossur Poincaré,
anar disnar en çò deus chicos, pèisher las gèrbas sarporentas deu
senõr Alfonse. Que's trufa de la Patria, e pertot on pòt brostar e
sauteriquejar qu'ei a casa soa.
Tanlèu qui l'i saboi dens lo grèt que m'aprestavi tà pujar.
Qu'anavi solet com n'èi la costuma, per'mor qu'atau n'èi
pas besonh de cridar, se'u me manqui la copa qu'ei mia, e quan lo
sarri e tòca lo sòu, abatut per ua bona borrada, non i a partatge a
har, qu'ei men e sonque men. Que'u tiri lo vente e las coradas,
que'u me cargui suu còth, e dinca a las Aigas Bonas o dinca a
Cautarés.
Mes aqueth maitin qu'avom la bruma, non s'i vedèn a tres pas, tant
per tant se vii dens la pujada un parelh de garias-sègas qui se'm
lhevavan davant tà s'anar pausar sus un aute garròc. E piupiu,
ausèths de pena. A mieja còsta, las de virar e de tornejar, que las
gahèi de cap a la cabana.
Que me'n volí, que me n'averí arroganhats los punhs de dise'm
qu'èra pègaments qui'u m'aví deishat escapar.
Tota la nueit qu'avoi mala jaça : agulhas e bròcs pertot. De quan
en quan que'm lhevavi tà saber se la bruma èra tostemps a pescar e
se nada estela se decidava a lusir. Mes lo dehòra qu'èra negre com
lo borràs deu lop, e un hred ! Que caló per la nueit envath que
m'aluguèssi drin de huec. Dab lenha n'i podí pensar, qu'èra
chopida d'aiga, mes a drins qu'alimentavi l'eslama dab lo bròc
deu men lheit, d'un arpat a un aute que'm cauhavi.
Au dia, un clarejant sorelh. Que s'avè tiradas las leganhas Jan de
França, e acerà capsús que podí espiar tostemps lo sarri qui non
s'èra botjat briga, ci semblava.
Autanlèu qui lo vii, qui m'averé tiengut ?
- Pigon, ci hei au can, qu'ei a nosauts de gahar las a quate.
E dab lo fusilh cargat a chevrotinas que partívam, lo can davantejant,
jo au darrèr per'mor qu'avè duas camas de mei.
- E lavetz, que'u podotz tirar e hà'u càder dens la soa pèth
roja, ci digoi au caçaire.
- Quin e i anatz vos ! ci'm tornava, non l'avoi non, enqüèra.
Qu'aperavi lo can : « Pigon, ça-vi ençà, Pigon, darrèr, darrèr
! ». Qu'èra tròp lèu a la tuta, e lo sarri, com me preparavi a
tirar, malaja ! n'èra mei enlòc, com los dias abans, corrudas en
batles, e per aquerò que sajavi de l'aver, au mensh de'u véder un
aute còp, que'n hasí camins e traversadas, e dinca au ser, a
l'òra pausada on los arrais deu sorelh e s'amatigavan, e que los
tucs e pareishèn com monges troçats dens la loa capa de bura, los
mosquilhs qu'arronavan ja per vòls autorn de las hemsas qui son au
cujalar quan, tornant tà la cabana, e m'anèi péner lo cautèr de
la bròja, e qu'ei de bròja qui sopavi coma èri prèste a hà'm
las barbas de la freshura d'un sarri. N'èra pas parièr, eh !
« L'endedia - ah quiò ! un sarri que poderé trufà's d'un
caçaire ? - que m'estacavi lo can, non volí mei èste seguit, e
que partivi de d'òra. Dens l'escurida, que hasè negre, e per las
aurelhas un aire viu, un aire qui's gahava la frescura en passant sus
las nevèras que siulava e que'm horadava. N'entení a còps que
l'aiga gorgolejant per devath las arròcas. Coma garrapetavi lèste,
batlèu qu'avoi la bruma aus mens pès, lheit mofle e blangós, dont
los garròcs e s'enairejan eslamats (qu'ac cau aver vist tà saber
quin n'ei plasenta la vista). De tots estrems la lutz que dava e
qu'aví hòrt paur de m'èste apotjat tròp de tard e d'engontrar
la tuta vueita.
Mes que'u vedí ! Un plap estiglant qui a penas se destacava de las
pèiras mortas ! Qu'alargui de pas ; com lo fusilh me hè flicoflaco
e pòt trucar las pèiras, que'u me preni en mans lo can lhevat, que
voi visar, que soi luenh enqüèra. Tà qué guastar un còp ? Que
m'aprèssi drin mei, a garrapas. Non m'entenerén aledar. Quina
bèstia, quina gràcia non a ! Qu'ei suu cantèr deu son garròc, e
la soa aledada que'u cinteja com ua brumeta vaporosa e leugerina
autorn deu cap ; camas finas, còrps beròi, aquiu que sembla aténder.
De l'aver aquiu, a la demora, lo còr que'm batana mei hòrt, mei
hòrt, e que n'èi ua langor, ua langor de carnicèr. Que tiri.
Que's da un segotit e que sembla espiar deu men costat, que tiri un
aut còp ua bohada, lavetz, meilèu qui n'ac disi, que's plega, que
cad, que tòca lo sòu, e a torns e bors per capvath de la galihòrça.
On l'aví ? Caphens d'ua pena que nat pè d'òmi non podè
aténher.
Qu'avoi bèth voler devarar, gahar de tots estrems, pene'm dab la
cinta e quauquas arreditz de pin - b'èri donc atrevit mei que uei
! -, arren n'i hasó. Deu sarri, espiat tot aqueth estiu e per fins
abatut no'n vedoi arren per lavetz.
Si, a l'estiu tornat, en seguida d'un ivèrn long e cargat de nèu,
las lits que devarèn dinca au Gave. Un dia, en hènt pèisher, sus lo
glerèr, qu'engontravi quauquas mèrcas, los òs curats, los dus
còrns d'un sarri de tres ans, lo men sarri ! Aguillas e vutres que
se n'èran arregolats. »

*
**

Que m'èri lhevat com lo vielh caçador me disè enqüèra :
- Aquera qu'ei la mia darrèra caça, e n'avoi briga de sòrta.
Que me'n podori har trenta liuras d'aquera bèstia beròja e
pesanta. Qué voletz, non m'i soi mei tornat, e caçador mei
qu'aulhèr que'm caló véner lo men tropèth, anar en çò d'un
mèste e seguir las qui n'èran pas mias.
- E ara, n'i pujatz mei quauque còp, non n'i a per Arbasi,
sarris ? B'entenoi a díser que n'i tuavan a bèths còps ?
-Bò, condes tot aquò, he l'òmi, n'ei mei lo temps vesiat on
aqueths pès sauteriquejants se n'anavan per crabadas e los podèn
har jàser. B'ei lo men arrèr-pair qui'm disè qu'a l'auba
patla e vergonhosa, aus prumèrs segotits de las trucas, ja n'avè
vists de cocats dab las vacas dens las gèrbas deu cujalar. Uei, on son
? Tanben, per èste caçaire, e per poder partir cada setmana en
corrudas dab un crostet de pan e quauquas pèrnas d'alh dens lo
sarron, n'i vau mei.
- N'ètz pas totun vielh, vielh ?
- Entà qué i anarí, ce'm he l'aulhèr coma en malícia,qu'ei
riale que se'n vejan mei somejar sus las grètas nat aute cabolon !
Que'us m'an auciguts, tots ! Non i a mei nat plaser de carrejar lo
fusilh, tè...
- Si, amic, totas las jòias non son partidas, que'vs demora lo gai
de condar las camadas d'auts còps, ci'u hei, bèth drin esmavut,
en lo tocant de mans.

*
**

Lo prosei de l'aulhèr que m'avè hòrt destrigat capsús
d'Arbasi, e n'ei que pro tardòtas, e a la nueit-hens, qui
arrecotivi per casa.
LO FLÒC DE VERVEA

S'èram estadas amigas dab la Loïson de Sassèra ! Com jo, era
tanpòc non s'èra acasida, e per de bonas rasons, qu'ac cau
créder, bessè los qui la volèn, non los avè voluts, e probable, lo
qui avè volut, ja se n'avè presa ua auta.
Que vivè dens l'ostau qui l'avèn deishat e qui èra tòcatocant
dab la maison d'un cosiòt mei joen qu'era de cinc o sheis ans. E
jo, esvagada lavetz, que m'i anavi passar òras e pausas, au son
cornèr de huec s'èram en ivèrn, a l'ompra deus pomèrs deu son
vergèr s'èram en estiu. Que brocàvam, que brodàvam, que
batalàvam tanben hòrt, mes a las dètz, sense mei perlonguejar, cada
ser que'm desgahavi de la cadièra e que'u hasí : « Pro per
anueit, s'anàvam prestar los uelhs aus avugles ? » E que partívam
tà dromí-nse.
Se l'aperavi Damisèla, n'ei pas per'mor que hosse grandosa ne
qu'aimèsse los compliments, non de segur, mes se jo non m'èri
jamei gessida de l'aròu de casa, era qu'èra estada longtemps en
pension, e tanlèu tornada, la mort deu son pair, puish de la soa mair,
que la hicavan dauna d'un bèth dequé. D'aulhors, qu'anava
tostemps hèra plan vestida e no'm brombi que, medish quan èra
nèna, e portèsse capulet : qu'èra damisèla e los dimenges, a la
glèisa, davant lo balustre, au miei de capulets de tota color e de
capuchons negres, non s'i vedè parpalhejar qu'un chapèu, lo de
madamisèla Loïson.
Maridada non s'èra, com vieni de'vs díser, mes tot cadun que
sabè qu'èra estada plan dab lo son cosin. N'avèn pas dat de qué
parlar, mes tant se vau. Despuish, la causa que s'èra copada, e lo
gojat que s'amiava tà loa ua nòvia deus tres-sheis ; despuish,
tanben, non s'èran mei vists : cadun que vivèn a loa, com se jamei
no's hossen ne hantats ne coneguts.
D'aquera hèita, quan èri en velhada non se'n podè devisar, a
maugrat de las bèras envejas. Se tot dia e tota òra avèm lesers de
segotir apariadas, convienguts, amistats de joentuts, benalèjas de qui
entrigan los cervèths de qui n'an pas dat lo torn a la vita, jamei
no'm permetori de har lo mendre entenut, jamei non mentavori lo
parion de qui èran aquiu, a quauques pas, a minjà's lo pan de
noças, e dont a bèths còps las frinèstas miei aubridas e deishavan
escapar crits de gaujor, coplets de cantas. Chut ! batalar d'ací e
d'aquiu, mes d'aquerò, non !
Un ser, Loïson e jo que ns'èram com destrigadas davant casa. Que
hasè doç, qu'avèm ua d'aqueras seradas d'abòr mei plasentas
que nada. Com se lo temps e'ns balhèsse la soa estanga, lo son
apatzament, abans que non tornèsse de nhacar la bisa iverniva, abans
que la nèu non nse desse la soa capa de hred e de glaç. Que me'n
brombi, vèn, qu'èra la medisha temporada on los trenta-dus ans
avèn trucat tà jo e tanben tad era. Que velhàvam, dongas, e
qu'anavi díser lo men « Adishatz, Madamisèla, bona nueit ! »,
quan l'Espanha se botè a mandar bohadetas d'aire tèbe. E
d'aviada, la prova que's lhevava e los contravents que batanavan :
- Madamisèla, ci'u hei autanlèu, las vitras que's poderén
esbrigalhar, s'anavi barrar la vòsta crampa ?
- No't botges, ci'm digó, ja duraràn pro tà jo e taus mens
eretèrs.
Aquera responsa qu'èra hèita tà m'estonar, per'mor que
Madamisèla n'aimava de guastar arren. A loa tot qu'èra en ordi e
lissat e lecat. Que'u hei :
- Eretèrs ? S'ei de hilhs qui voletz parlar, be caleré pensà'i
sense mei ! Be sabetz l'arreporèr ?
- Quau arreporèr ?
- Hemna qui quaranteja non mainadeja. N'ètz pas de segur a
quaranta, mes...
- Non, e que me'n saberé mau, ci reprenó truc sus l'ungla.
- Mes los trenta e serén passats ? ce'u tornavi.
E totas duas que nse'n demorèm aquiu ua pausòta dab las nostas
pensadas. Jo que'm hasí en jo medisha : « Per parlar d'atge, non
la t'as bessè mancada, e se's vòu maridar enqüèra, qu'ei ad
era a decidà's ! »
Tà la har arríder drin que'u hei, tè :
- Qu'avossi vint ans de mei e un hilh en suberpés, que'u ve
balharí tà mèste per ací enlà, se au mensh lo me volóssetz !
Aquera pegueria que'u hiquè suus pòts ua lutz d'arrisa :
- Ja, ci'm digó, e ara que n'ès aquiu a't soheitar vint ans
de mei, tà m'aver tà nòra ? Ja, ja, n'èi jamei hicat la mia
idea sus nat òmi quan èra la màger sason, e que vòs que me'n
turmenti ara qui, com m'ac brombas, e soi aus trenta-dus ?
Non gausèi dise'n lavetz de las qui'm viengón en memòria. Vam,
ja volè per aquera com denegar la hòrta amistat qui avè avuda. E com
lo dia s'èra abaishat e que lo colidòr e començava
d'escurí's, que'm hasè :
- Se m'anavas cuélher ua candela de seu, ja sabes on las boti, que
n'i deu aver dens la tireta deu cabinet. Que l'alugaram, e que
velharam per'mor qu'anueit n'èi guaire envejas de dromir. E tu ?
- Òh jo, ce'u digoi com me lhevavi, ja sabetz quin soi, lo ser non
m'anarí jamei cocar, mes lo maitin tanpòc non me'n poderí jamei
darrigar se non me'n tirèsse l'idea deu caferon.
E qu'anavi de cap au cabinet, qu'aubrivi la tireta, que paupavi e
dab la candela qu'amiavi un punhet d'eslors qui n'èran mei que
palhussèr. Çò qui m'estonava, qu'èran ligadas per un arriban,
qui èra estat nau, e qui ara e tirava meilèu a ligueta. Com sabí que
la dauna, sovent tocada de maus de gòrja, e tisanejava, que hasí,
amuishant lo flòc ligat enqüèra :
- Be crei que'vs pòrti dab la candela quauquas flors de tisana.
Qu'ei açò, e son d'aqueras qui v'agradan ? Ueratz !
E sense pensar ne mau ne ben, que l'ac presentavi. Era, d'ua man
nerviosa que'u s'arrapè, e l'uelhada trista, d'un aire heishuc
que'm digó :
- On ès anada horucar, non t'aví parlat que d'ua candela !
- Que v'èi contrariada ? ci reprení jo, mes dab l'escur n'èi
pas sabut çò qui'm gahavi. Balhatz, que las ve torni de d'on
èran, aqueras flors.
- Non ! que las i portarèi jo medisha.
E que passè lèsta davant jo.
Atau que me n'arribava de voler estauvià'u la camada. M'estossi
demorada gahada dens la cadièra, e non botjà'm : en çò deus auts,
non cau pas voler davantejar ; bessè, ja me'n brombarèi. Mes la
dauna qu'èra dejà tornada, e un còp asseduda :
- Aqueth flòc, ci'm he tota atencionada, e parlant ara a mieja
votz, qu'ei un sovenir men.
Que s'estanguè de parlar, que he un long sospit, e que horní, com
se l'èra de grèu d'ac díser :
- Que guardi aqueras flors sense saber perqué.
D'un sacat, Madamisèla que's lhevava, que moriva la candela e dens
un abonde de paraulas, coma ahiscada, que'm hasè :
- Tà çò qui hèm, tà çò qui t'èi a condar, nat besonh de
lutz. Ça-vi, hica't ací au ras, aprèssa't drin mei, qu'èi
besonh de vueità'm l'estomac... »
E Loïson de Sassèra, bèth drin aviada, que's despachava de
condà'm açò :

« Que't brombas, per segur, de tatà Teresina, la mair deu men cosin
? Que't brombas de m'aver vista sovent dab era, que'm volè
tostemps a casa soa. N'èri tant per tant lhevada e la mia mair que
m'avè hèitas las trenas, que'm cridava : « Loïson ! Loïson !
Ça-vi, que'm vieneràs aidar ! » Tostemps qu'avè hrèita de que
l'aidèssi, anar per era deçà, delà, har comissions, que'm
mandèra a l'aute cap deu vilatge. Ja sabes quin èra dejà
malaudiosa e quin, a loa, avèn tan gran combat de vailets, de gojas e
de bestiar. Peu men cosin, eth, qu'èra escolièr, un mainadàs,
qué. E puish, lo malur que honí sus aquera maison, e au son lheit de
malandrèr, dauna Teresina que m'aperava. Non èi pas a díser çò
qui'm digó, que son causas... - E aquiu, madamisèla Loïson
qu'avó coma un segotit : m'ac anava hidar çò qui'u traversava
lo cap ? Non, non ! - Que son causas, ci horniva, qui demoraràn
enterradas. Tatà que'm he escríver tà que mandèssen pro lèu lo
mainat. Com la mort e hasè la soa òbra, los parents, e jo medisha,
que volom qu'acabèsse l'annada deus estudis. Que'm cargavan
de'u har gessir, de serví'u, qué, de seror ainada. Que ho sordat.
Que l'escrivoi, eth non mancava de hà'm cartas. Lengassuts que i
a, que's botavan a díser que m'i deví maridar. Potiu ! Jo e podí
pensar en un gojatòt atau, e tant parents qui èram ? Non me'n
parles de cosiatges.
Mes que'm disí sovent : mossur Bernat qu'a plan lo temps
d'estacà's e un tan beròi eretèr be's trobarà la hemna de qui
calha. Pòds créder que quan, sordat aus dragons, e vienè en
permission, que's pareishè sus la carrèra, e las mainadas de per
ací que l'i sabèn.
Un còp, que'm portava, per badinaria, au mensh que m'ac prengoi
atau, aqueth flòc d'eslors qui as trobat ara. Tà non mentir,
que'm he plaser. D'aulhors, lo cosiòt que m'escrivè de mei en
mei sovent, e jo de hà'u responsas l'ua que tocava l'auta. Qué
volè de jo ? Un quiò per segur, un quiò, mes aqueth quiò, b'ac
comprenes, que me'n costava de balhà'u.
E, espia, que n'èram aquiu, e tot d'un còp los sons mandadís de
letras que paravan. Èra malaut, partit tà l'estrangèr ? No'n
clucavi mei nat uelh de paurs d'un malur... E tè, coma aquerò (tot
que's sap e tot que's ditz), que m'aprenón de que's parlava
quauque temps a dab la hilha deu maire, ua mainada a qui hasí lo
catechisme dus ans abans.
Non me n'avè dit arren, mes l'amorós non pòt trompar. Que
comprení çò qui n'èra sonque aus uelhs de mossur Bernat, e de la
manièra qui entrava a nosta au cap d'ua mesada qui non m'avè dat
novèlas e qui'm hasè un bon dia. B'èra, eth, mau adaise ! Que
ns'èram aquiu asseduts, e com batalàvam de la vila on avè servit,
que'm voló amuishar vistas qui n'avè, un plegòt de letras que
cadón per tèrra. Que l'aidavi a las s'amassar, e ja m'avisavi
que non n'i avè nada de las mias :
- Tè, ce'u hei, quant e quant de letras, las damisèlas deu
vesiatge que t'i saben, hòu ! Quan nse balhas noças ? Mes vam, vam,
d'autes còps be me'n legivas letras.
Que'u vedoi hòrt avejat ; no'm sabè respóner arren ! Quan se'n
tornava, los adishatz n'èran pas calorents. D'aqueth dia enlà non
viengó mei, sonque un còp, tà convidà'm a portar lo ciri au son
noviatge. Aquerò qu'ac hei, que'u seguivi tà la glèisa pusque
n'avè arrés de mei près, mes quan caló anar disnar, que'm
claverèi a nosta e qu'avón bèth trucar, ja !
- Aquò qu'ac aví comprés, Madamisèla !... ci hei de mei en mei
envescada peu devís qui m'èra hèit aquiu, a lutz d'escur, e
batlèu a las onze òras passadas.
-Que m'èra lo cosiòt, ara ! ci disè Madamisèla, dab ua navèra
hortaleça dens la votz, e quin cap e hasori peu miei de las joentuts
qui n'aiman que de cantar, de dançar e d'arríder ? Per aquerò,
qu'ac èi a reconéisher, lo ser deu hèsta-annau, lo parelh que
m'arribavan, eth tostemps vergonhós, era, vestida coma ua monaca.
Que sagèm de parlar de causas e autas, e qu'avoi a promete'us
que'us anèri véder dens la setmana. La nòvia qu'avè tant de
jòlhas e d'afiquèts a m'amuishar ! Que m'i estirèi pro lèu.
Que'm hen assèder dens los fautulhs qui avèn hèits recrobir de
nau, dab granas flors esparpalhadas. Que m'auherí aiga de nòga, e
lo gost sucrat e asprós d'aquera liquor que me n'a seguit
longtemps. D'aulhors, l'an darrèr on la mair de mossur Bernat e
viscó, que las aví raspadas, aqueras nògas, e lo cosiòt que
ns'aidava a las tòrcer, a n'esprémer lo shuc deus esquilhòts
enqüèra verds e trendes. Quinze dias que n'avoi las mans plapadas.
Mes de'n béver lavetz, de tringar dens aquera crampa, testimòni de
pausas joenas e encantadas, que se'm dava au còr coma ua sarrada...
»

Madamisèla Loïson que he aquiu un estanguet e puish sabra, seca, ja
reprenè enqüèra :
« Eh ben, compda que i a un an d'aquera tringada dens lo salon de
mossur Bernat, e despuish, ne per Cap d'An ne per Pascas, non son
sabuts tornar.
- Qué voletz, ci hei, ara qu'an tribalh, qu'ajumpan ua nèna.
Ad aqueth mot, la hemna que trebató, com s'èra partatjada enter lo
gai espravat de pensar qu'ua amna navèra que vienè d'espelir en
çò deu cosiòt, e l'amaror de's véder sola, sola aquiu,
estrangèra ad aqueth gai de prima.
« Qu'ei aquerò qui non los perdoni, ce cridè en se lhevant, e
tremolenta de malura ; quinze dias a qu'ac saben adarron de que
l'an aquera mainada !
- E non n'èratz pervienguda ? no'm podoi estar de díser.
-Si, mes qui me n'a vienguda avertir, qui ? La mairolèra. E ne lo
pair ne la mair n'an pas trobat lo leser de parlà'm cap e cap de
la petita neboda. Vam, an hèit plan o mau ?
-Mau que he mossur Bernat de non v'avertir autadaments, mes ja
sabetz qu'ua naishença, sustot la prumèra, qu'ei gran combat e
gran cuenta en ua maison ! E puish, non i a ci disetz qu'ua
setmana...
- Duas setmanas que i a ! cridava enqüèra Madamisèla, de mei en
mei enmalida.
Que cercavi sense trobà-la au pregon de la mia idea quauquarren qui la
podosse apatzar. Per fins que'u digoi :
- Ueratz, se i anèssetz, vos, tad aquera maison, que'vs tanh de i
anar. N'ètz pas lhèu obligada, mes, totun...
- Jo, anà'i, jo apotjà-m'i, jamei !
E que's botè a plorar, a plorar totas las lèrmas arrebocadas
despuish quant e quant, bessè.
Que començavi d'èste lassa davant aquera rencura tan cavilhada, e
dont non podí explicà'm las rasons. Totun que m'ahazardivi :
- Anatz, Madamisèla, los cosins e vos qu'ètz tròp près, e ja
que siatz tots shens besonhs, longas annadas non v'estaratz sense que
los trebucs e las escadenças de la vita no'vs botin suu camin de las
patz. Que v'ac sohèiti. Puish, s'èran malauts o que
n'estéssetz, vos ?
Loïson de Sassèra, aquiu dessús, que s'èra asseduda e amatigada.
Totas duas que nse caràvam drin, espiant l'ostau vesin, la demora a
las frinèstas lugarnejantas on semblava que's mudèsse quauquarren.
Tot doç, com s'aví met d'èste audida a quate pas, que hasí
(per'mor qu'aví sus lo còr aqueth « jamei ! » de Madamisèla,
aqueth « jamei » dus o tres còps dit e redit) :
- E lavetz, la neneta, non i anaretz vede-la ? Non volotz
envità'vs au son batiòu, atenderatz la soa prumèra comunion ?
- N'ei pas a jo ! N'ei pas a jo ! N'ei pas a jo !
E que's tornava de lhevar, e que's passejava autorn de la crampa, a
sang-botits.
Mes, ueratz, n'avè pas hèit dus còps lo son passei, que lo portau
de mossur Bernat que s'alandava, e lo vesiatge que s'empliava de
lutz. La neurissa, portant la nèna, que vienè de cap a nos, e
darrèr, lo pair dants lo braç a la mair. A petits passets, aquesta
que n'anava coma se calanquegèsse deu beròi tribalh qui vienè de
complir. Qu'èram clavadas, mes quan la procession e ho davant nos,
madama Bernat, vivaments, que digó a madamisèla Loïson :
-Tatà, que v'arribam duas hemnas aqueste còp, se nse voleretz
arcuélher ? »
Madamisèla Loïson, dont endevinatz la suspresa, que he dus pas
endavant qui semblèn costà'u, mes totun baishant-se tau cabolon de
la nèna que disè :
- Plan vaduda, e sana, e porgada, Diu que l'ac mantienga ! B'ès
donc lo portrèit de tatà Teresina, la toa mairana !
E que'n he croishir dus sus aqueras maisherinas rojas engorgadas dens
las tulas.
E jo, qui non i a qu'ua pausa deví escotar, non shens degrèu,
paraulas amaras e desaviadas, d'un pè leugèr, leugèr, que me
n'anavi, e que'us deishavi aquiu aus lors proseis de bonur e de
patz.
Despuish lavetz, cada ser sus setmana, Madamisèla, au lòc de velhar
dab jo sus lo lindau de la soa pòrta o devath deus pomèrs, qu'èra
en çò deus cosins, en çò de la soa neboda meilèu, e lo dimenge,
ah, lo dimenge qu'ei era qui los arcuelhè e qui hicava davant lo
huec la lechafrita, un polet o un guit que s'i cauhava los canets, e
de nosta enlà qu'entení quin lo tourne-broche tictaquejava a
l'arrebat deus escarbòts.
Aus prumèrs temps d'aqueras vesitas, Loïson que'm hasè :
- Mes vengatz donc velhar, non v'i vedem mei a casa, perqué ?
L'ac aví a díser, jo, perqué ? Be s'ac sabè ! Un vrèspe, non
gausèi mei har de l'estifanhosa, e que m'anavi agergar dab
Madamisèla au cornèr costumèr. Que la trobavi coma cambiada, e non
pareishè mei qu'aténder l'òra on los cosins avossen sopat tà
s'i escapar en velhada. Que comprengoi lèu qu'èri de sobras. Qué
voletz, tot que's refresqueish, tot que se'n va, las amors, las
hainas e las amistats, e tot que vié a esblasí's com los flòcs de
la vervea qui horucavi au hons de la tireta.
E d'aquera hèita enlà, maugrat qu'amigas tostemps, non m'i
saboi nat aute quehar en çò de Loïson de Sassèra.
LA TRUHA

N'èran pas mei a noças en çò de Jan de las Grilhoèras ; que
vienèn d'èste sasits.
- Plan hèit ! Qu'avosse tiradas unglas en tribalhant coma nosauts,
ce disè l'un.
- A fòrça d'estirar, las còrdas que's copan, e mau usar non
pòt durar, ce disè l'aut, qui avè tostemps arreporèrs en boca.
- Aquerò que l'aprenerà de boçà's los horats dab dinèrs
emprontats, ce disè un tresau ; e se atau parlava, qu'ei per'mor
que, per pietat, s'èra deishat anar de prestà'u dus cents liuras,
e jamei no'n vi nat hum, ne de l'òmi ne de las tarjas.
E dongas, coma aquerò, per un ser de novembre, lo mèste, la dauna e
los mainats, qu'avón a quitar casa, per'mor que los mossurs de la
lei que vienèn de hicà'us dehòra.
Mes non siatz doç de còr. Se Jan èra meilèu un adromit, la soa
molhèr, Fina, qu'avè un nom qui la cauçava de plan, fina e aguda,
tant que sabora pèisher sus ua taula lissa. Coma, tots aqueths dias,
lo son marit se planhè, e dab l'uelh mort e seguiva lo tribalh deus
de la justícia qui, d'abòrd, portavan papèrs, era, a l'esconut,
qu'avè sabut esdeburà's e har camins. Dens ua nueit escura coma
la gola deu lop, qu'avè cargat un carretòt de causas : un armari,
cadièras, utís e hardas coma n'i a dens la mendra maison. Que hen
dus o tres viatges, lo Jan aus brancards e la Fina possant darrèr ;
atau que s'avè agergat lo son navèth nid.
Aquerò que's sabè, mes non n'aurén trobat un dens lo vilatge tad
ac díser, nani hèi ! Totun, be n'i avè caps a las frinèstas quan
passavan aqueth ser, Fina, caplhevada, davantejant un mainat per cada
man, Jan, capbaish e drin au darrèr, com se l'èra degrèu de
seguir. Qu'anavan abrigà's dens ua bòrda au teit mau losat e au
sòu de tèrra batuda.
Sense truha ! Que dava, aquera manca, un gran segotit au Jan, quan se
n'avisava, mes n'avem pas a tròp davantejar lo noste conde.
Que s'agerguèn, e tanlèu la prumèra suspresa passada, los mainats
que's hen a l'endret e deus ditons que sagèn de horadar un clut
dens lo sòu de la bòrda tà començar ua partida de canicas. Cada
atge qu'a las soas devertissanças e los sons tesics. E sabèn, eths,
e comprenèn çò qui n'èra d'aqueths cambiaments d'alòtja ?
Lo pair, eth, que's hicava en dever d'alugar lo huec :
- Hè't anar, vam, hè't anar ! ci'u cridava la hemna.
Que sajava de har petar los aluquets e d'apielar quauques buscalhs.
Puish que penó lo cautèr de la bròja sus aqueth huec qui,
pleitejant, n'amuishava enqüèra qu'ua prauba eslama.
- Hè't anar ! ci tornava la Fina qui, cuentada, estruçava
causòtas pausadas a la bambòla, totun que l'aut qui semblava sord,
esmudit, èra dab las soas pensadas e largava sospits de lassitud, de
langor, qui vòu saber de qué ?
- Hè't anar, ci'u viengó har la molhèr enmaliciada.
Batlèu que l'anava segotir, quan lo Jan, d'un sacat, se lhevè
e's demorè aquiu de pès, com se semblèsse espiar lo huec de
misèra qui jamei non s'apotjava tà har cantar l'aiga e tà la har
borir.
A la soa hemna que digó :
- Non cremarà, aqueste huec.
- Quin vòs que brusli, he la Fina, la lenha que pisha las plojas
d'aqueste abòr e no'n vòu saber arren. Se m'avosses escotada e
botat quauquas cargas a l'arrajòu, que s'alugaré adaisa ara.
Mes... ja t'aví dit de t'i har drin mei, e on ns'as miats a la
fin !
- Que t'ac aví dit ! he lo Jan com se volosse escarní'u la
votz.
- Panto d'òmi ! he l'auta, que t'estosses amanejat,
qu'avosses tribalhat drin mei e non tant pintorrejat !
E d'un mot a un aut, mei que cridava, com tà crobir çò que Jan e
disè enqüèra, per'mor que's parlava, que's hasè un sermon qui
èra solet a enténer, totun que la soa companhia e s'i hasè tanben
:
- Au lòc de seguir los marcats, au lòc d'emprontar, au lòc de
botà-nse on èm anueit ! Nosauts qui avom maison beròi arrecaptada,
mobilièr tot nau, e linge pròpi e deu fin, que va caler dromir los
dròlles dens aquesta palhassa de peròca !
E la hemna que's botava a preparar lo lheitòt deus mainats.
Jan non tornava arren. Au pregon de la soa idea que's disè : «
Que's pòt, ja, de qu'agi tròp compdat sus los dinèrs que pair e
mair e ns'avèn deishats. No's devèn acabar, ci semblava, que
podoran durar tostemps, tostemps ! »
E a votz baisha, que horniva :
- S'èm on nse trobam, que ns'i aidàvam tots dus ! Quan
estangavas tots los marchands, qu'averés crompat adarron un costume
tà cada dimenge, un chapèu, un par de botinas tà cada hèsta, un par
de baishs tà cada dia, e jamei n'èran pro clars e jamei non se
n'i escadèn de la color qui volès ! E taus tons hilhs, quan horan
de Palaminy, com m'ac gausavan díser, de qué los averés abilhats ?
Òc, un ser qu'aví drin pintat, atau que m'ac shushurrejavan a
l'aubèrja.
La hemna, au lòc d'escotar lo bèth devís deus dòus deus temps de
l'abondància, qui mei non tornaré en çò de las Grilhoèras, ara,
a sacs e a macs que hasè anar las cadièras e qu'escobava,
qu'escobava.
- Sabs çò qui voi har ? ci'u he Jan, en lo prenent l'escoba.
- Balhà-me'n dab l'escoba, mes Diu que te'n guardèsse, sabes
!
- Non, mes dise't quauquarren qui no't pensas briga.
- Òc, e per bonur que seràs aquiu tà m'ac apréner.
- Que voi tornà-me'n tà nosta, qu'èi besonh d'anà'm
cuélher çò qui'm manca ací.
- E tot que t'i manca enqüèra, praubàs, e mei que te n'i
manquèra se non m'i èri hèita. Averés pensar, tu, de portà't
un lheit taus mainats, e quant e quant d'atrunas qui't serviràn,
vèn, non, tè ! Qu'ès tostemps dens la lua, e dab los tons uelhs de
misericòrdia e los tons gemits, n'anirem pas luenh.
Mes Jan, hart deu predic, que s'èra lhevat, qu'avè hèit dus pas,
e qu'anava èste dehòra, quan la hemna qui'u se penè au braç e
l'obligava a tornà's d'assèder.
- Malurós, e qué hès ? Non sabs que i an botats los scelats sus la
maison, e qu'ara se'n tiravas arren que nse botas dens las mans de
la justícia ?
- Eh ben ! que'm voi anar cercar la truha, que la voi aquiu dens lo
larèr.
- La truha, e tà qué ?
- Òc la truha, la vielha cauhapansa a las tres flors de liri qui
l'engençan, la truha qui a vist a passar quant e quant de pairans e
de mairanas.
D'un arríder furiós la dauna que hasè :
- Bèth que'us pòdes mentàver, los tons pairans ; que'us hès
aunor ! Eths que se'n sabón ganhar e tu n'as valut que tà
barrejar.
Aqueths mots qu'acabavan d'alugar l'òmi qui digó :
- Òc que la voi la truha ! N'ei qu'un tròç de hèr, qu'ei
vertat, e non guarirà los nostes maus. Mes a jo, au cornèr deu huec,
que'm serà un gai taus uelhs, dens la mia desòla de bòrda. Que
m'a vist a vàder. Davant era que m'an lavat e que m'an vestit
dab los paneths tèbes, e peu prumèr còp que m'i botavan lo
camison, las tulas deu men batiòu ; Mair-bona en hialant que m'a
ajumpat aquiu e quant de temps dab lo son pè e hasè anar lo dindòu,
com me'n passejavi dab los anjos !
Puishança de la paraula ! La hemna sobtaments que s'estangava de
mespresar, que prenè ua cara pregona e, dolenta, que tornava :
- Mes non voi que't botges d'ara, que i a pro de malurs atau.
- Miga, e perseguí lo Jan, qu'ei davant la truha qui ns'èm
neurits los frairs e jo, e los sers d'ivèrn qu'i hasom
l'irolada. E las cautèras d'aiga dab qui hasèm la hornada,
qu'ei contra la cauhapansa qui borlecavan. E Mamà, la prauba
d'era, d'aqueras còcas qui nse pausava sus la sòla ardenta e quin
los mens dentons e s'essajavan de i nhacar !
E tots dus, l'òmi e la hemna, com gahats d'ua medisha pensada,
que's viravan de cap au jaç on los dus nèns e s'èran adromits,
fatigats d'aténder lo sopar.
Lo mèste que'n disè enqüèra a la soa dauna, qui non l'entenè
guaire, ja que los sons uelhs de mair no's tiravan deu petit lheit.
Volens o non, qu'èra tant esmavuda. E Jan, coma adès, mes ara lo
còr dens un baume de gaujor, que marmostejava enter sos dents :
- Hemna, no't voi contrariar, que pòds aver rason de'm tiéner
ací, mes que l'èi besonh, sabes, la truha, e non soparèi, no'n
tastarèi d'aquera bròja que non l'agi estacada a la murralha
d'aqueste larèr.
Los uelhs bèth drin brumós, que's tornèn d'assèder, espiant lo
cautèr de la bròja. A pos de bohar, puish d'atisar, puish de
tornejar dab la paleta, que s'èra acabada de còser. Que la tiravan
deu huec. Mes com la Fina e cercava a desvelhar los nenès e los ne
dava quauquas culheradas, Jan, qui bèra pausa a se pensava las soas,
que gahava tà dehòra.
- Jan ! Mau que te'n saberà, ce digó la Jana, dab crits qui's
perdón dens la nueit negra, que vas copar los scelats ?
E los nèns, de trepar e de plorar.
Mes l'òmi qu'èra dejà au ras de la maison deishada adès. Au
lòc d'entrar per la portalada de davant, que s'estujava peu casau
e de la sèga de vimis que se'n dava a l'ala deu teit. Lèste com
un gat-esquiròu, que s'arrapava sus lo teit e qu'arrecotiva a la
vielha semineja d'on tirava dus calhaus. Peu horat, que's deishava
eslurrar dinca a la cosina ; que n'avè duas o tres hereças a las
mans qui s'èran macadas dab lo mortariu, mes e las sentiva ?
La truha ! Que l'avè aquiu, estacada despuish tostemps, mes quan la
voló descavilhar, malaja, qu'èran las dadas. On avè los utís ? La
soa hemna avora pensat de se n'amiar la caisheta on èran collocats
martèths, estenalhas e alicatas ?
Meilèu hèit que dit, que garrapetava per la semineja en·hòra e
que's trobava a la bòrda dab la familhòta atelada a culherejar dens
lo cautèr.
La dauna, a l'enténer tornar, non l'espiava, mes Jan que i anè :
- As pensat a la caisheta deus utís ?
- Que l'as darrèr l'armari deu pan, ci he era, heishuga.
Que i èra. Munit ara de çò qui'u calè, Jan que pugè un aut còp
suu teit, que baishè tà la cosina, que desgahè la truha pro adaisa,
e que la se botè suu còth. Penas qu'avè tà passà-la per capsús
de la semineja, cargat com èra, totun que podó enqüèra har huéger
dus auts calhaus e, com se portèsse ua glòria, qu'arrecotiva dab la
hemna e los mainats. Que's pausava lo hèish, las perlinas de sudor
que'u gorguejavan sus la maishèra, e jogant deu martèth
qu'estacava la truha, aus uelhs esmiraglats de la molhèr.
- Praube pegàs ! ci's contentava de díser era, shens l'espiar,
per'mor que maugrat que hosse gaujosa de la hèita, n'ac calè pas
briga deishar paréisher.
E d'ua votz qui's hasó tant e tant amistosa, Jan que digó lavetz
:
- Ara, qu'avem la companhia qui nse fautava ; que la volí davant
los uelhs quan m'apressèssi deu larèr : que i ei ! Desbrombem drin
las òras crudas, gahem la de qui passa. E sabs, qu'ei davant aquera
truha que, l'aute còp, Mamà e hasó còser los pastís de las
nostas noças !
LOS LINÇÒUS

Que s'èra totun mort !
E aquiu qu'èra dens lo son lheit, rede, las mans juntas dab un cap
de la color deus sons linçòus.
Ua hemna en dòu, la soa bessè, qu'anava dens la crampa, tocant
pertot, trucant sus los mòbles, trebucant las cadièras, gemint,
marmostejant, arroganhant : èra hòla o qué ?
Ua auta hemna, en vestissi de dòu tanben, qu'èra aquiu ajulhada.
Que desglarava los grans deu chapelet, que cercava a pregar Diu, mes en
de batles. La dolor que podè mei qu'era. Non pareishè briga
avisà's de l'auta qui's passejava, que pataquejava per aquiu ;
tota a espiar lo defunt, de quan en quan qu'eslhevava la vista sus
las blangors deu lheit mortuari, puish que la baishava suu sòu com tà
seguir ua pensada de turments e de desòus.
Aquesta qu'èra la seror de Janin de Truvèrs ; que s'èran com
disen tornejats dens lo vente de la medisha mair.
Lo defunt, abans de s'aver clucat los uelhs, qu'avè heits
arrenjaments, cuentas deus pòcs bens qui deishava, e cuentas de la soa
amna.
Peus ahars de l'amna non podèn èste cargatius. L'òmi, arribat de
chic, coma lo màger escabòt, com n'i a tandes sus aquesta tèrra
d'avegèrs e de lutas, e vailet a dotze ans, qu'avè tostemps
estauviat un sòu quan se'n ganhava dus. Sordat e libre, que se'n
voló tornar tau medish paisan qui avè servit. Puish, de cap a la
quarantena, las d'èste tostemps au darrèr deus auts, que s'avè
crompada ua aulhada e que s'èra maridat. Plan hèit de botà's en
aulhas, mes maridà's ! Lo Janin de Truvèrs, qui avè passats los
temps engalinaires, los dias de las holias, que s'avè pres, ci
semblèra, esclòp tau son pè, la Menon de Pelaprim.
Aquesta qu'avè la soa idea, quan se ligava. Se's prenè
l'aulhèr, era qui dinca a lavetz avè seguidas las praticas e los
cornèrs deus huecs tà costurar, n'èra pas au mensh tà gahà's a
l'arrossec deu tribalh : Janin que se n'avè ganhat, Janin que la
devora neurir.
Va plan. Mes la vita que guarda tant d'estrems inconeguts :
l'aulhèr que cadó malaut. Jamei la soa molhèr n'èra voluda
pujar tau cujalar, portà'u los casàs, autadaments dit lo dequé de
la setmana, qu'ei eth qui's hasè los camins, qui vivè acerà
capsús de miussat e d'aiga fresca. Au segond estiu que s'ac devè
trobar. N'ei pas en de batles qui s'arrajava au sorelh crement, bon
tà negà'u de sudor, e batlèu èra au vent hred qui passa sus las
nevèras. Un còp, la calor arderosa e un aut còp la nèu ardona qui
encròca los membres e v'entra deguens deus òs. E de s'avejar
solet dens las jornadas estivencas, eth qui èra acostumat de batalar,
d'aver monde au ras, de n'espiar mei davant que calhavèras, penas
e aigas en pindòla, que s'èra tot des·hèit, tot patlit coma un
Ecce Homo.
Ja que lo son voler e hosse deus solides, lo son còrps no's
contentava mei tà dromir deu jaç de las cabanas. Que s'avó a
véner la tropa pusque non podè mei amontanhar.
Anèra luenh, atau ?
Un dia qui èran au cornèr Janin e Menon, Janin, qui tossiquejava e a
malaisa s'atrapava l'alet, que parlè a la soa molhèr :
- Uèra, que'm senti miélher ; qué me'n dises ?
- Tu que t'ac sabs, e digó l'auta.
- Miélher que soi, mes com non sabem quina òra avem de lhevada,
bona o maishanta, que'm volerí prosejar drin dab tu.
- Parla lavetz, ci tornè heishuga, bèths dias a que't vedi e que
t'estudii com t'atelas a batalar hòrt dab la toa beròja de seror,
mes que'm disí : « Vam se serèi totun jo, aquiu per quauquarren !
»
E Janin de Truvèrs, passant-se la man per la cara, e segotint lo cap
com tà caçar lo vòl d'aqueras paraulas agrosas, que he :
- Hemna, tà que tant de lèds mots ? Escota (e autanlèu la votz
que'u se he mei amistosa), au còrn deu gabinet, entre los plecs de
las capas, qu'èi las sheis mila liuras qui tirèm de l'escabòt
quan l'anèm véner.
- Ah ! e digó Menon, ah ! e que semblè apressà's drin deu son
marit.
E dens la soa cabòla mau empastada que's disè : « Que credès de
las m'aver estujadas, mes que las i aví trebucadas, ja, que las aví
compdadas e tornadas a compdar mantun còp. »
Janin que perseguiva de la medisha votz :
- Que son aquerò dinèrs qui nse ganhàvam amassa, e que seré juste
que't demorèssen totas, mes...
- Qué, mes ? e he l'auta contrariada, enveriada, qué vòs díser
atau ?
- No't despaches tant de córrer, dèisha'm acabar, e puish a la
toa aisa que diseràs çò qui volhas.
- Que m'ac pensi !
E la hemna, mudada per la malícia, que's lhevava entà partir quan
l'òmi l'atengó, per'mor qu'èra hòrt enqüèra, e que la he
assèder.
- Anem, non tant de huec e de prèssa, assèd-te drin mei. Com non
hem nat contrat, e perseguí lo malaut, n'as pas a crànher...
- Qué crànher ? Se non las pòdi tocar bitara aqueras tarjas qui
son mias, sus qui devi compdar, sus la toa paraula, quan non sias
enlòc ? Entenes, pusqu'as enqüèra las sheis mila liuras au ton
pochic, que sàpias de las me balhar.
- Mes, mes qu'èi tanben ua seror.
- M'estonavi ! Ara que compreni. Vèn ! E qué'u deves a la toa
seror ? Vèn (e Menon de Pelaprim de har l'uelh hissant e de
sarrà's las mans arpudas), vèn, qu'ac vòs ? Que'n sia au ton
grat.
- Au men grat, non, au grat de tots dus, hemna. La seror n'ei pas
soleta, que s'a neurits sheis mainats, l'un d'aqueths qu'ei lo
noste hilhòu, que'u volerí dà'u ua estrea, dus mila liuras, vòs
ac ?
- Estreas que vòu har lo qui non n'a taus sons caishaus ! E jo qui
t'èi seguit aus tons combats, qui t'èi suportat, bugadat, suenhat
!
- Dus mila liuras, n'ei pas hèra.
- E qu'ac dises, tu !
La molhèr, qui s'alugava de mei en mei, que començava de gahar las
cadièras, de las getar per tèrra, de's segotir lo mochuèr qui avè
suu cap e de cridar :
- Miserablòt ! Be n'avèn pòc d'entelligéncia quan te hen
vàder ! Qué'u devi jo a la toa seror ? Balha'u tot çò de ton,
mes a çò de men non tòques, ja m'entenes !
E Menon de Pelaprim que passè tà dehòra coma un cotre. Que la
cerquèn tot lo ser, per vias e carrèras, en çò deus vesins, lo long
deu Gave...
- E's seré au mensh negada ? disè lo frair a la seror.
E la seror de tornà'u :
- Que serà hreda l'aiga ! Mes non volerí èste causa d'ua
peleja enter vosauts. Que t'i as a víver, se no'm vòu dar nat
sòu, dèisha-l'ac, que'us se guardi, vèn, aqueths dus mila.
Coma fatigats de cercar, ja se n'anavan tà casa a lutz d'escur,
véder se s'èra au mensh estujada en quauqua crampa, quan l'avón
devath la sèga deu vergèr, estenilhada de tota la longor de la
bèstia, dens la gèrba gohida.
- Qué hès aquiu, hemna, en dangèr de gahar gran mau ?
- Pas pro tà hà'm morir ! ci tornè.
E non podón tirà'n arren mei.
Un dia, com Janin de Truvèrs se passejava enqüèra, qu'anè
cuélher la soa seror :
- Ja sabes quin èm despuish acera auhèrta, vòs la viéner drin
apatzar ?
- Com tu volhas, mes se'm ved dab tu, be serà hicar lenha dens lo
brasèr !
La seror qu'èra totun vienguda ; non s'i pòt contrariar un
moribon. Qu'avè sajat de parlar :
- Anem, hicatz-ve d'acòrd. N'ètz que dus, n'avetz pas tandas
misèras que d'auts ; n'avetz pas tant a pensar de trobar lo dequé
de tot dia tà sèt o ueit bocas, e pelhas, e davantaus, e pantalons, e
caièrs e qué sèi jo !
- Ei ta cantà'm aquera cançon qui ès arribada ? e digó
mespresiva la Menon de Pelaprim.
E sus aqueths mots, non s'èra mei dada a nat tribalh, ne botjava
guaire deu còrn deu huec, aquiu, acorrocada, dens lo hum deus
escarbòts, sense voler mei ne minjar ne béver quan lo ne presentavan.
Janin, d'aqueths segotits, que s'avó a hicar au lheit. La soa
seror que hasè camins tot lo dia tà potinguejar l'un, tà sajar de
har parlar l'auta. Puish l'aulhèr qu'avó nueits hèra
maishantas e que l'estremoncièn. Un ser, la lenga que'u s'èra
dravada e no's mudava de nat membre ; l'alet que's hasè tanben
braca e l'apriga deu lheit qu'èra com suslhevada a cada aledada.
- Menon, e digó la seror, non crei pas que lo ton frair e sia long !
Sense nat gèste, sense ua paraula, sense un còp d'uelh tau lheit on
la soa companhia e s'anava morir, la molhèr que's tirava deu
cornèr e que se n'anava tà l'auta crampa.
Quan lo caló amortalhar :
- Dab qué lo cau vestir ? e digón los vesins ; que caleré lo
costume d'esposar, se au mensh l'ac botan, e tanben los linçòus.
Arrés non responè : la seror, clavada, non gausava botjà's.
E Menon de Pelaprim, on èra ? Que la cerquèn bèras pausas, e que
l'anèn tustar emparada a la frinèsta qui da sus los vergèrs, aquiu
que's hresquejava dab l'aire nueitiu cargat de sentors qui
l'arribavan. Dehòra qu'èra dongas la prima, la vita dens la soa
plasença e la soa beror, deguens la malura hastiau e la mort
excusèra.
- Menon ? he tot docinas ua vesia.
- Qué vòs ?
- Ja sabes que nse cau linçòus tà amortalhar lo defunt.
Era, sense virà's de cap tà la qui parlava, que getè un plegòt de
claus au miei deu sòu en díser totun :
- Linçòus ? Que son au gabinet, aquiu qu'avetz las claus.
Mes com la vesia las s'amassava, e anava tau gabinet, e paupava dens
las pièlas de linge, Menon, darrèr, que vienè :
- Dèisha'm har !
E que'us compdava, un, dus, tres, dinca a sheis ! E que horniva :
- Aquiu que n'averatz bessè pros.
Quate deus beròis que'n penón adentorn deu lheit, e dus, los mei
usats, que servivan a troçar lo còrps de l'aulhèr.
- Praube frairon ! e hasè la soa sòr, en dants los darrèrs gatges
aus òmis qui l'amortalhavan, lo chapelet, la crotz, lo vuèle, los
ciris, praube, non t'averàs vist que maishant temps ! Aqueras aulhas
be te'n costavan quant de corrudas, quant de dromidas dab la pelha
gohida ! Mes jamei no't trompès, Diu m'ac perdoni, com de
volé't maridar. Aqueth dia, si, que hes lo gran pecat...
Plorar que volora, mes, e poder !
Que digó totun enqüèra a votz baisha :
- Que't hosses demorat dab nos, quan n'i a tà sèt que n'i a
tà ueit. No't demandèra lo men òmi que drin d'ajuda entre
gèrbas e ardalhs, aver l'uelh suu bestiar peus peisheders, gavidar
los mainats ; non, jamei non los ensenham pro.
Espiant enqüèra aquera cara qui batlèu non vederé mei, honida, la
seror que se n'anè càder sus ua cadièra. E un plorar !
- Plora, ce'u disè ua vesia, de plorar qu'ei a còps ua bèra
gràcia ! Vèn, no't botges, e se't parla, tà qué tornà'u
responsa ? Vèn, non, non gausarà cercar de brut davant lo còrps
enqüèra tèbe deu son marit !
Mes arreganhada, los uelhs esvarjats, los braç anius, Menon que
pareishè sus la pòrta. Deus sons pès empertinents que patassejava e
que s'apressava deu lheit, non tienè compde de las hemnas, de las
velhadoras qui èran aquiu ajulhadas ; que semblava espiar longadaments
aqueth còrps alongat dens la blangor eternau de las telas e deus
ciris.
Qué s'anava passar ? Los pòts torçuts e los uelhs herotges que he
lavetz :
- E totun, òmi, los qui tocaràn los dus mila qui m'aví
estauviats, qui m'aví sudats, n'an pas sabut de qué troçà't,
qu'a calut que m'ac tirèssi deu men gabinet, e tu, tu, que t'ès
volut ajaçar dens los mens linçòus !
LO TISÒC

Qu'avè hèits los sons cinc ans de service lo Visenç de
Lesquerrèr, e tant per tant èra tornat per quauquas mesadas, quan la
soa mair lo digó :
- Uèra, bèth temps a non vim a nosta tranquillitat parièra, arrés
qui ns'aveja per deguens quan tu e jo avem varrolhat lo portau. Mes,
per aquerò, be t'ac sembla, non seré pas de sobras ua auta hemna
per ací, e se t'as a maridar dus còps (Diu preservatz !), que t'i
calerà pensà'i.
Lo gojat, qui avè corrut França e quant d'autas tèrras per derà
montanhas e mars, que s'ac prenè tostemps a la doça, e n'èra pas
d'aqueras moscas hissantas, d'aqueras hromigas rojas qui saben
volar, nhacar, tirà's d'entrigas en quin parat que sian. Entà
tota causa, que digoran qu'avè besonh d'èste ahiscat, d'èste
conhat. Be'u ne calè shacadas, be'u ne calè predics, be'u ne
calè sonsainas abans que no's botgèsse ! Medish quan la soa mair lo
cantava la cançon de Marida-t'i, que'n devè estar gran ahar tà
decidà'u.
Per bonur, qu'avè un amic, e un amic au sang mei trebatent. Ad
aqueste, se'u hasossen bèth signe, truc sus l'ungla que'n tirava
lutz e que se n'amanejava ; aqueste, lo Loïset de las Esponas, non
l'engontrava un còp que non lo digosse :
- Vam, e n'as enqüèra desnidada ua de las qui t'agradan ? Quan
me convidas a har vistas ?
- Vòs te m'anar ! ci tornava Visenç.
- Òc, e non m'estujaràs pas que te'n vas sovent passejà't
per aquiu, e no'm denegaràs de que't parlas dab ua gojata de
Glèra.
Atau que n'arriba, a bèths còps dab mensonjas que s'i aprenen
vertats. Com Loïset e devisava de causas qui non sabè, lo son amic
Visenç que's con·hessava dab açò :
- Non m'i an jamei vist en çò de Glèra, e senon hè'us-me
presentar davant ! Ara, tà qu'ac sàpias tot, la mia mair ja voleré
que i anèssi velhar un ser d'aquestes.
- B'ac vedes que i avès pensat, e de pensar dinca a har non i a
gran tròç, e hasè Loïset. Quan i vam ?
- Que'm servirés de compair seguidor ?
- Autanplan ! Quan jo tiri endavants n'ei pas tà me'n desdíser
; çò de dit, qu'arribe mala o bona, seguir que't harèi !
En aqueras, un vrèspe despuish, los dus amics qu'èran partits en
velhada tà çò de Glèra.
Duas mainadas qu'i hasèn branca : Lucina, qui n'avè drin mei de
vint, e qui èra ua bruna bèth drin escarrabelhada, e dont los uelhs
e's hasoran compréner sense ajudas de la paraula. Dab aquerò, se
devisèsse, qu'avè tostemps suus pòts lo díser qui clava. Paulina
qu'èra l'auta, mei patlishòta, hèra mei joena non s'entenè
guaire dens ua companhia, mes se dens las jornadas dimengèras e
calosse dançar, que s'i trobava de las prumèras.
Que's sabè dens lo vilatge, e dens quauques autes adarron, que las
duas gojats qu'èran partits deus bons e que l'ainada qu'avè
dejà lo trossèu prèste e de tot çò que i a de beròi, dotze per
dotze, oretat e brodat quauquarren de fin, de tela tescuda a Coarrasa.
Camin hasent, Loïset qu'atacava lo Visenç :
- Tà quau ès, tà l'ainada o tà la capdèta ?
- Non sèi tà quau enqüèra.
- Aquera non la me haràs créder ! que'n vas aver un parelh davant
e per avança non sabs la quau demandaràs ? Se i anèssi har vistas,
jo, que't prometi que saberí la qui voi e on me pen l'aurelha.
Carat de Visenç, trachamand de Visenç !
Tot en batalant, que tocavan a la maison, e suvant la costuma, abans de
trucar qu'espiavan per la frinèsta, cercar se i avè monde en
velhada. Arrés que los de casa n'èran au cornèr deu huec. Sus
l'archibanc lo mèste, cap e cap la dauna, en senglas cadièras las
gojatas.
- Que vam aver sòrta, e digó Loïset, n'i son qu'eths. Truca !
- Vèn, truca, tu.
- Truca, da'u, da'u, sus lo martèth.
- Non gausi, tè.
- Qué, non gausas, qué vòu díser aquerò ? Sabs, seguir que t'i
voi tà deguens çò de Glèra, ja qui se n'èm arribats dinca ací,
mes un còp entrats non aubreishi mei la boca, non destequi paraula,
per jo non me n'i sèi nada e lavetz que t'i haràs las anonças,
se maridar te vòs.
Atau que s'i pelejavan dehòra totun que per casa la canha
Parisièna, qui'us avè sentits, n'èra bona enlòc, e de la crampa
au colidòr s'i hasè a lairar, a garrapar tot parièr que se ua
tropa de mendicants o ua armada de volurs e volossen entrar dens la
maison.
- Qui ei aquerò ? ci he la dauna compareishent sus la pòrta
alandada, com la lutz blanquejava e enlusernava los uelhs deus gojats.
- Que ns'apressàvam tà trucar, ci digó Loïset, qui en de batles
e possava lo son companhon tà que parlèsse, e aqueste òmi que volè
gahar lo martèth quan avetz parescut. Qu'ei Visenç de Lesquerrèr,
que's pareish qu'a cuentas per vòsta.
- Ah, qu'ès tu Loïset, he la dauna, excusa'm totun se non
t'èi endevinat a la votz, per'mor dab aquestas candelas, non
ns'i vedem quasi, temptadas qui son de tostemps morí's.
- Mes com ve dic, que soi de partida dab Visenç de Lesquerrèr, ci
tornava Loïset de las Esponas.
- Eh ben entratz tots dus, ci he l'auta, en davantejant peu
colidòr e pensant-se : « Dus gojats, dus partits deus bons, ja que
nosauts n'ajam qu'ua gojata prèsta a s'envolar. »
E atau qu'entrèn dens la cosina, la dauna dab la lutz e Visenç
darrèr de Loïset ; e las gojatas que's lhevavan tà'us
arcuélher. Tòcamans, planviengudas, arrisas.
Un còp qui, asseduts, avón parlat drin, Lucina, l'ainada, qui
tirava las iròlas deu huec e que las estupava dab un torchon blanc,
que botava puish la taula, tavalha, sietas e veires.
E la dauna de peshigar d'aviada lo Visenç :
- E donc, qué hèn anueit en çò de Lesquerrèr ? Batlèu qu'i va
caler amiar ua nòra ?
- Ua nòra ? e hasè lo gojat, coma se s'estonèsse que l'ac
digossen atau tot clar, tot cru e sense nada rantòina.
- Òc, ua nòra, tornava la dauna de Glèra, pàrii que't tròbas
lo cot deu huec hèra hred quan t'i aprèssas lo ser dab la toa mair
!
- Òc quiò ! he aqueste dont lusivan los arnauds de mei en mei.
- Òc ben, ci tustava enqüèra, que crei èste d'un temps dab la
toa mair, e era com jo, que calerà batlèu que deishem drin de tribalh
tà d'auts.
- Un paisan, ci reprengó lo mèste, qui dinca adara s'èra
contentat d'espiar, que cau que's prenga molhèr de d'òra
tanlèu lo service hèit, tà que posca vede's grana la familha quan
truca la devarada. Que n'as vint-e-sheis, Visenç ?
- Òhòc !
- Beròi atge !
- Se't maridas aqueste carnaval, he lavetz la mair, ja que non sii
mei curiosa de hèstas, que me'n voi anar tau cap de la carrèra, aus
arrepics de la vòsta missa d'esposalícia, véder quin ei vestida la
nòvia.
- Òhòc, e tornava Visenç peu tresau còp, e esvarjat qui èra,
qu'anava dab los uelhs gaujós de Lucina l'ainada a Paulina la
capdèta.
Mes Loïset, qui se n'èra avisat, d'apotjà'u aquesta :
- Anem, non cèrques guaire, ací que n'i a duas, causeish-te.
E tots d'arríder, com s'apressavan de la taula parada, com Lucina
auheriva a cadun bèra sietada d'iròlas, e com tringavan puish dab
un vin blanc qui escauhava las aurelhas.
Tà se n'enténer los amorós n'an pas besonh de longs devís,
sense saber perqué la Lucina, qui de véder a Visenç n'èra
temptada que d'arríder, d'era medisha que s'èra dejà causida
coma los dus velhaires e s'assedèn. Non sèi quin s'èra hèit
tanpòc, mes se Visenç èra acerà, com sol au cap de la taula, lo
Loïset que l'avè au ras d'era, e tant qui lo batalís anava
que'u podè díser tot shuau :
- Se'n dançàvam ua ?
E dejà qu'èran a lhevar lo pè per la crampa endavant.
La dauna, qu'ac cau díser, drin estonada, que hasè au Visenç :
- Anem, pusque aceth parelh an dejà la dancèra, que te'n cau
balhar un torn dab Paulina, eh ?
Mes ja ! Visenç qu'avè pro qué har d'espiar quin aceths e
marcavan lo pè sus lo planchèr, e au son de la lenga se tiravan la
prudèra de las camas, jamei eth no's desgahava de la cadièra e
Paulina qui adès e compdava de l'aver tà cavalièr, malaja ! que
s'èra devuda tornar d'assèder.
- E lavetz, ci'u he lo mèste, ne i tiés briga ad aqueth jòc ?
- Non, n'èi jamei sabut dançar, he lo gojat, non m'i soi jamei
plasut.
E com s'atelava dab lo mèste a parlar deu mairam, de la maishanta
calor, e de qué mei ? Loïset e Paulina que las passavan totas e
medish de las ancienas. Medish, Paulina n'i tienè mei, que's
lhevava, ja qu'un cavalièr lo manquèsse, que hasè coma se
l'avosse au costat, e shens trebuc e shens pèca ja seguiva los aires
deus dus auts.
Se los dus auts, per fins, avèn devut pausà's, per'mor que los
fatigava tròp de cantar e de dançar en un còp, Paulina, era,
demorada soleta suu sòu, non s'estangava, que dançava, que dançava
dinca a pèrder l'alet, dinca a vede's gotejar las gotinas de sudor
sus las maisheròtas.
- Anem, mainada, ci'u he la mair, per èste shens cavalièr
n'acabaràs pas d'anueit ?
E d'un signe de cap que disè a Lucina de botelhar drin mei.
Que tringavan longadaments, que devisavan enqüèra pausas e pausas e,
com tà concludir, la dauna de Glèra que hasè au Visenç :
- Que t'ei vergonha, sabs, d'aver deishat tornejar la Paulina
sense lhevar lo pè tà las danças, sense dà'n ua camada. Ei beròi
aquerò tà un joen ?
- Mes ja v'aví dit que non dançavi ?
- Tu, ci reprengó lavetz lo mèste de Glèra, qu'as hèits cinc
ans de sordat e nat dimenge a ser n'ès anat tau bal ?
- Eh ben, n'èi jamei sabut, hasè Visenç dab uelhs de prèga-Diu.
- Eh ben, jo, ci disè lo mèste drin tocat per las vapors deu vin
blanc, quan e i èri, nat ser de hèsta non me'n sabí estar de
dançar drin, mes tanben quan tornèi de la casèrna non n'i avè
adarron un dens lo vilatge a har vàler mei plan la Valsa-Vièna e lo
Pas francés.
Aquera assegurança deu pair qui brombava, qui vantava las hèitas de
d'autes còps, qu'avó lo don de har partir d'un medish
esclaquerat d'arríder las soas hilhas. Qu'èra coma un arríder
pegau qui las gahava, e tots dab eras non se'n sabón estar d'ua
pausa.
- Lucina, pro ! he la mair qui deviengó seriosa.
- Mèste, ci digó totun Visenç, tà m'i gahar bitara, que's
trufarén de jo.
- E donc que't voi apréner, ça-vi, e tornava la mair ; non crei
que las m'agi desbrombadas totas.
E atau, la dauna de Glèra que prenè aqueth tèbi, aqueth hredolic,
per la man, e que'u ne hasè dar dus torns, mes qu'i hen tan lèdas
camas e que i avó tant de maishants segotits que se adès las
vantaròlas deu pair los avèn hèits esclacassar d'arríder,
d'arríder enqüèra, e d'arríder mei, que n'èran com malauts.
- Que't hès portar, qu'arrossegas, hòu, ci he la hemna en
abandonant lo son cavalièr malestruc, qui avejat s'anè tornar
d'assèder, totun que los botassats de l'arríder se perlonguejavan
enqüèra. Anatz estangar la gaujor quan ètz au miei de monde joens !
E lo mèste qui's devè totun avisar quin aqueth gojat èra aquiu
sonque per'mor de hà's trufar que'u disè, manièra d'acabar
la serada :
- Anem, Visenç, ja que dançar non sabs, totun maridar que't
vòles, e coma t'ac disèn adès, ací que n'as duas, que t'as a
causir.
Se lavetz e podèn véder los uelhs de Lucina cercar ua responsa dens
los de Loïset, tot parièr Paulina qu'enterrogava aqueth Visenç,
mes aqueste que'us baishava, que'us baishava coma un vergonhós qui
èra.
Que devèn velhar enqüèra. E lo qui hosse entrat lavetz, e qui avosse
vist d'un costat la Lucina e lo Loïset qui tot docinas las se
condavan, e de un aut lo Visenç capbaish e coma esmudit, ja's
pensèra qu'èra meilèu lo Loïset qui hasè vistas.
Que velhavan pro tà que la mair qui caçava a malaisa lo dromir e
hesse un còp :
- Be crei que se'm clucan los uelhs !
E Loïset aquiu dessús de díser a la Lucina :
- Qu'èm batlèu a doman, e Visenç espia-lo se se n'aveja. Que
son totun òras de decarrar, se'u botavas un tisòc sus lo huec ?
- Que s'ac preneré lhèu per afronterias.
Un tisòc tot dret sus las brasas deu larèr, qu'ac saben lhèu,
qu'ei au long de la velhada lo signe que los mèstes qu'an envejas
d'anà's cocar, e que los vesitaires n'an qu'a gahar tà loa.
Aquiu dessús dus badalhòus de la dauna qu'apotjavan a Lucina tau
lenhèr, e com se n'èra d'arren que portava un soc bèth drin
espés e que'u quilhava contra la cauhapansa.
Visenç, qui n'èra pas totun pro pèc tà non avisà's d'aquera,
que hasè :
- Tè, tè, pusque botatz lo tisòc, ja cau créder qu'èm a la fin
de la velhada, e que se'n va caler tornar ?
- E òc, gojat, ci copava lo son amic, en se lhevant lo prumèr, sèt
e sèt catorze, lo qui non sia d'ací que se'n torni ! Mèste, ci
horniva, bona velhada que passèm ; per cas e ns'i voleratz d'autes
còps ?
- Quan ve hàcia plaser, digó l'aute, la pòrta qu'ei alandada e
la cadièra au ras de la taula entaus amics.
- N'avetz pas qu'a díser quauquarren, que haram crespèths, ci
he la dauna.
- E bessè Visenç qu'averà aprés a dançar, ci digó Paulina, e
aqueths mots de la gojatòta qu'amiavan enqüèra l'arríder
tringlant entà tots.
Entà tots sonque tà Lucina. E perqué ? E perqué, ja v'ac voi
díser. Se dinca a lavetz non s'èra carada de gaujosa qui èra de
poder parlar dab Loïset, de l'espiar medish, quan lo vi lhevat e
prèste a tornà-se'n peu miei de la crampa, qu'èra coma ua
crudor, coma ua esquiçadura au son còr. L'amor prumèr-genut
que'u valè aquera arrochada de tristessa, e ja se n'anava, ja ! lo
mistòi per la nueit escura en companhia deu pegàs de Visenç.
Espiatz totun que sabó mei d'un còp aquera setmana trobar lo camin
de las soas amors.
Per l'aut, de segur non s'èra avisat de totas las badinarias qui
s'i barregèn aqueth ser, mes qu'avè condat a la soa mair l'ahar
deu tisòc. Aquesta, per'mor d'aquerò, non voló que i anèsse mei
en velhada.
Dongas, maugrat qu'a tres o quate lègas e hossen segurs d'aqueth
maridatge, e que l'ainada de Glèra e hosse, suvant las lengas las
mei agudas, tot çò que i a coma un partit tà çò de Lesquerrèr,
valenta, beròja, e dab pro bona leguitima, de plan tà Visenç, brave
gojat e plan nascut, ja que drin adromit, non s'i hen d'autas
entradas e gessidas : esquira sense batalh que pèrd lèu lo son.
Batlèu d'aulhors, l'ahar que's copava de sec e sense vias de
ligà's mei. Coma la Lesquerrèra e la Glerata, troçadas dens lo lor
capuchon, anavan tà missa e s'èran estangadas tà devisar, que
se'n davan dus pics. L'ua que cridava :
- N'avetz pas hrèita de plantar nada branca d'espin davant la
vòsta pòrta tà la barrar, lo men Visenç non s'i harà mei
pè-tòrt ! Que's bromba, anatz, de las vòstas trufandisas !
E l'auta de har truc per truc :
- E lavetz, la nosta arcuelhença n'èra pas au son grat ? Totun
que hiquèm la taula, e las nostas gojatas be'u pregavan hòrt tà
dançar ? Mes, ci's pareish, mossur non dança e que sap har de
l'estifanhós. Eh ben jo, miga, au son despieit, que'u ne hasí dar
quauques torns per la crampa enlà. E, se't platz, qué'u calè de
mei ?
La Lesquerrèra que s'escapava en díser :
- Vèn, un dia qui siam mei esvagadas, e que lo monde anant tà missa
non ns'escoten, que'n parlaram mei d'aqueras cinc tarjas !
- Òhòc ! ci tornava la Glerata, en véder que la horrèra que
s'apressavan, òhòc, vèn non crei que l'avem jamei anat cuélher
tà velhar, lo ton eretèr. Que'u vòs maridar ? Plan hèit, mes
qu'averàs tribalh, e se tu non l'ac botas dens la braça, la
nòvia, non crei que te n'amiaré ua de quauquas luas !
N'èra pas totun lo prumèr còp ne lo darrèr qu'un galant qui
s'apotjava per'mor deus auts, per'mor d'un amic, e s'i hasè
meilèu tad eth, e raubava la gojata au son compair. Viengut en
seguidor, Loïset de las Esponas qu'èra agradat en çò de Glèra e
lo maridatge per pair e mair qu'èra concludit. D'aquera Lucina,
totun ! Be'u s'avè lèu arrapat lo son amorós, e be dançavan a
desliga de cèu tota la serada ! Dus eretèrs qui s'amassan los bens,
quin clau dab cabòla, e quin aquerò e hasè pujar dens ua bruma
d'orgulh lo mèste e la dauna de Glèra !
Hens aqueths dias, coma se n'anavan vòstes e nostes, e com las duas
familhas èran per camins e per marcats tà preparar los envits, non i
avè guaire que Paulina qui's demorèsse drin a despart, e coma
empensada. Mes la soa mair, un còp, que la desvelhè :
- Tròç de crepauta ! A quinze ans ! N'ès pas totun tresanada,
hòu, e l'an passat que portavas enqüèra lo davantau coma ua nèna.
Que i arribaràs, bessè, au cap deu turonet.
E com la Paulina non responè, e s'estujava las maisherinas dens las
mans, la mair enmaliciada que'u horniva en suberpés :
- Se non dèishas de har lo pòt quan Loïset e vienga tà la toa
seror, que t'estaqui dus cohats !
E Visenç ? Visenç, Diu sap, se n'avè per aquiu bèras tropas qui
non cercavan qu'a hà'u desbotoar :
- Quin t'ac deviras dab Loïset, vam, aqueth amic ja crei que se
n'i dava de la te panar la mistòia ?
- Bò, ci hasè d'un aire de mesprètz, per ua hemna non cau pas au
mensh èste guaire avejats, pusque n'i demoran tres dotzenas tà cada
òmi. Mamà que m'a prometut d'aulhors de me'n trobar ua.
- Non compdes tant sus Mamà, ci'u disèn lavetz. Entad aquò, com
tà tot, non anem dus, non anem tres, arrés com si medish.
Aquiu dessús l'eretèr de Lesquerrèr que vadè roge com un guindolh
per'mor qu'autanlèu que'u boriva dens la memòria tot çò
qui's disè dens la serada de las vistas mancadas e la malura que'u
ne gorguejava deguens. Qu'acabava tostemps per açò :
- Quan Loïset e disè a las hemnas de Glèra de botà'm lo tisòc
sus las brasas, que me'n jogava ua de las peludas : aquera, tè, non
l'ac perdoni !
LO CABESTRE

Qu'èram au temps deus ardalhs ; lo dia aqueth qu'èra a la
baishada, que vrespalhàvam adentorn d'un tistalh on la dauna nosta
avè portat - que me'n brombi e que'us vedi, ros e blancs de
cassonada -, duas o tres padenadas de crespèths ;
Non parlàvam guaire, totun que los darrèrs eslamats deu sorelh e
s'alongavan sus las darrèras cargas aulorentas e beròi secas.
Com n'èram pas luenh de la bòrda, que pensèi que non s'ac valè
de las botar sus la gèga :
- Anatz, ci digoi aus hilhs, deishatz córrer la cavala, l'un de
vosauts que las se va cargar !
- Òc, quiò, ci he l'ainat, Andrèu, aquestes que'n vòlen
enqüèra ! » e que dava un sajat dab las soas espatlas.
La cavala, a qui vienèn de tirar lo cabestre, que partiva, e que
n'enviava duas petarradas en córrer capvath de la còsta ;
- Bessè n'anirà pas pèisher en çò de Subervia, ci hei atau
drin cranhent de çò qui s'anava devirar.
Mes tè, a penas lo gojat e vienè de portar dus hèishs a la bòrda, e
peu prat en·hòra que vedèm a pujar un òmi.
E lo hilh qui a los uelhs mei naus que jo, com se badinèsse :
- E coneishetz lo mèste de Subervia, senon que vatz aver lo plaser
de tocà'u lo canet, e de har drin de pròsa en la soa gaimanta
companhia.
- Vòs te carar, non deu èste eth. Non lo sèi nat quehar per ací.
- Nat quehar ! Si, si, qu'ei eth medish o un aute dens la soa pèth
e la soa deguèina. Ueratz, Pair, quin ne va tot croishit. Aubritz-los,
anem ! E mei qu'aquerò, be mia un cap de bèstia, e se au mensh
no'm trompi, que'vs diserèi qu'ei la nosta cavala !
Que demorèm estonats. Los mei joens que's lhevèn tà espiar, e
qu'ac caló créder. La cavala qu'èra devuda entrar en çò de
Subervia e Subervia que's despachava de la ns'amiar.
- Non v'ac èi dit, per'mor qu'èm pro atelats a cargar las
lheitèras d'ardalh, ci hei a la familhòta, mes quan l'èi vista
gahar las a quate, au grandissime galòp, que m'èi pensat : «
Pàrii que la calerà anar cuélher en çò deu vesin ! »
- Eh, òmi de lo bon Diu, ci'm he l'ainat, per aqueste còp que
v'estauvian la camada, pusque la ve mian a casa e per la figura.
- No't vòs carar ! - ci'u hei per'mor qu'en vertat lo
Subervia qui podè ara èste reconeishut deus qui avossen ua prauba
vista, que vienè de paréisher - No't vòs carar, hilh, e se
t'enten, que't pòt enténer, sabs !
- E quan m'entenerà, pusqu'ei tad eth qui parli !
En aqueras, sense que i avosse mei temps tà devisar enqüèra,
shaletant e roi de malícia, l'aut qu'èra au ras de nos e a mots
copats que nse hasè :
- Ací que l'avetz la cavala ! E d'ara enlà guardatz-la-ve a
vòsta. Puish s'avetz besonh d'un cabestre tà l'estacar,
digatz-ac, qu'èi au pochic dus escuts tà'u ve crompar se cau a la
prumèra hèira.
Shens paraula, estavanits, que nse n'estem ua pausa, totun que
l'Andrèu se gahava la bèstia per la gria e la mandava suu camin de
la bòrda, totun que lo Subervia, sense mei, se virava còp sec de cap
a loa e trucava deus esclòps sus lo tascat ardent de las sorelhadas
estivencas.
Un còp la suspresa passada, la hemna que'm digó :
- Be s'ac vau ! Qu'as ua lenga e non te'n saberés servir quan
cau e tà çò qui cau. Non t'èi volut passar davant, mes be m'as
hèita sofrir de non tornà'u arren. Per un còp qui la cavala anava
pèisher, non n'i avè tà hicar las campanas en branlo, ne tà har
grans shalivas tanpòc. Non lo s'emportava, bessè, un quintau de
hen. E l'as audit, hòu, çò qui t'a dit en se n'anant ?
- Eh ben, l'ahar deu cabestre, o qué ?
- Òhòc ! Quin triste òmi no'm hès ! Com se non nse n'avèm
ganhats quauques dinèrs, e que s'avóssem besonh de cabestres entà
la gèga n'avèm pas de qué crompà'n !
- Qué vòs, ci hei a la molhèr, de que n'i a qu'an responsa a
tot, e tostemps prèsta la cavilha tau horat, e en tota escadença
que'vs harén sortir espurnas d'ua lòsa en marchant dessús.
D'autes, e que soi d'aqueths, e ja te n'ès avisada bèra tropa
de còps, despuish qui nse partatjàvam lo pan e la garbura, que son
longs, longs, e qu'an besonh bèras pausas tà mastegar çò qui an a
díser.
- Praubàs ! ci'm digó, com m'ac prení en badineria, se tant
maduras la toa responsa, qu'ei per'mor que dab los de dehòra que
vòs passar brave, ja que dab los de casa non sias tan doç.
E la mair deus mens mainats que'n dava ua guinhada a tota la coada,
mes los hilhs, acostumats d'audir d'aqueths nhacs, no's botjavan.
D'aulhors, se ua hemna e parla on pòt èste que dab rason ; tanben,
tà non cercar bregas mei, que hei deu mut.
L'ardalh, drins a drins, que ho cargat, e batlèu agergat dens lo
solèr de la bòrda. Que viengó l'òra de sopar e d'anà's
jàser.
L'abòr tanben que's despachè de har plaça. La tèrra que
s'adromí, bestiar e monde que s'embarrèn. E un aute còp, la
prima vesiada que he vàder la mugeta peus prats e, estant vaquèrs, ja
ns'engontràvam dab lo Subervia. Per aquerò, non l'anavi córrer
au darrèr. Mes que'm dava tanlèu qui'm vedè de luenh, o un signe
de cap, o un adishatz de boca. E jo, que parlavi, tè, per'mor que
bona patz que vau mei que guèrra cridada, e que lo qui vòu la patz
entre vesins n'ac deu pas espiar a tota òra, e que se'n deu véder
de grisas, de verdas e quauque còp d'escosentas.
Que viengó totun lo trebuc de tornà'u las peras au sac. Un dia
dongas, los de casa qu'èram au medish aròu, a vrespalhar sus la
gèrba, e Andrèu, qui avè l'uelh adarron, de díser :
- La cavala de Subervia qu'ei au noste casau !
- Vòs te carar !
- No'vs hèi exprès, non, e senon vejatz se non l'agradan los
caulets, que'us tòrç e a pic traversèr. Los qui dèisha, que'us
ve hè croishir devath los pès.
E coma, d'un eslanç, anava tirar la cavala, la hemna que'm digó :
- Vam, qué vas har, pensi qu'adara qu'as la pasta aus dits. Vam
quin hornejas. Se'u ne vas cantar duas au vesin ? Qu'èm tostemps
de pèrta dab eth. Aquesta primavèra qu'avom tot dia la cloca e los
sons dètz-e-sèt porics qui m'entravan dinca au hons de la cosina,
arren que viéner perucar çò de mauestruçat, e tà çò qui
deishavan que calè ua palada d'arressec e mantun còp d'escoba ;
medish la guiha dab los porcèths que's vienè cada maitin esdejuar
dens la parguia. No't parli, j'ac sabs, de la sauma qui de Nosta
Dama de Març a Marteron e s'i hasè peu torn de casa, tant que
Mengeta de las Cossejas me disè l'aut dia : « E be l'avetz tota
plagada, e non la saberetz remediar dab drin d'òli e haria de
milhòc, hà'u-ne un bèth emplastre ! - N'ei pas nosta aquera,
ce'u tornavi, lo qui n'ei mèste qu'a dequés tà crompar
potingas. La nosta sauma, hèi Mair-bona, qu'ei a l'estacader, e
n'a pas hrèita de medechinas, la beròja bèstia qui ei e bèth drin
pomposa ! »
- As audit, ci'm hasè enqüèra la hemna, non cau cercà's de
peleja entre vesins coma aimas d'ac díser tu, mes non volerí
neurí'us los aujamis e lo cabau dab lo revengut deu noste ben !
Andrèu, a l'entant, que nse presentava la cavala, tostemps estirant
lo cap entau casau on lo hasèn dòu, bessè, los caulets qui avè
devuts abandonar.
- Uèra, ci he la mair, de tira mia-l'ac e, sense esmalí't, au
clòt de l'aurelha, ditz-lo de las nostas parts : « N'as pas
besonh gran hèish de pastura anueit, que vié de hartà's, que
l'avem dias e dias au casau e que pòds créder qu'a beròi gost
entaus caulets. E't brombas quin la nosta, l'abòr darrèr, e
se'n dava au córrer de cap a vòsta ? Vèn, tu tanben hica'u lo
cabestre, e se non n'as nat que te'n presentaram un !
- Pair, ci'm he l'ainat, tot fièr dejà d'anar har la
comission, que m'i pugi, e que'u vau har ua aubada au Subervia !
E d'un saut, çò qui ei d'estar joen e lèste, que s'i acavalava
dejà. Mes que l'estangavi :
- Non e non ! Per un braçat de caulets, e s'ac vau d'alugar tot
lo vesiatge ? Vèn, ci hei a la capdèta, vèn mainada, mia la cavala
dinca au prat deu vesin e non se'n parli mei. Tu, Andrèu, devara,
vèn !
Lo gojat que devarè e la molhèr, se non digó arren, que'm tirè ua
uelhada qui n'èra pas de las amistosas.
Totun, que se m'escadó de l'ac díser au Subervia, e dens la
setmana medisha. Qu'èram de marcat e que m'envitava d'ua pinta
deu blanc. Quan avó shucat drin, en batalant que'm digó :
- No't hèn bessè guaire puisheu los caps de poralha qui
v'arriban quauque còp entà vòsta ; los bons vesins que s'an a
clucar sovent ?
- E òc, ci'u hei truc per truc, ja s'amian cada dia las clocadas
e medish las porceradas, mes aquerò, rai, non son ne saumas ne cavalas
e n'ei pas aisit de las estacar dab cabestres.
Sonque aquò. L'òmi que sentí la shacada, e de segur que pensava au
cabestre qui nse volè crompar l'aute còp tà la nosta cavala :
- Tostemps que n'as ua, ci'm he a votz baisha, mes tringuem ;
vòs ?
E que tringuèm com se d'arren non èra.
LA HILHA DE CASA

Los mèstes d'Arrajòu, Bertomiu e Chila, n'avèn pas familha,
tanben que vivèn vesiats dab lo lor pair e ua capdèta, joena
enqüèra, la Juní.
- Entà qué dà-se'n guaire e hà's lo sang vinagre, ci disè a
bèths còps lo Bertomiu quan pintorrejava lo dimars, dia de marcat, o
lo dimenge. Beviam un aute còp deu medish vin, pusque totun n'avem
arrés a carga.
Com lo sabèn estaire, hèras que'u disèn, manièra de hà'u
desbotoar, autanlèu que lo dia baishava :
- Mes òmi, n'ei pas òra d'anar arpastar Cabiròla e Haubina ?
- E qué'm hètz deu bèu-pair, ci tornava lo Bertomiu, n'ajatz
paur que las vacas e patescan set o hami, ne que'u te'n balhe
tanpòc un braçat de mei !
E aquiu dessús, que'n comandava ua auta pinta, e se calè, non
se'n sabora tornar qu'en l'endedia, un còp esdejuat.
Autan destrigada qu'èra la soa molhèr. Quan anava tà missa
qu'èra sovent peu dimenge envath en çò de l'un, en çò de
l'aut, e que s'i hasè a despéner shaliva dab las commairs :
- Que'm pòdi demorar drin mei, ci disè, totun los mainats no'm
ploran a casa. E puish, ci horniva dab ua arrisa, tà qué i ei la
Juní, be i ei aquiu taus tribalhs los mei pressats !
Aquera seror de Chila non se n'avè, per enqüèra, trobat nat :

Mossu'u Curè qu'ei un gus,
No'n vòu maridar que non sian dus.

E enqüèra, per trobà's dus, que cau èste en l'òra pro amics.
N'ei pas que la gojata n'avosse la vocacion de volé'n un, que
s'èra parlada dab quandes e dab quandes, mes a maugrat que digossen
que'u davan hòrta leguitima, los partits, au ras deu hèit, que
s'eslurravan. E las lengas deu vilatge, valentas e empertinentas, de
chapotejar de mei que se la Juní no's ligava qu'èra per'mor
qu'èra plan dab mèste Bertomiu.
Anatz estangar vosauts los mauparlèrs a las caishilas puntudas. Mes
ja, qu'ei a l'esconut e non au clar que tot aquerò se condava,
senon que'vs prometi que lo pair d'Arrajòu qu'averé dalhat au
ras aquera gèrba.

*
**

Per un dia de Sent Pèr, coma avèn convidats de tota condicion, e
medish deus maridaders, e com sajavan de har convienguts dab la Juní,
aquesta non voló assède's a taula dab la companhia, que's digó
malauta e que l'avón tot lo vrespau suu cornèr deu huec a har lo
mus.
- Quauquarren que coa, ci's disèn los convidats còr-clavats, e
qui sajavan de paréisher gaujós.
- Quina hèsta annau deu pet de perigle ! ci hasè lo pair.
Despuish d'aqueth dia, l'ahar que prengó la volada : non l'avèn
vista ne dens los marcats, ne dens las aubèrjas, qu'èra tostemps
per casa, totun que n'i avó qui's botèn a condar que l'avèn
engontrada a marejà's dab aqueste e dab aqueste aute.
Bèth maitin, no's voló lhevar ; qu'èra marfandida : uas colicas
a hà-la tòrcer suu lheit coma un vencilh.
La Chila, qui no'i vedè nada lutz enqüèra - qu'èm sovent
avugles tà çò de si -, que corró tà la vesia :
- Espia, non sabem qué hà'u ; non vòu nat medecin au torn, e non
vòu díser çò qui a.
- Que s'ac carreja bèth temps a ?
- Despuish lo ser deu patron. Que'n ho ua desòla tà nosauts e ua
contrarietat taus envitats, pensa, tè, no's voló gessir deu cot
deu huec, e aquiu espiar lo crimalh sense que'n podóssem tirar nat
mot plaserós.
La vesia no's hasó briga pregar. Qu'èra lèu a la cantèra deu
lheit ; que paupava la malauta e de har :
- Voletz que'vs dígai, e ja me'n crederatz, la Juní que vòu
guarir. Quant ? Lhèu anueit, lhèu doman, suvant qu'ani.
Chila que demorè espantada d'aquera assegurança :
- Non as comprés enqüèra, ci'u he la vesia tot doç en se
n'anant, malauta qu'ei, mes sonque de hà's mainat o mainada.
Qu'ei ua mainada qui devè vàder aqueth ser dens la casa
d'Arrajòu. Au mei viste, pusqu'arrés non s'i atendè, medish la
Chila, que caló anar cercar lo vielh brèç au solèr tot crobit de
telaracas, e peu hons deus armaris, horucar los vielhs camisòts e los
vielhs cohets.
E i avó brut per aquera vadença malestruca ? Non s'ei jamei condat.
La dauna, com se d'arren non èra, que's despachè d'anar har
crestiana la nèna, que'u dé lo son nom, e quan tornè tà casa, lo
Bertomiu qu'avè descarrat :
- Que l'avetz dit quauqua maishanta rason ? e digó la Chila au son
pair.
- Tè, qu'as temuens davant tu, he aqueste, demanda a Juní s'èi
desplegat paraula.
- Non, non ! ci digó la jasenta d'ua votz flaca.
- E puish, quan lo n'averí cantadas quate, ci he lo vielh qui
s'en·herosquiva lèu, se me'n caleré de çò d'Arrajòu e
serí condamnat a galèras ?
- Cho ! Pair, cho ! mes ara, qu'ei partit, tà on, e on cau que
l'ani cercar ? N'èram pas pro dens las lengas, Pair ?
- Hilha, que me'n pòdes créder, e se n'èi sus l'estomac, que
las m'èi sabudas guardar per enqüèra, per'mor còp o un aute ja
i calerà hicar palheta.
- Que parteishi cercà'u, ci he la molhèr.
Que's botava los esclòps, quan lo pair :
- Non l'èi dit teca ! Se s'a hèit mau qu'ei tad eth en
prumèr lòc. Uèra, hilha, per jo, que n'i a un tròç de hèit.
Vèn, non sias tan pressada. Bertomiu qu'ei desvesat dias a ; que
saberà escàder la nosta pòrta. Sopem. Se's manca l'òra non
sofrirà guaire, qué, ja la s'a mancada d'autes còps e tu e jo
que ns'ac avem estupat sense cridà'u, mes lavetz qu'èra tot
pintèras, tot cançons e tot gaujors.
Que sopèn, los dus, dab petita hami, non sense lhevà's quant e
quant de còps tà espiar, caphens de las tulas, lo cabolet de la
nèna, roi coma ua poma roja, e los sons punhs barrats qui gessivan
tant per tant de las dentèlas. Be i avè devarat un monde
d'esperanças deguens d'aqueth breçon.
Com Chila s'apotjava, lo pair que he, trufandèr :
- N'as pas nat besonh d'anar tà la glèisa, si créder me vòs ;
n'i serà pas entrat tà pregar Diu, mes no't desbrombes de passar
totas las aubèrjas, totun qu'avè per costuma de las har com los
devòts quan s'ajulhan a cada estacion deu camin de crotz. Aquiu que
l'averàs, segur. B'i cridava enqüèra aqueste estiu, entre dus
veires de vin, qu'èra a jo d'arretgir lo bestiar quan eth
vagamondejava ?
Qué respóner ad aqueras ramoncinadas ? Chila que devarè tau vilatge.
Que's guardè plan de seguir los conselhs balhats dens aquera passada
e non s'anè har trufar d'era per las daunas deus estanguets.
Que's maregè dab l'un, dab l'aute. Tot cadun que semblava
espià-la dab mei d'atencion que los auts dias, com se'u volossen
hicar los uelhs dessús en cèrcas eths tanben de las soas pensadas, e
dise'u desvergonhats :
- Eh ben, Chila, qué nse'n condas de la hèita de Bertomiu ?
Tots los qui engontrava, be sabèn que de maitins qu'èra estada
mairia d'ua nèna ! Que'u hasèn :
- A qui cèrcas ?
- Ad arrés, ci responè.
- E quin vatz per casa d'Arrajòu ?
- E quin voletz ? Plan, qu'avem frut nau.
- Plan hèit aquò ! Mainat o mainada ?
- Ua mainada, un sordat d'estopa.
- Miélher vau ua mainada nascuda qu'un mainat per nàisher, eh !
- Òhòc !
- E la mair quin s'ac a virat ?
- E quin vòs, en cridant hòrt, com quan passan per aqueras
estaminas.
- E la nèna ?
- Òh, qu'ei batlèu prèsta a dançar la Limosina, ci hasè
enqüèra Chila dab ua arrisa forçosa.
E que tirava endavant en se díser tad era medisha : « Empertinents
los de qui n'ètz ! Mes que'vs vaga, non harèi pas compréner a
degun quin ne va l'auna : vau mei har enveja que pietat ! »
Totun, b'avè lo còr malaut, qu'arrés non lo digosse : « Tè,
que vòs saber on ei lo Bertomiu ? Jo que sèi on l'as ! » E
s'avora, per ma, balhat nat maishant truc ? E's seré au mensh
negat ? Hens cada dia, que i a ua òra endemoniada e tant pis au
malurós qui la se cossira. Quan avó pro virolejat, lassa d'èste a
las vistas deus uelhs hicanècs e afrontius, que gahè tà casa, non
sense aver dat un torn per la bòrda. L'òmi e hora anat dar lo
vrespalh a las vacas ? Aquiu deguens, arren tanpòc. Mes quin lo
s'alarguèn lo còr e las ideas quan, entrant a la cosina, e vi lo
marit tot capbaish au larèr. Non dé nada mustra de la soa alegria, e
tota hreda que digó, coma se parlava en un còp aus dus òmis :
- Lo mau qu'ei hèit, Bertomiu, tot qu'ei tirat au clar. Que
sabem ara çò qu'ei besonh de saber, e non s'ac valè de m'anar
har passejar capvath de las carrèras, e hà'm arríder de jo medisha
- e de tu.
Bertomiu que's lhevè còp sec, blanc de hontas, lhèu de çò qui
l'avè cantat lo pair, maugrat qu'ac deneguèsse, Chila que'u se
coneishè au son pair, mes aqueste, sense un mot, que s'èra hicat en
travèrs de la pòrta e de la man, que he signes au son gendre de
tornà-se'n tau cornèr.
- Arrèr, Bertomiu, arrèr ! torna't d'assèder, mes tu e Chila,
escotatz-me drin. Que'm soi desmestrit l'annada on la Paloma se
tuè sus l'ahorèst ; que disètz tots dus que n'èri mei capable
ne de marcadejar ne de arditejar, lo cabau que se'm deliva dens las
mans, pro de dit ; mes aquerò hèit, que soi lo pair e ací deguens
non m'èi enqüèra venudas las claus ne lo dret de parlar. Açò non
pòt mei anar ! Tu, Bertomiu, despuish uei quina vita e vòs lhevar ?
- Eh ben, que me'n voi anar vailet.
- E tu, Chila, he lo pair, qué me'n dises ? Lo seguiràs ?
- Qué voletz que dígai, jo que soi entermiei de vosauts, mes se
Bertomiu se'n va, no'm poish està'm ací, maugrat que sii a
nosta. Que i ètz vos, Pair, mes se lo men òmi deu partir, e poderatz
tostemps suenhar lo cabau e la maison ?
Lo pair, sense dà's cuentas d'aquera dita de Chila, que se
n'anè de cap au lheit on la mair d'un dia e ploremiquejava :
- No't cau, vèn, ne saumucar ne plorar, quan i a un cap de mei
dens lo tropèth, non lo manca ne garbura ne mascadura.
- Pair, qué voletz que haci ? he ua votz planhenta.
- Non pas anà't péner, mes en çò d'Arrajòu n'as pas mei
quehars.
- E la mainada, Pair, la mainada !
- Que la neuriram, non t'ac èi dejà dit, adès ?

*
**

La Juní, quinze dias despuish, que gahava lo trin de Bordèu on
l'avèn trobat ua plaça de goja.
Que deishava la hilha a las cargas de la soa seror ainada, qui
d'aulhors l'avè portada dejà tà la hont batiadera, e la s'avè
drin ahilhada lavetz. Tanlèu arrecaptada, Juní qu'escrivó
qu'èra plan, e que lèu que daré d'autas novèlas. Tà Cap
d'An, nada letra, mes que recebón per aquò un paqueton per la
pòsta, quauquas causòtas qui devèn èste, probable, las estreas de
la mair entà la nèna. Coma non sabè tròp sarrar un calam, que
l'excusàvam en prumèras. A pausas, totun, qu'èran empensats,
sustot lo pair, de non aver quate mots tà saber s'èra adaisa o a
malaisa.
La nèna que pravava ; aus nau mes que marchè, e a l'an, se non
parlava enqüèra, que's hasè compréner de tot. Un an, dus ans, que
passèn. A ua letra que lo pair s'avè totun hèita escríver per
mossu'u Regent, en pòcs mots, mes sarrats, e on èra convidada a
viéner vede'us e vede's la Chilòta, la Juní que responó que
Madama que l'avè hòrt besonh e que tienè hòrt ad era, e que
Mossur que'u plaçava las soutadas dens ua banca. Lavetz, tà qué
botjà's ? D'aulhors, los hilhs de Mossur e de Madama no's podèn
passar d'era. S'avèn lo mendre malandrèr, que'us velhava.
Hòrts e sans, que'us seguiva tà l'escòla e que'us anava
cuélher. A la fin de la letra, Madama que hasè en pè de la paja duas
arrècas on assegurava que Juní qu'èra plan, e que d'aulhors que
l'èra un trésor.
De la nèna, non sabè que cargà'us de hà'u dus potons.
Mei esberida qu'argent viu, la nèna que vadè de mei en mei
emparlada, despuish qui la hasèn ad era tanben seguir las escòlas.
Que s'i sabè anar sola, totun quan e i avè liscarradas de nèu,
Bertomiu que la pujava sus la gèga, que l'amiava lo maitin, e que la
s'anava cercar lo ser. Lo dijaus, a la sason, que se'n servivan en
çò d'Arrajòu, e com lo pair non volè mei qu'atisar los
escarbòts e plànher per aquiu enlà, que'u hen guardar las vacas.
Batlèu qu'èran a las òras de la prumèra comunion.
Pusque la letra deu Regent n'avè pas hèita bolegar la Juní, lo
pair que'n he enviar ua auta per mossu'u Curè, tà Bordèu ; e
aqueste que v'ac prometi que parlava sense mècas, que tocava a tots
los punts, que pregavan la mair de trobà's en aquera amassada de
familha per tau dia, e qu'esperavan qu'aqueste còp non i avora
rasons.
Per ma ! que s'escadó mau enqüèra tà que hessen viatge, ua
tornejada de sarrampic, mensonjas o vertats, qu'èra lavetz per la
vila, los dus mainats de Madama be lo s'avèn gahat, e aquesta que he
díser qu'en tot prètz que'u calè la Juní. Tot compdat e
explicat, ja valè mei que no's botgèsse s'avosse portat la
meishanta raca a la soa mainada ! Qu'èra, d'aulhors, l'avís de
Mossur, e quan Mossur avè parlat tot qu'èra dit.
La letra qu'èra seguida d'un paqueton. Bertomiu que devó
hicà's lo camin devath los pès e baishar tà la gara ; que cargava
sus la gèga ua caisheta bèth drin plan ligada e leugèra coma un sac
de plumas. Qu'ei çò que i podè aver coma atrunas per deguens ?
Caratz-ve, qu'arrés n'ac sàpia, l'òmi n'avó pas la
paciença d'aténder d'èste a casa, e tanlèu qui l'avó en mans
que's tirè lo cotèth deu fausset, que copè los ligòssis e
qu'avó lo gai de compdar rauba blanca, baishs blancs, solièrs
blancs, corona d'arròsas blancas, vuèle blanc, dinca ua crotz
d'aur (fix) dens ua bueita blanca. Viste qu'ac tornè de troçar, e
qu'anè tà çò de la Luca cargà's un barricotòt de vin tà har
lo suberpés d'aqueras jòlhas.
En çò d'Arrajòu qu'avón ua hèsta deu prumèr numerò, ua
taulada de convidats mei numerosa que l'aute còp on lo topin de la
peguessa e s'èra descrobit. Mes qui pensava mei ad aqueras tempsadas
de rencuras ? En bevent-se deus uelhs la nèna tan roja de santat dens
las soas telas finas e tan blangosas, la vesia non podó està's de
díser, un còp qui avón disnat :
- Quin van las causas ! Quina beròja mainada, Chila, non t'as
neurida ! Ja, dens tres o quate ans que calerà pensar en un gendre.
- Òc, miga, tornava l'auta, l'estomac en·hlat de contentèr e
ua larmina au còrn de l'uelh, gendres ja se'n saberà lhèu cercar
prumèr que n'i pensem nosauts, mes be seré de dòu har que non
hosse vaduda ! B'ei la hilha de casa ?
La hilha de casa ! aqueth mot cadut deus pòts de la mairia, qu'èra
cuelhut còp sec per totas las aurelhas qui escotavan shens n'aver
l'aire, e despuish, quan nomentavan l'eretèra d'Arrajòu, non
hasèn ne Chila, ne Chileta, ne Chilòta, mes tostemps la hilha de
casa.
L'ARRENILHET DE LA MORETA

Ara qui peus camins endavants non i a qu'autòs e camions, e cars qui
se'n van en bruma, lhèu mei lèstes a las pujadas qu'a las
devaradas, que'm brombi a bèths còps de la mia vielha cavala,
Moreta, tan trebatenta e valenta, e qui nse guardàvam @dinca non
nse'n podom mei servir.

*
**

Que la ns'avèm crompada en poria, e lo l'endedia, com la volom
masedar, que'u hiquèm a sajas un bridèth, per'mor que l'avèm
amiada sonque dab ua còrda passada peu còth. Non dé nat tribalh, que
seguí coma un anhèth ; que'u sajàvam la bastina, non digó tanpòc
arren. Un aute dia que m'i pujavi e que hem bona tròta com s'èra
estada nosta de longtemps a ; que'u davi un còp de cabestre e que
s'estangava, que la deishavi la brida larga, e que tornava de partir.
Despuish, que nse n'aidàvam tà tot tribalh, e dab era cada setmana
que hasèm lo marcat. Non sèi quant d'ans, Moreta que ho la nosta
gèga.
Lo dia qu'adviengó totun on comencè de lassà's. Que's he
patuda, e dab petita carga, quan èram a ua pujada, no'n volè mei
dar qu'au pas, e enqüèra calé's estangar tà tornar gahar
l'alet. Sovent que devaravi deu carret, tà non deishà-la sudar,
qu'anavi bèths tròç a pè, e medish que conhavi l'arròda.
Que'n ho un combat per casa tà saber se, per si o per non, la nse
guardarem enqüèra. Tots que digón : « Veniam-la », sonque jo. Qué
voletz, qu'èram partits amassa sovent tots dus. Quant de cavalgadas
n'avèm hèitas e, per ma ! a casa non las sabèn totas ; be
l'avèm atelada lo dia on caló anar cargar los mòbles e las hardas
de la mia molhèr ; qu'aví estacat contra lo cabinet de hrèisho lo
cossei, lo barèu e la horcèra, senhaus lavetz de la valentia d'ua
nòvia. La cavala e jo qu'èram tròp acostumats a la nse virar per
bèth e per maishant temps. Qu'ei jo qui l'arpastavi tanben, e se
nat còp e passèssi per davant la gegarissa, o que pescosse peu prat
enlà, que virava lo cap aquera bèstia, e que'm hasè tot doç, com
per amistat, un arrenilhet : l'arrenilhet qu'èra la soa paraula.
Bèstias totun non son personas, e quan non való mei que tà
l'arrestelièr, que m'avoi a véncer, e que la miàvam tà la
hèira de Sent Luc.
Un paisan drin vielh, dab la soa hemna, que la nse viengó marcadejar :
- Aquera cavala que'm platz, ci'm digó, qu'a l'aire brave, e
que deu poder har enqüèra un bon service.
- Brava que n'ei, que la podetz tocar, ci digoi, un mainat medish
que la poderà miar, non lhevarà nat pè que tà marchar e jamei ua
nhacada.
- Ei atelada ?
- Se n'ei, e enqüèra cada dijaus de marcat, que nse vedetz a
passar. Que nse coneishen, ja, las platanas deu camp vesiau.
- Qu'ei donc vielha ?
- Vielha shens n'estar. Quant de temps deu aver ? Botem
dètz-e-ueit ans, non, meilèu setze.
- Botem vint, ci he l'òmi en arríder.
- Non, ci tornèi. Atendetz, escotatz (aquiu qu'avoi l'aire de
tribalhar de tèsta, mes ja sabí que Moreta que tirava meilèu sus
trenta ans que sus vint !), escotatz, ci hei, que la crompàvam drin
abans que non nse maridèssem Tueneta e jo, que va har dotze ans tà
las prumèras Pascas, e qu'èra lavetz ua poria de dus o tres ans.
- E tietz, ci'm copè la hemna, en prumèras que l'aví paur ad
aquera cavala, per'mor qu'a nosta non hasèm anar nat chivau mes,
tè, quan la vii aquesta de tant aisit arment, que m'i hei, e
credetz-ac se voletz, quan a calut adès tirà-la de l'escuderia, que
n'èi avut gran mau de còr. Tietz !
E la hemna, qui s'i entenè com ve n'avisatz, aquiu dessús que dé
un sospit dolent.
Tà plan díser, la bèstia qu'èra en bon punt, e vendalèra, non
mercava lo mei qu'un vintenat d'ans. D'aulhors que ns'i èram
hèits, ueit dias de seguida que l'estrilhèm la pelha, e qu'avó
lo son boishèth de civada jornalèr. A plaserinas que hem lo camin, e
a tres o quate garrapets qu'èri baishat tà non tròp pesà'u suus
currons. Quan entrèm a miei marcat, Moreta qu'avè las aurelhas
dretas e la soa rauba qu'èra pròpia.
Lo paisan que l'espiava, que's rasonava dab la soa hemna ; coma
arriba entre òmi e molhèr, non semblavan d'acòrd.
- Quant ne voletz, ci'm digó, totun hòrt decidat.
- Vint-e-duas pistòlas ?
- Non s'ac vau de pleitejar mei, ci'm tornava, qu'avem hèit
marcat.
Que'u dei lo cabestre, e qu'entràvam tots quate a l'estanguet
tà beve'n ua pinta. Com me pagava, mentre que guinhavi los loïs
d'aurs arrecats sus la taula, ua idea que'm gessí de devath la
coheta, e autant valosse que s'estosse demorada a l'estujòu. Que
digoi a la mia Tueneta, asseduda au ras :
- Qui sap, se'us deishavi anar un loïs d'aur !
- Tostemps tu qu'ès òmi dab feblessas de còr, pusque te n'ac
balhan. Vèn, tè, hè çò qui volhas, ci'm responó hèra seca.
- Non, çò qui volhas tu ! Mes pusque paga francaments, que voi har
un còp noble, que'u ne tiri vint liuras !
Avoi tòrt o rason ? Qu'ac vatz véder, vosauts medishs.
- Eh ben, ci hei en m'amassant las pèças ua per ua, que'vs voi
amuishar quin èm contents la hemna e jo de liurà'vs a Moreta,
pusque serà dab brave monde e qu'a vòsta, ci'm sembla, non
sofrirà briga e's passarà bona vielhessa sense espravar ne la hami
ne los còps de barròt, tè, aquiu las vint liuras, tornatz-las-ve au
pochic.
La hemna no'm digó arren, mes quina uelhada non m'apotgè ! Que
n'èra de las agudas e dab la punta deu pè, que'm dé ua horada
suu men solièr, podetz créder que la me sentivi bèras pausas.
Mes lo paisan, b'èra urós sus l'òra d'aplegà's lo loïs
d'aur ! Que'm toquè de mans e, gaujós :
- Qu'ei lo prumèr còp, despuish de qui crompi e de qui veni,
despuish de qui'm passegi la blosa de cotir suus marcats, qui'm
hèn coma aquerò un arrebaish sus la plaça de la hèira ! A mensh
que...
E tot empensat lavetz, qu'estanguè la soa frasa. Qu'ac comprenoi
viste :
- Qué i a, vam ? ce'u digoi autanlèu, b'èratz donc content e
ara que mastegatz, que i a quauquarren qui non v'agrada dens la
cavala ? Marcat hèit, que'u vam des·har, truc sus l'ungla. Dab
jo, sabetz, que vau mei parlar hòrt e clar que d'armóler atau !
- N'averé pas defauts esconuts, la cavala ? ci nse he lo vielh.
- Ah, qu'ei aquerò qui'vs hè gemir, ci digoi tot brac (e que
m'avoi, com parlavi, a eishugar ua auta uelhada de la mia molhèr),
anatz, se no'vs va que seram amics per aquerò, que'vs torni los
dus cents, totun n'avón pas leser d'escauhà'm lo fausset.
Marcat des·hèit, arren de dit, e que vatz véder quin, se
l'estacam un aute còp a un arbe, la Moreta, que'u vienen varar peu
torn ua tropa de maquinhons ! E non s'i va har vielha ! Voletz ve
pariar que me'n hèi tres cents liuras ?
- Ja, ja ! òmi de lo bon Diu, e non s'i pòt parlar, ci'm he
autanlèu, nat besonh d'enquerí'vs, be v'èi dit que la bèstia
que'm plasè ?
- E pusque'vs platz, e dongas anem !
Que tringuèm, e com nse lhevàvam, que'us disí enqüèra :
- Qu'èi ua recomandacion a'vs har, abans de nse quitar. Que la
vatz guardar hèra d'annadas, la Moreta ?
- Tant qui posqui ! e digó l'òmi.
- Lavetz, ci perseguivi, se'm voletz créder, e qu'ei per aquera
rason qui ve'n tiravi las vint liuras, que la voi saber a vòsta, e
que s'i espassi ua bona vielhessa, non la veniatz sustot aus
bohèmis, que la harén patir, estirassar carretas pudentas e amuishar
plagas peus camins. Que'm seré degrèu que la m'i calosse
engontrar.
Que nse prosegèm enqüèra ua pausa, mentre que lo dia baishava.
- Vam, ci hei, manièra de copar lo devís, entersia que siam a casa,
las lutz que seràn alugadas, s'atelàvam ?
Qu'anèm tà l'escuderia. Los brancards de la carreta que lo
crompador s'avè hèita amiar qu'èran drin estrets tà Moreta ;
totun qu'i passè. Que partín d'un bon pas, e batlèu l'atelatge
que's perdè dens l'escurida deu vrèspe : a Sent luc, los dias
qu'abracan hòrt.

*
**

N'entenom pas mei a parlar de la Moreta. Los dus vielhs non parescón
mei aus marcats, ja qu'a bèths còps e demandèssem aus coneguts :
« Quin van ? - Plan. - E la cavala ? - Plan tanben. »
Au cap de cinc o sheis ans, la hemna e jo que tornàvam d'avià'ns
tà la hèira de Sent Luc. No'm brombi qué i anàvam har, lhèu coma
ua tropa d'auts, balhà'ns un dia. Qu'arrecotívam drin abans de
Lorda. A nosta esquèrra, Vathsurguèra e los sons tres o quate aròus
de vilatges blancs au pè deus pueis verdolius e mèches ; au hons, lo
gave gramejant a còps, com se lo son briu èra d'argent, e a
d'auts tranquille e blu, d'un blu verdós qui cau aver vist e qui
tant agrada e pausa la vista. L'aire que nse portè quauquarren
d'aset, uas bohadas de cuers bruslats, un arregost d'òli rance e
de pèths guastadas.
- M'estonavi, ci'm he la Tueneta, que son aquiu los bohèmis !
- N'ajas pas paur, ce'u tornèi, en dant ua bona sarrada a la
cavala qui ns'avèm crompada despuish de Moreta, e qui n'èra pas
autan solida. Lo mendre empach que la hasè recular, recular ; que
devó sentir era tanben la bohemialha, e qu'anèm trebucar los
garròcs qui bordejan lo caminau. De ua auta ancolada puish que cadom
au miei de las carretas deus gitanes, òmis mau lavats, hemnas deu peu
oliós e de caras basanadas, mainadèra pedolhosa e espelhondrada. Que
cridavan tots en un còp. E los petits crepauts, qui non volèn pèrder
lo pèisher peu belar, de seguí'ns dab : « Un petit sou ! Un petit
sou ! »
- Ah quiò ! ce'us digoi, atendetz los sourigòts e medish la
peceta !
Mes darrèr d'ua vuetura, estacada a l'arròda, qu'ei çò qui
aví vist ? N'èra pas la nosta Moreta ? Non ns'i podèm trompar,
era medisha qu'èra, e crobida de plagas. Ah, bitara qu'entrèra
adaisa dens los brancards. Tan magra, lo son còrps n'èra mei
qu'ua arralhèra de calhaus !
- Hemna, espia la gèga qui venom l'aute còp. Be nse prometón de
non vene-la jamei a nat bohèmi, e per'mor d'aquerò que'us ne
tiravi las vint liuras.
- Cara't vèn, quan non digas arren, he la molhèr mau ensunada,
pusque volès har un còp noble ! Plan que se t'està !
E autanlèu, la gèga, qui semblava escotà'ns, d'apotjà'n un
arrenilhet, non deus plasents e deus amistós com los autes còps,
meilèu un long crit de heror, com tà díser : « Ailàs ! on m'an
miada ! »
Se n'èri esmavut ! Non podí devarar, per'mor qu'èram cuentats,
e dejà lo sauvatjumi que's hasèn signes deus lèds (que s'i cau
avisar dab aquera nacion que nat caperan non a batisats jamei). Que
davi ua ahuetada au men atelatge, que partívam de seguida, sense
demorar que Moreta, praubassa, e tornèsse de mandar d'autes
arrenilhets.
LAS SÈT GAUJORS DEU MENJON

Hens aqueth maitiau d'abriu, clar com l'uelh de l'ausèth, e tot
plen de siulets e de gorgueis caphens deus arbes, qu'èri de passei,
e, aqueste còp coma pro d'autes, que las aví dab Menjon, lo men
vielh amic.
Sovent, per ua tau sason, que ns'assedèm a l'arrajòu, véder quin
la nèu se n'anava a plaps, e quin la gèrba e sentiva la primavèra,
quin las prumèras aledadas deu sorelh maridadas a las plojas tèbas e
trempavan la tasca e hasèn, drins a drins, verdejar los soms. E aquiu,
dens aqueras pausas esvagadas, lo Menjon que's plasè a condà'm
quin èra urós. Quan tocava ad aqueras còrdas, n'aví nat besonh de
hà'u respons, que n'anava beròi solet : que crei qu'escadosse
un gai navèth de m'ac condar.
Aqueth maitin d'abriu, dongas, que'u trobavi en prosei dab un
companhon deus sons, lo Guilhèm, dab qui se n'entenè hèra mensh
que dab jo. Per aquerò, ja que tostemps e hossen en nhicanhaca,
que'us vedèn sovent amassa, ja que la discutida non triguèsse de
mauvirar.
Coma los engontravi, la peleja que s'èra alugada per'mor que
Menjon que's disè urós de tot çò qui avè, urós de la vita qui
miava e tau que lo Mèste deu monde e de las causas l'ac avè hèita,
totun que Guilhèm, heishuc coma un marchand qui n'a venut qu'a
crèdi, me hasè :
- Tè, se't hè plaser d'agergà't com nosauts sus la gèrba,
que pòdes ; aprèsta't las aurelhas, que vas escotar quin lo noste
Menjon e ditz aver en un còp totas las jòias d'un òmi e totas las
gaujors.
- Non totas, non gojat, ci copava l'aut.
- Eh ben, quandas lavetz ?
- Bèth escabòt ! E los sers d'ivèrn, quan non pòdi dromir, que
las me passi a jo medish.
- E dongas e son tres, e son sèt, e son mila ?
- Non, mila non, mes sèt, sèt jòias, sèt gaujors.
- Conda-las, ci hei.
- E despacha't drin, e horniva Guilhèm, en se nhacant los pòts.
E Menjon que s'aviava coma açò :
- Anem, anem, non voletz que sii adaisa, ja que vivi dens ua maison
coma aquesta ?
- E la t'as bastida, tu ? Non, perdiulas ! Qu'ei lo ton pair qui
n'avè carrejats los calhaus e que s'i avè estirada la braça, e
esbarridas las camas en hènt mortèr, ci digó lo Guilhèm tot
arreganhat.
Mes jo, qui volí totun saber los sèt gais deu Menjon, que hasí ad
aqueste :
- Vam, e be l'estangas dejà, se'u deishèsses díser, senon lo
sorelh que se n'averà dat d'escone's darrèr las picas, abans
que n'aja destecadas las soas sèt jòias e gaujors.
- Òhòc, reprengó Menjon, qui's sovienè de la nhacada, bastida
que l'avè la maison lo men pair, quate murralhas e un teit, vertat
qu'ei, mes n'èra qu'un gran còrps vueit sense arren deguens.
Que la m'a caluda garnir, e se non l'aví moblada e pedaçada, non
n'i demoraré bitara un canton de dret. Voletz entrar, voletz saber
quin son ara los planchèrs naus e lis, e beròi plomats los
colandatges. Tot enlusit e pintrat, e que sèi çò qui me'n còsta !
E Menjon, atau, que nse largava dab un sospit la soa prumèra gaujor,
totun que Guilhèm lo hasè trufandèr :
- E la segonda, on l'as ?
- Espiatz lo men gai dusau, que'u vedi cada maitin quan me lhèvi,
de la mia frinèsta.
- Lo camp ? ci hem Guilhem e jo.
- Òc, lo camp, e un camp contra casa. Que m'agrada, d'autant que
los mens praubes anciens, dab Diu sian, que'u s'avèn uelhat longas
annadas, e lhèu generacions, sense podé'u crompar jamei. Mes be
hasè tà nosauts ! Se los mens pairans l'espiavan en de batles, jo,
per ma, un dia que lo mèste avè hrèita de dinèrs, qu'èi clavat
l'ahar. Qu'ei men, tè ! Tres cents liuras que me'n còstan, mes
no'm hen nat dòu, qu'èran de plan emplegadas aqueras. Díser
qu'èram hòrt sarrats en çò de Menjon, n'avèm qu'un sendèr
de tres pams de larjor tad anar dinca au caminau, un senderòt on tot
dia lo vesin èra prèste a cridà'ns per'mor que'u horàvam la
soa gèrba e lo son blat quan n'i avè. Cada dia viahòras, cada dia
pleiteis. Aqueth tròç de tèrra que hè tròp beròi tà nos, e atau
que'm pòdi causí'm tots ans de qué hà'm hroment e de qué har
milhòc : dab un cam parièr e lo pòrc, que s'i pòt passar
l'annada !
- E l'aute plaser, lo tresau, on l'as ? ci disè lavetz Guilhèm,
amuisha'u, que nse'n posquiam arregolar la vista.
- Lo tresau, non lo me desbrombi, anatz. Qu'ei la mia hont. No'm
parletz d'ua casa qui a l'aiga a hòraman, o d'on son obligats de
la se cuélher a l'arriu qui's carga de tròpas d'atrunas. Aquera
aiga tèba en ivèrn, fresca en estiu, e estillada, qu'ei un
agradament de s'i ajulhar davant quan avetz la gòrja seca de las
provas estomagantas deu hen o de la palha deu segar. Un chorrup
d'aiga aquera au clòt de la man, bona, leugèra, abondosa per las
màgers sequèras, qu'ei com ve disi ua liquor de reis.
« De longtemps a tanben, los mens pairs que l'i sabèn au pè deu
Puei. Mes tà l'amiar de cap a nosta ! Be'n calè traucar prats,
camps, e vacants e peishenças deus auts ! Que se n'i hen batalèras,
convienguts, e que'n gessiva, au ras deu hèit, quandes e quandes
empachs. Mes on los pairs non arrecotivan, lo hilh que s'i escadè.
Ara qu'ei mia la hont dont los uelhs e boreishen au pè deu terrèr,
la hont qui gorgueja autanlèu dens las pèiras. Que la m'èi
gavidada per devath la tasca e, dab ua clau, que la hèi colar quan voi
au herradèr. Ueratz quin ei, los qui mei morganhavan contra lo
passatge deus tuièus, ara que son los prumèrs a viene-se'n empliar
los terràs quan la loa aiga ei terrosa.
Ací Guilhèm, lo batalur, qu'anava mudar los pòts, mes tant vi lo
Menjon dab gran hami de parlar, que'u deishava perseguir.
- Que ve'n vatz arríder, si'vs disi que la mia jòia quatau
qu'ei, se'vs platz, la mia sauma ! Ne grana ne petita : mei grana,
que'm fatigaré los braç entà cargà'u la bastina, e a malaisa
que m'i pujarí ; mei petita, no'm seré pro. Miegèra, que'm va
tà tot tribalh. Qu'ei amistosa, e un mainat que poderé hà'u
sarricoquets sus l'esquia, non se'n daré : sofrenta, pacienta,
valenta, que pòrta lenha coma un chivau. Lo bèth service de qui'm
hè !
« S'a nat defaut, non son que pecats de natura ; aqueths, nat medico
non los pòt guarir. Engontre suu camin herrat ua hemsada, ne per lo
diastre non la haratz avançar de pas. Abladatz-la de còps de tòcho,
predicatz, lo miélher qu'ei, se non voletz dromí'vs aquiu, de
virà'vs e d'anar gahar un aute passader.
« E dab aquerò, non saberetz de qué viu. La màger porcion de
l'annada que s'esvita dehòra, e l'ivèrn, quan la cau embarrar,
non minja pas mei qu'ua craba. Mes a perpaus, b'èm a cinc gaujors,
amics ?
- Òc, com dises, ci he Guilhèm.
- Eh ben, la mia cinquau, non n'anem mei endavant, ne mei
endarrèr, qu'ei la mia craba medisha. Quin hè negre dens un menatge
si non tiran nada gota de lèit ! Ua sauma, qué còsta ? Pòc de
causa. E ua craba, mensh. Non entenotz jamei a díser que la dauna deus
jolhs plagats que's mingèsse cada dia un braçat de hen o d'ardalh
? Ja, ja ! Tanlèu qui l'an aubrida la cleda, en quina sason que sia,
que sauta tà dehòra e que se'n cèrca, e que busqueja de calhau en
calhau. Non me n'emplegui mei, tè. Quant de còps, tu Guilhèm, e
m'as dit : E la craba, on te brosta ? Jo que't hèi : on vòs que
sia, dehòra, devath lo cèu, que's tròba pastura de la soa dinca a
boca de nueits, quan las estelas s'avian tà clarejar. Que'u hèi
lavetz un parelh de siulets e que l'èi aquiu a l'òra de mólher.
« Ua craba ! Mes b'ei un revengut tot natre, ua providença, e dab
era tot lo ganh qu'ei segur.
« Mes en ve devisant d'era, non m'èi a desbrombar l'endret on
non la dèishi jamei entrar, ci he enqüèra lo Menjon : lo men vergèr
! Se jamei la barana ne hosse aubrida per escadença, be's plaseré,
hòu, e los sauts qui haré a pujà's sus los pomèrs e lo cerisèr,
quin me saberé prestir las saburas, saporet, braneta, isòp, pimbo e
majorana, sense compdar los pavòts dont hèi flòcs tà la montjòia e
tau reposoèr lo dia deu Còr de Diu !
« Mes au men vergèr, nat cap de bestiar non i entra. Que'n seré
senon deu pè de vit que m'i plantavi, e qui'm balha - non tots
ans - bèths dotzenats de gaspas d'arrasims. Qu'ei pòc, se
voletz, mes anatz pregar lo sorelh de cauhar drin mei, e a l'ivèrn
de non èste ne crude ne long ! Per aquerò, los pomèrs que me'n
sabèn empliar bèths tistalhs de pomas, e que m'ei agradiu de las
pujar dinca au solèr : tota la maison que n'auloreja, de Marteron a
Pascas, de las mias pomas maduras.
Mes lo Guilhèm que'm hasè guinhadas. Despuish bèra pausa que
n'avè pro de tandas de humadas d'encens per'mor de saumas e de
crabas, per'mor d'aqueths arbolets, glòria deu vergèr, fortuna
deu Menjon.
- Vam, vam, e la setau gaujor, òmi riche, òmi conhit de bens,
despacha't de la destecar e que'ns posquiam hòrt plàser de
l'audir.
- Eh ben, la setau jòia, qu'ei la mia prada. Non sèi perqué
l'aimi mei que tot amassa - la maison hicada a despart, dab los
cabinets antics, e las soas taulas de corau e los sons lheits a cortias
- e se atau me tòca au còr, qu'ei per'mor que tà l'aver com
l'èi, que'm dava hòrt de tribalh.
« Quan pensi, jo, aus aigats de 1875, quin l'arriu s'en·hlava,
s'en·hlava tot d'un còp. Quin desòu ! Las aigas que devaravan
coma ua tropa d'aulhas espauridas ; traversèra, la ploja que honiva,
e qu'entrava dens las maisons per entremiei de las lòsas ; arrés
no's podè sauvar. Diu que nse presèrvi deu huec, mes l'aiga
qu'ei la màger calamitat, quan nega un país. Autanlèu que las
malícias de la tempèsta e s'amatigavan, que s'i caló har, tà
carrejar la montanha de pèiras, de sables e d'arraditz d'arbes ;
qu'escalhavavi lo sòu, pè per pè, que lauravi e que semiavi de
gèrbas aquera prada coma en un camp e semian lo blat. N'estauviavi
pas tanpòc lo hems, e ueratz quin au mes d'abriu la tasca a un
beròi vestissi, quin lo pè s'escon dejà dens la gèrba, e quin
haretz adaisa un flòc de lilòias. Qué me'n dises, Guilhèm ?
Aqueste que trigava ua pausa de respóner ; deus sons uelhs que
semblava mesurar la prada, tant aimada e tan vantada, e per fins
qu'ei jo qui lo digoi :
- Anem, òmi, no't hàcias díser dus còps de batalar, totun que
sèi que n'ei pas l'enveja qui't manca.
- Uèra, ci responó, ja seré lo men torn de m'i har drin, mes
quin copar dab lo men heishuguèr tandas de paraulas avantatjosas ?
- Vèn totun, ce'u hei, des·hè't de çò qui as e qui
t'aveja, ci sembla, a carà't.
- On ès tant adaisa, ci digó lavetz Guilhèm au Menjon, be i harí
ua prauba vita ! La toa maison, qu'ei meilèu bòrda que casa ; au
ton camp no'n tiras jamei duas recòrtas, e l'annada on lhèvas
milhòc que t'as a crompar las pomas de tèrra ; la toa hont qui
canta au ton herradèr que va, qu'ei çò qui as de géncer, mes
n'ei totun que chorrups d'aiga clara ; la toa sauma, la toa craba,
e pòden comparà's briga a la cavala pomposa qui atelan, o a la vaca
bona a dar dètz pintas de lèit a cada òra ? La toa craba ! non
me'n volhas se t'ac disi mes que deu aver lèit coma ua cloca. E lo
ton vergèr ? Parlem-ne. Quin ei long e large, quant de pams a ? Sheis
pomèrs, un cerisèr qui cargan pomas granas coma aranhons o
floquetòts de cerisas agras (que me'n balharés non te'n volerí).
E tota aquera plantanha, quin boscassar !
- Ah, ci he Menjon drin escamusat, convié totun que la prada qu'ei
quauquarren de causit ; tots los qui l'espian en passant que se
n'amigalhan.
- Quiò, ci tornava Guilhèm en hènt clacar la lenga de mesprètz,
vòs me'n créder, hèras que crebarén de hami on dises de que't
hartas, e jo, se m'i gahavi, dab ua sheringla d'aiga que
l'arrosarí d'un cap a l'aut la toa prada !
PER UN GRULH !

- Òhòc, que n'èras estat, ja, l'amic de la Frosí de Suberlia,
e que m'an assegurat qu'un còp, maridats de bèth temps a e
amainadats, que v'amassàvatz dens ua aubèrja de la montanha, e
que'vs partatjàvatz un grulh. E s'ès un òmi drin franc, coquin
de Jantinon, que'm poderàs condar la hèita, pusque i èras !
- E qu'ac sabs, tu tanben ? ci'm hasè lo men amic tot
susprés...
- Qu'ac sèi, mes no't diserèi d'on ac tiri. Que s'ei dit ;
b'ei pro ?
- Òc qu'ei pro, ci'm tornava, mes vèn, non me'n hèi nada
vergonha, e lo cap lhevat e lo còr tranquille, que t'ac voi condar
quin, l'aute còp, Frosí e jo nse minjàvam aqueth grulh !
E Jantinon, sense mequejar briga, que'm destecava aquera mombrança
de la soa luenhtana joenessa.

*
**

« Uèra, abans de't parlar de quan èram dab lo grulh, que t'èi a
har véder quin, ans davants, e ns'èram engontrats aulhèrs au bèth
som de Sageta. N'èram ad aqueth cujalar que dus paisans, cadun dab
la soa tropa e, a dus, non nse hasèm briga de puisheu tà
tornejà'ns dens la cabana, e peu vesiatge que i avè espaci tà las
curtas, que podèn pujar sense engontrà'n d'autas, e espuntar
sense tornar sus las medishas gèrbas.
Autanlèu que l'arrós èra eishugat que molhèm, qu'alargàvam lo
bestiar qui se'n ganhava per aquiu enlà. Que'm hasí lo hormatge
e, bèras pausas, se lo sorelh èra tròp agut, que'u deishavi àrder
e que'm palanquejavi dens lo jaç, pro large tà dus e medish tà
tres, per'mor que ja n'as entenut a parlar deu men companhon, deu
pair Suberlia, òmi de quauques sishanta ans, eishuc, pòc batalur, mes
de bona vita, e qui un còp qui t'avè mercada amistat te dèra lo
sang deu còr, prèste a't har aunor e tot service se n'èra
besonh.
Nat d'aqueths tòcamanetas qui v'arcuelhen dab mila gaujors, e
v'ahuegan de compliments, ve prometerén mei de lard que de pan,
puish, autanlèu qui n'ètz pas mei dab eths, que v'esperrecan, dab
la lenga ja s'enten ; se cau que se'n tornen tà la cabana, que
horucan dens las vòstas hardas e medish que's serveishen de la
vòsta lèit, e que s'emplian lo salièr de la vòsta sau.
Dab Suberlia, tot parièr com m'ac pausavi, que m'ac trobavi quan
baishavi de las picas. Medish, com sovent èra passat mieidia quan
m'atraçavi, que'm penè lo cautèr suu huec e que'm hasè la mia
garbura. E puish, tè, se per cas e i avosse dias on aimava de's
carar (cadun qu'a las soas, e lo qui ei tostemps emparlat e gaudent
que lhève lo dit !), se pausas e pausas e hasè deu mut, que l'ac
passavi adaisa per'mor que cada dissabte que'u vienè la soa hilha.
Be pòdes créder que non ns'avejàvam amassa. Be pòdes pensà't
que la Frosí e lo Jantinon que's deishavan víver ! Be pòdes èste
segur que se lo Rei, quan n'i avè un per París, e s'escadè fièr
dens lo son castèth a frinèstas de pèirapicada, jo que n'èri dens
la mia tuta de Sagetas qui totun non hasè entrar l'arrajòu que per
ua pòrta on se calè croishir tà passar deguens.
Non sèi mei quin ns'èram plasuts, puish amorosits : l'atge
bessè.
Atau l'amontanhada d'aqueth an que devirava plaserosa mes hèra,
hèra corta. Que las me caló gahar de cap a la plana aus darrèrs
d'aost, com las prumèras plojas avèn hèit vàder ua crosta de
gèrba aus estorars de Coarrasa, e tanben com dejà las tucas de
Sagetas se refresquivan de la sòrta de Cohet.
La mainada que m'aidè tad atraçar lo bestiar esbarrit, que botèm
sus la sauma la valisa deu pastor, las banas, los cuvats, la
hormatgèra e las capas, e ja que n'ac avosse dit au son pair, partit
per acerà hòra, que'm seguiva dinca au pont deu Gave. Aquiu que
ns'avom a desseparar, mes ne ho pas sense promessas d'escrive'ns
dens l'ivèrn, sense convienguts entà l'annada qui anàvam
préner. Totun, espia quin las causas se devirèn tà nosauts, au mes
de mai tornat, non amontanhavi mei. Qué vòs hà'i ! Tant per tant
èri per casa ua setmana e dejà que comprení plan çò qui
s'ordiva. La mia mair non me'n hasè avoanças cap e cap mes que
l'entení batalar : « Ja, ci hasè a còps, non voi mei estivar
soleta e non voi mei estivadors qui non vòlen har que çò qui'us
platz e son tot dimenge a la dança o per camins e per carrèras. Per
aquerò, non sèi quin ac trobarà lo Jantinon. N'ac tieni pas
d'eth, mes despuish baishat augan, que receu letras. Un aulhèr, eh,
qué me'n disetz d'aquera ? Qu'ei çò qui'u pòt aperar per
capsús, quauqua montanhòla. Mes que'u te vau estacar jo, e viste
hèit. Maridatz lo Gave e no's botjarà mei. »
Un dia, com me vedó capbaish, que'm digó :
- Qu'ac sèi, ja, que las as dab la toa tòia, e non pensas qu'ad
era. Mes que'n haram ací d'aquera, pas mei grana qu'un barbòu,
e no's pareisheré a l'auta part deu tojar ! E be marcha tostemps,
ci m'an dit, dab lo còrps plegat e lo cap au miei de las camas coma
s'èra a pujar la montanha ! Ja, ja, que sèi quin ei. E vas créder
que la toa mair non s'ei informada ?
- Petita ? e quin ac sabetz ? Beròja o lèda, a jo que m'agrada,
ci'u hasí.
Que n'avom d'autas tramadas. Un dia qui lo factur m'anava dar ua
letra, probable que m'arribava de la Frosí, Mamà que l'ac tirava
deus dits, que la hasè en bocins, que la getava suus escarbòts e,
enfuronada, que cridava au factur, com se eth tanben l'i podè
quauquarren : « E que'u ne pòrtes nada auta ! »
L'amor qu'ei bèra causa, mes que m'avoi a causir : maridà'm
dab la Frosí, quitar casa, o passà'n per las volentats de la mair.
Qu'ei Mamà qui'm ganhava e me ligava tà Carnaval dab la Mariòta
qui nse portava de qué crompà'ns un parelh de vacas ateladissas.
B'ac comprenes que la letra que's demorè sense responsa, e qu'a
l'estiu tornat, com totun la tropa d'aulhas èra acostumada aus
garròcs de Sagetas, qu'ei lo frairòt de la mia hemna qui i anè har
l'estivada.
A l'abaishada que'm dé novèlas deu Suberlia, d'aqueste e de
d'autes. De la Frosí, arren ; e totun quan me batalava deus amics
d'aciu capsús, la lenga que me'n prudiva. A còps tanben, que
m'ac rasonavi : pusque la te desbrombès, perqué era non se't
desbrombaré ?
L'an despuish qu'aprení que s'èra tanben acasida.
Totun que cau créder qu'ua idea que pòt tròp. Non sèi per aquerò
se d'auts e son bastits deus medishs òs e de la medisha carn, mes
d'avé'm cargats los gòis sus ua mainada joena e lègra, cada còp
qui dab la mia mair e devisàvam de peishenças e de montanhas
qu'aví davant l'imatge de las amors primaveraus, que'm susprení
saunejant de la soa arrisa, audint lo tringlet de la soa votz,
per'mor que n'avè ua bèth drin clarejanta, e quan jamei - en
ajumpant ara los mens mainats - e n'aviavi la soa cançon
costumèra :

Dus pastors a l'ompreta
Que'n hasèn un boquet,

lo son sovenir envescat non se'm podè darrigar de la memòria.
Un d'aqueths abòrs, a la sason de las hèiras, qu'avoi leser de
parlar de bestiar montanhòu, de borrègas de Barètja e de galaias de
Lavedan dab lo capdèt de Laspresas, un d'aqueths marandets qui deves
conéisher.
- Òhòc, Jantinon, aqueth qui non pòt díser tres mots sense
arnegar quate còps, Diu vivant, perguiu ! hilh de p..., macarèu ?
- Aqueth medish ! qu'anava sovent tà Lorda, e que'm he : «
Sabes, Jantinon, qu'èi vist monde, lavedés qui m'an parlat de tu,
perguiu ! que i ès dongas jamei anat per aqueths país ? - Òhòc,
ce'u tornèi, qu'i soi estat aulhèr, mes que i a dias ! - Eh ben
que i as amics enqüèra, lo Suberlia, au doble, triple ! se't ditz
arren aqueth nom ? - Òhòc !... Lo brave companhon de qui èra ! -
Qu'èm anats disnar en çò de la Barbuda, medish que i èra la soa
hilha, ua hemna pas grana, sonque atau, mes beròi escricada, hòu.
Hilh... de pica, be devètz èste plan dens lo temps ! Que crei
qu'aja tres dròlles en tres ans de maridatge. - E t'a parlat
briga de jo ? ci hei tot destacat. - Òh tè, abans que n'avóssem
acabat de tringar, com lo Suberlia èra a batalar dab un aut que m'a
dit tot doç : « E Jantinon, tostemps esberit, qu'ei maridat ci
crei, e plan maridat ? Hètz-lo compliments e se per cas e viengosse
har un torn per la hèira de Sent Andrèu, que'm hasosse un mot de
letra, dab plaser que harem ua devisada. - Non sèi pas se serèi
esvagat d'augan tà m'anar passejar ! ci hei au marandet. » E non
perseguívam mei la batalèra.
Mes batlèu, aqueth envit que'm tribalhava. Lo maitin de la hèira,
com se lhevè un sorelh gualhard, que digoi a la molhèr : « Uèra,
que m'ei arribat a las aurelhas que tad aquesta hèira que tròban
bonas vacas tierroèras e com non i avó ne hen ne ardalh d'augan que
seràn hòrt a bon compde. Vòs que me'n haci lo camin ? -
Pusque't va, vèn-i, mes que sias a casa de d'òra, non t'ajam a
torrinar la garbura dinca a miejanueit », ci'm tornava lavetz.
Que vii la Frosí. Beròja tostemps que'm parescó, beròja com non
n'i deu aver nada auta, ja que l'atge e l'avosse dejà mercada
deus sons plecs. Ne tan cinglanta e alihèrra coma l'aví coneguda !
On èra la gojatina de la votz fresca e engalinaira, cantant en
sautiquejant d'ua pèira a ua auta :

Dus pastors a l'ompreta
Que'n hasèn un boquet ?

E jo, hòu ! En passant davant un magazin, com m'espiavi au ras
d'era, sus la vitra, lo còr que se'm dé ua hòrta estrenhuda. Jo
tanben qu'aví cambiat. Quina dolença ! Non m'èri jamei vist
qu'un sautaprat quan me miralhavi en quauque gorg deu gave, mes quin
m'èri hèit en tan pòc d'annadas ! Se la Frosí e guardava
quauquas mustras de la soa beror printanèra (las hemnas que v'an
totas ua adretia tà s'afaitar), deus òmis non me'n parles,
despuish d'un temps, de trenta ans a de capsús, que's pòden
véner los miralhs !
Qu'anèm tà çò de la Barbuda. E un còp asseduts, cap e cap,
que'u hei a la Frosí :
- Vam ! qué t'a gahat tà m'aperar coma aquerò ?
- Que volí prosejà'm drin dab tu. E i a mau aquiu ? ci'm digó
era.
- Non, gojata, qu'as plan hèit, e n'ei pas temptar lo diable
de'm deishar convidar per ua anciena amistat.
E lavetz, que'm tirèi lo grulh deu sarron (que'u m'aví hèit
seguir, lo sarron de quan èri aulhèr, e tanben lo men tòcho
d'agreu), e que'u pausavi sus la taula troçat dens lo son paneth
blanc de lin.
Aquiu la Frosí que'm he coma esmiraglada : « Lo men marit non sap
hromatjar com tu e lo men pair a bèths còps que s'escapa de díser
que non tastam mei tan bon grulh despuish que lo Jantinon s'a perdut
d'amontanhar tà Sagetas.
Que mingèm. Tres òras que batalèm cadun de çò de nosta. Era
que'm dava novèlas deu Suberlia, deus sons nèns e deu son marit :
- Quin ei a casa lo ton òmi ? ce'u hei. Se te'n hè véder ? Ei
d'aqueths arremoliaires jamei contents e qui mastegan lo medish avís
?
- Non i a qué plànher, ci'm tornava ; non pinta que tà las
eleccions, e çò que i a de miélher, non avem nat cabinet de barrat,
quan me cau dinèrs tà crompar raubetas e davantaus n'èi qu'a
me'n préner.
- Aquerò qu'ei plan, ci'u hasí.
Que'u ne hornivi quauquas uas de las mias, pòcas totun, e que nse
desseparèm sus la carrèra on, dejà sus quate òras, lo sorelh se
cobava. Peu miei, be n'i avè horrèra de galants, dab flors au
corsatge o a la polacra de la vèsta, uelhs hissants, pòts arridents e
coplets holastrèrs : despachatz-ve, praubòts ! Non sèi quin aquera
gaujor descabestrada me carguè gran mau de còr, totun qui balhavi ua
sarradòta de man a la Frosí : ne l'un ne l'auta n'avèm mei
quehars a la hèira lordesa.
E sabs puish quin d'aqueras vistas e i avó monde tà se n'avisar e
lengas ahieladas tà l'ac viéner condar per Coarrasa a la mia
Mariòta ! Que n'i botavan ua còssa de mei. Qu'ei cada dijaus qui
m'escapavi tau marcat, e cada còp qu'aví, jo aulhèr, ua madama
penuda au braç. D'aqueths chipotís, la dauna que se'm botava a
har lo mus :
- Qu'as, miga ? ci'u digoi. Que horavas un limac en anant cercar
los caulets e las saburas au casau o qué ?
- Tu que t'ac sabes ! ci'm tornè. Quan te'n vas har torns e
viradas e beròis passeis dab quauqua mandra peus marcats endavants...
Non la deishèi acabar :
- Ah, qu'ei aquerò ! E que te'n das de m'èste engontrat per
la hèira de Sent Andrèu dab la Frosí, d'aver disnat amassas e de
ns'aver minjat un grulh ?
- Non la sabí aquera auta ! ci'm he. E qu'avotz un grulh ?
Mercés hèra de m'ac díser. Qu'avètz dongas ua bèra hami tà
v'atelar tots dus dab un grulh !
- Hemna, ci'u hei lavetz, se m'estangujèi dab era, non podè
èste ne tà mau díser ne tà mau har. N'aví qu'a condar tot ben
de tu, de la familha qui m'èi neurida e que serí un desestruc, un
lèd, un sauvatge se, com la trobavi per escadença au marcat, non lo
demandèssi novèlas deu son pair. Qu'èram estats amics dab lo
Suberlia, e tu qu'anavas lavetz enqüèra tà las escòlas ! Qu'as
bèth cridar, no'm saberèi estar de l'aimar tant qui visqui, lo
brave Suberlia !
E benaurada, la mia pensada que partiva tà la montanha de Sagetas.
Qu'èra dissabte. Que desbarravi las praubinas. Acerà capvath, per
camiòts e sendèrs, drins a drins la mainada que pujava aporicada sus
l'asolòt. Quan se pareishè a de bonas au pè deu cujalar, que'u
davi dus o tres còps adishatz dab lo men berretòt au cap deu baston,
e que'm tornava lo bon dia en hènt segotir lo son mochuèr en alas
de parpalhon.
- Vam, vam, ci hasí au Jantinon, que's passè atau la peleja ?
- Que t'èi dit quin la mia hemna e varava per la cosina, e
trebucava los armaris coma ua gata emposoada ; quin morganhava tà
qu'ac entenossi : « E díser que'u m'an hèit esposar com
n'èri qu'aus setze ans ! Ah, s'avi sabut, se n'i avosse
s'aví sabuts suus taulèrs de Nai ! »
Mamà, qui èra per dehòra e qui se ns'escotava, qu'entrè lavetz
:
- Qué, Mariòta, e vòs díser que Jantinon n'ei pas anat tau
marcat en vistas de crompar ? Jèsus Marià ! E se n'a pas crompat,
tà qué pelejà'u coma aquerò !... Uèra, a jo non m'i va
d'arren, de quate pans que n'èi tres de minjats !
Aqueth díser, com te pensas, amic, que'm dava fòrça e coratge e
que'u hasi, arreganhat, a la Mariòta :
- Qu'ei aquera missa baisha, n'èm pas a la glèisa mes en çò
deu Jantinon, sabes ! No'n guardarèi, non, mei d'aulhas sus la
montanha, e non i aniram tot dia de marcat. De mei pressadas que
m'estangan per casa, qu'ac sèi, ja, qu'i son la hemna e los
mainats. E espia, que sia pro dit e pro molut. Pro de capborrerias, pro
que'm hès béver tisana de mus, eh, au Diu me dau ! no'm hàcias
mei arnegar... Per un grulh !... Per un grulh !
LO PORTRÈIT

La Francina e lo Jausèp, frair e seror, que vivèn amassa en casa de
La Halha.
La gojata qu'èra ua d'aqueras qui's dèishan escórrer lo temps
d'aconsià's, e ja qu'au lor díser no's sian jamei hicadas en
cèrcas d'un marit - no'n vòu, non, carnina la nosta gata ! -
qu'arriban atau, d'un carnaval a un aute, a quarantejar. E lavetz,
se no's consòlan deus esterucs qui's presentan o se non las gaha
la devocion, que s'apotjan tà d'autas cuentas ; no's son podudas
apariar, eh ben, qu'ac vòlen apariar tot, adarron, dens los amics e
la parentèla.
Dongas que n'èra bessè aquiu la nosta hemna a maridondar lo son
frair. Que volè tad eth quauquarren de plan, ua damisèla de bona
maison, beròja atau, atau, valenta pro, e richa tanben, richa
subertot, per'mor que, com disè, las nòras sense escuts que's
prenen autanda de plaça au larèr com las qui son viengudas dab ua
hòrta legitima.
Tòcatocanta dab çò de La Halha, qu'èra la maison
d'Antrahòssas, on vivè de quauquas rendas e d'un ben qui's
logava a miejas, ua auta dauna drin gamada, la Condorineta qui de
longtemps a n'avè mei ideas d'acasí's. Tà qui serén dongas
l'ostau, las bòrdas, los prats e los camps, e la castanhèra ? Qui
s'amassaré la ligassa de papèrs dont no's minjava de segur lo
revengut ? E tà qui, sonque ua petita neboda soa, ua neboda per
endarrèr, dont la mair s'èra morta en lo dant la vita ?
Despuish quauquas mesadas, la donzèla, a qui avèn trucat los
dètz-e-ueit, ja que n'i parescosse guaire, qu'èra de passei per
París e que mandava cartas postaus a pièlas, l'ua que tocava
l'auta.
Vesins que i a, non pas que n'avossen quehars, mes atau per
curiosèr, tà plàser un drin a la Condorineta, quan l'engontravan
tornant de la glèisa, que'u hasèn :
- E que va, Madamisèla, per París ? Qu'escriu ?
Condorineta que responè « quiò », hèra gaudenta de la demanda, mes
se Francina e vienè de quan en quan en vistas de cuélher novèlas,
qu'alongava lo prosei, qu'anava medish cercar las cartas, que
l'ac legiva, e dab un sospit e quauques passacòths que'u hasè :
- Se Desirè me vòu escotar, dab lo beròi dequé noste, que's
trobarà per aquiu un marit de condicion !
Aqueras vesitas, aqueth ligami de las duas hemnas, aqueths parlatòris
qu'èran sabuts. Qu'ei çò qui pòt demorar d'esconut entaus
uelhs de lesenas qui son tostemps a espiar, a escotar, e qui'vs
darrigarén las pensadas medishas las mei caphens dens las galihòrças
deus cervèths ? A bèths còps que disèn a la Francina :
- E Jausèp, ei enqüèra decidat a har la gran peguessa ? Tà quan
vam estar convidats ?
Francina que tornava ric per ric :
- Lo frair no's ligarà pas dab quau se volha, mes que'u ne sèi
ua, e tad aquera, non crei pas que'm diga que non. De dòu har
que's tròbi drin joenòta... dètz-e-ueit ans !
Los vesins, aquiu dessús, no'n demandavan de mei. Que's
mensh·hidavan que Francina que s'ac avè tà l'eretèra
d'Antrahòssas, ja que non hosse ne plan hèita (ailàs ! que
tortejava !) ne un potz de beutat. De mei qu'aquerò, que la
barrejava, mei qu'arren mei, ua votz de carrasqueta qui los prumèrs
còps qui l'audívatz, volens o non, ve hasè gahar lo patac de
l'arríder.
Mes los dinèrs de la tatà b'èran aquiu tà plomar, tad adobar la
votz tan desgraciosa, lo cap mauempastat, e tanben la cama qui hasè en
marchant : Tres e dus cinc ! Tres e dus cinc ! Lo pijon qui's
consolaré de la pijona qu'averé de qué virà's las maishantas
perigladas.

*
**

Aqueth dia, dongas, lo factur qu'avè senglas letras tà las duas
maisons de La Halha e d'Antrahòssas, e bèth drin pesantas
qu'èran. S'èra entrat en çò d'Antrahòssas, los qui
l'espiavan sovent a har la tornejada non se n'estonèran per'mor
que dus dias sus tres que i avè tà la damisèla catalògues,
prospectús e municions d'aqueras. Despuish que l'eretèra las se
passava capvath París que i arrecotivan letras e cartas. Mes ueratz,
aqueth dia, en deishant çò d'Antrahòssas que tirava de dret tà
çò de La Halha on no'i recebèn guaire jornaus que cada quate ans,
tà las eleccions de deputats, e dens la setmana de Cap d'An la
huelha deu colector.
- Ua letra tà nosauts, ci he Francina, e qué i a de nau ?
E d'esquiçar l'envelòpa e de léger, e d'espiar lo portrèit
qui èra juntat au mandadís. Puish de córrer tà çò de Madamisèla.
Aquesta qu'èra dejà prosternada davant l'imatge qui vienè
d'aulhors de recéber era tanben, portrèit drin lecat, bèth drin
plan escadut on la neboda se presentava com non s'èra jamei vista,
probable. Qué voletz ! Au dia de uei, dab las mecanicas e lo
saber-har, ja s'i masedan causas qui v'estonan, qui v'esmiraglan.
No'vs condarèi, non, la jòia e la glòria d'aqueth parelh de
hemnas. La Condorineta que volè har assèder la Francina :
- Datz-ve la pena de v'assietar, ci'u hasè.
- Excusatz-me, ci tornava l'auta, be cau que Jausèp que'u veja
lo beròi portrèit.
E que la deishava partir en seguint-la deus uelhs, per dessús de las
soas bajaulas que la damisèla no's descargava deu nas que quan
s'anava dromir.
Tant per tant se lo gojat se tirava los esclòps au colidòr de La
Halha ; que vienè d'arretgir e que pausava la bana de la lèit sus
la meit de la cosina :
- Non sabes ? ci'u te ditz Francina.
- Non, qué i a ? he l'aut.
- Iè ! Non t'ac voi díser !
- Guarda-t'ac. E te n'as desbrombat de'm preparar l'esdejuar
? Esdejuar que voi.
- D'aqueth galutre, n'a que vente. E totun !
- Qué, totun, qué ?
- Totun lo factur qu'a portat ua letra e quauquarren deguens.
- Que s'ei mort, lhèu, l'onco d'America, e qu'èm eretèrs ;
se i a escuts a partatjar, que'n soi.
- Miélher qu'aquera !
- Miélher, e quin ?
- Ua mainada en portrèit e escuts en suberpés.
- Vam, vam, ci he Jausèp, en estirant la man.
Mes Francina que se n'anava tà l'aute còrn de la crampa e,
contrariat, lo frair que'u he :
- Quauqua coionada, se credes que't vau córrer darrèr !
- Eh ben, ara que cau saber quin las tienes, ci digó en tornant de
cap ad eth : se't vòs maridar !
- E qu'ei tad aquerò qui t'estujas aquera letra ? Maridà's,
Jausèp, e perqué non, se lo partit l'agrada e se lo pòrtan lo
milion ? E enqüèra, que cau que's contenti, la nòvia, de la blosa
e deus esclòps deu paisan.
- Anem, tostemps que n'as ua, mes bessè qu'averam de qué
vestí't e non esposaràs dab los esclòps !
- Totun, seror, se començavas de'm díser la qui'm vòles
atraçar ?
- Uèra-la, ci'u he Francina.
E que l'amuishava, troçat enqüèra dens lo papèr de seda, lo
portrèit qui n'èra pas hèit de misèra : un cap de mainada qui
podè aver los tres-sheis, uas maisherinas hèitas au pintre, uns pòts
engalins, uns uelhs langorós e los peus copats e artorclats a la
mòda. De tota la cara que s'esplandiva ua d'aqueras arrisas
encantantas com e son soletas a n'auherir, se'us platz, las
hilhòtas de mair Èva.
Lo gojat, susprés, non s'estava de tornejar l'imatge. Au cap
d'un momentòt que ditz :
- D'on l'as aquesta ?
- Que hès exprès, mic ; que se t'ei dongas tanlèu desbrombada ?
- Que's pòt, mes la qui'm pensi e aquera que son duas.
E que getava lo cartoet sus la taula.
- Lo beròi cas qui me'n hès ! Non l'as jamei vista, non l'as
jamei parlada la neboda de madamisèla d'Antrahòssas ! Ja, ja ! ci
horniva Francina en dant torns e virolets per la crampa, ueratz-me quin
lo noste capdèt vòu har la boca fina. E se per cas la se deishèsse
envolar ?
- Eh ben, e repicava Jausèp, se non n'i a de vadudas entà jo, que
harèi com tu.
E balhant un còp d'uelh trufandèr au portrèit, que hasè :
- Se l'èi jo trebucada, e mei de còps com sabes qu'au men grat,
mes non poish créder que per aver passat un ivèrn e un estiu capvath
París, que s'i aja crompat de qué virar las ideas a un gojat
maridader.
- Que cau qu'i penses a de bonas, e tornè Francina. Madamisèla
non vòu mei aténder tà la maridar, e sabes, que crei que Desirè que
tornarà deu son passei, un dia d'aquestes.
- Lavetz, tà qué tant de prèssas, de segur non la me van panar ?
Seror, non dic que lo portrèit no'm plàsia, qu'ei bèth, se i a
chuès qu'ei suberbèth, mes abans de díser que la voi, dèisha'm
drin amassar los esperits. Be deu viéner tà casa ? Quan l'ajam
aquiu que'n parlaram, que'n devisaram, que'n batalaram, e dongas,
tè !
E dens eth medish, l'òmi que's pensava : « De segur l'endret
qu'ei beròi, la cujòla supèrba !... » Mes ua ompra autanlèu que
s'i botava, e de har tot haut :
- Mes Francina, escota'm drin, l'an passat, b'èra drin tòrta
?
- Tòrta ? Qu'ac vòs díser tu, non n'ei mei ! Un medecin
d'acerà hòra que l'ac a esdreçada la cama, e senon la tatà que
t'ac diserà !
- Òc, nat besonh de la tatà, ja me n'avisarèi bessè jo medish.
E com la Francina èra en adoracion davant lo portrèit de la mainada,
lo Jausèp qu'èra en balanç : e tiraré endavants, e tiraré
endarrèr quan la Desirè se trobèsse per casa ?

*
**

Ah, que n'i avó monde com monde, a las frinèstas e sus las pòrtas,
quan se digó que l'eretèra d'Antrahòssas que baishava de Panama
! Que parescó entermiei de Condorineta e de Francina, e per
quauquarren de beròi las duas daunetas n'averén balhat la loa
plaça dens la procession. Sustot Francina.
E la Desirè quin èra !
La medisha qu'abans, tè, drin mei granòta ci semblava, mes
qu'èran los talons deus solièrs qui'u ne hornivan quate dits. Se
n'i avè de navèth dens era, non podè èste que lo son chapèu,
que'vs prometi que quiò, un casau munit de flors esvarjablas e per
devath maisheròtas de haria e pòts passats au roge.
E las duas camas, èran de longor ! De que n'i a que pretendón
qu'arranquejava enqüèra e que i demoravan quauques signes de la
vielha ipotèca.
Tot cadun, d'aulhors, qu'asseguravan que s'anava maridar, e
se'n calosse pròvas, Francina b'èra aquiu tà l'arcuélher !
D'aqueth gusard de Jausèp, que's gahava la paloma abans que non
s'envolèsse ! E plan entenut, qu'amassavan dus bens, la neboda
qu'eretava de Condorineta e lo frair de la soa seror ; tostemps
l'aiga que se'n deu devarar de cap au Gave.
Ua biata de las qui espiavan de har :
- Ja s'ac viraràn, se Diu los balha santat, los cantons de las
casas que son solides.
E ua auta que morganhava :
- Be'm haré mau barrejar lèrmas per'mor d'eths !
E la horrèra deus curiós que seguiva deus uelhs las tres daunetas qui
d'un bon pas se n'entravan tà loa.
En de batles qu'aperavan lo Jausèp... Qué voletz hà'i ! Com se
botava lo cap a la frinèsta, autanplan tà saludar lo triò de las
hemnas, coma avó, davant, la Desirè, non pas suvant lo portrèit deu
fotografe de París, mes natra, tau que Diu l'avè hèita, com audí
semiar adarron « Bonjour ! Bonjour ! » dab la soa votz de cascarreta,
de piga o de cricalh, ua hortaleça dont n'èra mei mèste que'u
hasè escapar d'aquiu, e ne'u devèn trebucar per casa de tot lo
vrèspe. E d'anar d'ua crampa a ua auta, en se díser tad eth : lo
chapèu, rai ! las maisheròtas, rai ! la cama mei corta, rai ! mes
aquera votz, que'm broniré a l'aurelha mia per tota ua vita !
La Francina qu'atendó longas e longas pausas en çò
d'Antrahòssas. Be'n devó escopir vinagre ! « Esconudàs lo qui
ès ! » ci'u cridava quan lo tornava de juntar, totun que l'aut a
plaserinas lo disè : « Qué vòs, miga, aquerò no's comanda ! »
Capvath la setmana las lengas deu vesiatge que hen shaliva, saber se lo
gran maridatge s'anava concludir. Batlèu que's digón que lo
notari n'avè pas cossirat, e quan a la glèisa las anonças non
s'entenèn au prumèr dimenge, la causa drins a drins que
s'amortiva.
Que s'amortiva e que's tornava d'avitar. Que i avó chafres ;
que's plasèn a har vàler que lo pretendut que s'èra trufat de la
pretenduda, e aqueths dísers que truquèn d'aplom sus lo cabòs
eishuc de la Condorineta. Lo qui n'a pas avegèrs deus grans, be cau
que se'n neuresqui deus petits ! Arrés non pòt èste en patz e la
guèrra qu'ei devath la capa deu cèu e dinca au pregon deus nostes
còrs.
De lavetz ençà, las duas damisèlas, que voi díser las daunas
d'Antrahòssas e de La Halha, non s'escadón mei amassas, non
volón mei èste au ras a la glèisa e, per las carrèras, quan se
devèn engontrar, la Condorineta que se n'anava per luenh ; capbaisha
qu'espiava lo sòu.
Se'n ho estomagada la Francina ! Mes qu'avó a har, està's a
casa, non mei horar lo solh de l'ostau vesin.
- Be t'avè totun enviat lo son portrèit, de París avant ? e
hasèn un còp los montanhòus au Jausèp en ne desquilhant quauqua
pinta.
- Iè, vertat qu'ei. Per Cap d'An, la mia seror que recebó lo
portrèit de madamisèla Desirè, mes que l'a enqüèra, e que'u se
guardi. Non m'i saberí hicar, dens l'amistat de duas hemnas.
- Non i avó jamei casas-vistas, e non t'i devós maridar ?
- Que voletz qu'un gojat, qui tot dia e s'envernissa los esclòps
dab la hanga de la parguia, e's pensi d'esposar ua damisèla autan
beròja, ua eretèra de las pomposas com Desirè d'Antrahòssas ? ci
hasè Jausèp. D'aulhors, se per cas e'vs gahèsse envejas de
v'acasir, e se créder me'n voletz, no'vs hiquetz d'aviada per
endavants en aqueths camins ; tiratz a l'endarrèr quan d'ua
mainada non ve n'amuishan que lo portrèit !
QUI NON HÈ EN ESTAR PORIN...

Qu'èri de pelapòrc en çò deu men cosin, òmi deus fièrs, e qui
non mequejava quan n'avè shucat un drin, sustot lavetz. Qu'avèm
escanat e penut lo mossur, minjat e pintat, e qu'èram prèstes a
batalar quan lo mèste de la maison se m'entreprenè coma açò :
- Tu, ci'm digó, non me'n volhas se çò qui't vau díser
no't hè plaser, totun qu'èm a casa, e que t'èi quauques ans de
mei, tu dongas, qu'ès anat tà las Americas, mes aqueth viatge qui
t'avè a guarir de las toas racas non t'a briga, ci'm sembla,
alissat lo peu. Tanlèu tornat que t'ès volut maridar - un
ameriquen, hèi ! totas las gojatas ja'u se panarén, seguras de
gahar dab eth la gatina qui coa loïs d'aurs ! -, mes ja maridavas
la set dab la hami, e ara, de totas las toas valentisas non n'as
sabut tirar qu'ua troperada de mainats : un hilh e cinc hilhas ! Se
cercavas aquerò, qu'ès servit ! Vam, e quin t'i reconeishes quan
los apèras ?
- Oh, mic, ci hei en arríder, per'mor non credí pas que lo
batalís qu'anava mautornejar, entà compdar los mens hilhòts
que'us hèi passar com un tropèth d'aulhas per ua cleda aubrida, e
aquiu, un per un, que'us me nomenti.
Mes l'òmi aviat en tan beròi camin non s'estangava. E :
- Que t'as crompada la casa deu ton pair e mair, dab quaus dinèrs
? Ei toa enqüèra ? Non sèi s'ei vertat, mes que m'an dit que la
devès sancèra e que non n'avès pagat lo prumèr sòu. E non me'n
volhas, se t'ac canti davant aquestes envitats, que crei qu'ajas un
beròi nid a nosta, e per man de notari enqüèra. Per èste hilhs de
duas serors, be comprenes qu'açò non pòt durar autant que las
imposicions ? Que deverés au mensh hà'm seguir los interès ?
Aquera que m'en·hontiva en plen davant la taula. Qu'aví hromigas
a las camas, e quauquarren que'm hasè : « Torna-te'n,
torna-te'n, non n'escotes nada auta. »
D'ua votz morta que hei :
- Que'us te pagarèi ja, los interès, autanlèu qui agi venut
quauque cap de bestiar.
- Non mancaré qu'aquerò, ci digó en s'alugant mei, que no'm
paguèsses los interessòts ! Mes tà saber çò de qui tienes, non i a
qu'a dà's un torn per vòsta. Lo teit de la maison que se'n va
deçà, delà. Un dia, quauqua bohatèra que'u s'en portarà. Non
t'ès avisat que i a horats on un vetèth de dus mes e's passaré
las aurelhas ? Que t'i deu plàver coma devath un pomèr. E las
bòrdas, tot parièr, e las barralhas deus prats, per tèrra que
s'estirassan, que diserén que n'an nat mèste. Tè, vòs que't
dígai, quan me'n parlan qu'èi vergonha de t'aver dens la mia
parentat : n'as pas volut har quan èras porin, que calerà que t'i
hascas en arrossin !
Atau que parlè ua pausa e que se'm he longa la devisòla. Lo cosin
que semblava profieitar de çò qui avè peu torn ua dotzena de
convidats. Qu'èri capbaish. Quin non hori esmavut per aqueras
antiènas, jo pair de familha, aus mens trenta-cinc ans, e qui jamei
non me n'aví hèit sheis sòus, mau a perpaus, tà ua botelha de vin
! E totun, ja cau víver. Respóner a la tiracòrda de las benediccions
? Que vatz véder quin despuish d'aver pacientat, e sajavi de
pleitejar lo men ahar :
- Òmi, ci'u digoi, qu'as rason, per èste cosins n'èm pas
vaduts parièrs. Tu que vògas e jo que calanquegi. Mes espia los tons,
beròi monde, que te n'avèn guardats uelhs de harri au còrn de la
tireta, que't deishèn los masaments plomats e quan tornès deu
service tot que't lusiva per vòsta. Que't botavas en cabau, non
volós que vacas pesantas e aus braguèrs coma arcas. En fèit
d'aulhas, qu'esloravas lo marcat e qu'avès tostemps paur que non
n'i avosse de pro bèth entà tu au camp vesiau.
« Tà la primavèra, abans deus tribalhs que't maridavas e, qu'ac
sabs, lo maridatge qu'ei un jòc, e se, per ma ! los uns e pèrden, e
acaban d'ahonsà's, d'autes que pujan e qu'èras d'aqueths.
La toa molhèr que te n'amiava drin mei d'escuts au pochic e bens a
l'arrajòu : parents que podem estar, mes non briga deu pòrtamoneda.
(Ací lo cosin, shacat, que's dé ua sarrada aus pòts, mes totun
que'm deishava anà'n deu men devís.) Hilh com tu d'ua casa qui
semblava aver de bons cantons, ja sabes de çò qui eretavi ? De las
claus deu herradèr. No'm crides se m'èi volut hicar drin lo cap a
l'acès ; la maison qui m'èi crompada, drins a drins que la
pagarèi, n'ajas met. Vertat qu'ei horadada, mes vèn, se Diu ac
vòu com jo, se la hemna e jo avem quauquas annadas de leser e de
santat, dab un car de lòsas que poderam barrar los màgers horats.
En véder que'u ne balhavi quauquas uas de las qui non lo podèn har
gai, lo cosin que s'ennegriva ; a malaisa sus la soa cadièra que's
lhevava còp sec, e l'uelh alugat e los braç estenuts, rede de cap a
jo, que'm cridava :
- N'ès jamei estat qu'un praube d'ideas ! Que t'ac èi dit :
lo qui non hè en porin, que deverà har en arrossin ; mes tu tanpòc,
quan sias arrossin no't saberàs dar cuentas, pacant, pacant, pacant
!
Tres còps aqueth mot que broniva dens la sala. Mantun deus de la
taulada, còr-clavats, non destecavan paraula. E com m'èri lhevat
tà decarrar, e que tots e s'espiavan sense gausà'n mautar ua o ua
auta, que crei totun brombà'm que lo vailet, Loïset de las
Tortèras, que digosse, mes a votz baisha :
- Mèste, ja que non sia a jo de parlar, voletz que'vs balhi la mia
aquiu dessús ?
- Vèn, gojat, ci he l'aut tot gaujós, tot grandós, credent que
la companhia que'u dava dret e que lo vailet que m'anava
en·hontir.
- Mèste, ci he Loïset, n'ei pas estat jamei deus mei urós dens
los sons combats, mes tà èste un pacant non lo ne credi, au mensh
atau que'm permeti de v'ac díser.
- Non, non me'n soi vist jamei pacant, ne chic ne briga, ci hei,
pro esmavut, e abans de guaire que v'ac amuisharèi.
Aqueste còp, que me n'anavi d'aquiu, e los companhons qu'avèn
bèth hà-s'i tots : « Qu'ei dia de hèstas uei, e que te'n das
per quauquas paraulas de qui l'aire se'n boha ? Assèd-te drin mei.
Enter dus cosins non ns'i hicam nosauts e, quan v'agradi, que'n
tiraratz un arrenjament : la votz deu sang que parla quan cau. Òmi,
haciam ua partida de cartas ; òmi, que i a enqüèra de qué pintar
sus la taula ; òmi, està't drin mei !...
Que crei d'aver enqüèra a las aurelhas la viahòra d'aqueth ser
de pelapòrc.
En me n'anant per la parguia, a petits pas, que m'estangavi tà
escotar lo mèste qui s'ac avè, a crits, dab lo son brave vailet :
- Qu'i vòs hà'i dab jo ? Ça-vi, que las te vau segotir drin
las purnashas. Lo ton mèste que sap totun çò qui ditz quan parla e
n'ei pas un vailet qui l'i harà càber. Per quauquarren Papà e
Mamà que'u hen estudiar. Sauva't la lenga, tu, e la hortaleça,
tà quan sias sus l'arrèc e qu'ajas gran gèrba davant la dalha.
Vòs m'ac provar que n'ei pas un pacant lo Francés ? Mes lo qui
non he en porin...
Qu'i tienè ad aqueth arreporèr ; que credè de'u s'aver trobat
exprès entà jo.
En quate camadas qu'èri a casa. Que n'aví dens l'estomac ; la
minjança, la vinòcha, las afronterias, que i jogavan a las barras. La
hemna, autanlèu qui entravi, que m'ac conegó :
- Qu'as quauquarren, ua vèspa que t'i a hissat au pelapòrc e
que se t'ei demorat lo hisson deguens las carns.
- Non, vèn, ci digoi.
- Que t'ac compreni au ton cap. Que te n'a largada quauqu'ua de
las soas lo ton cosin, e qu'ès passat coion, non t'ès sabut
tornar. Los òmis non saberetz èste cap e cap sense har drin de luta ;
qu'ètz hòrts vosauts.
Que n'èri aquiu, que las me mastegavi totun que la molhèr, dens ua
arrisa trufandèra, me digó enqüèra :
- Vam, quau a podut lo mei ? Lo ton cosin ? En de batles qu'a la
borseta en·hlada d'escuts. Non vòs condà'm lo men hilh, çò
qui se n'ei devirat, ci'm he doça, engalinaira com las hemnas quan
vòlen darrigà'n ua d'esconuda au lor marit o au lor amorós.
E lavetz, tà qué hà'm pregar, totun quauque envitat que l'ac
portèra en n'i hicant lhèu mei de sau e de pebe, que'u disí las
mei leugèras, sonque, per'mor que s'aví vueitat la carriòla de
tot çò que lo cosin me sabó cridar, que seré vaduda hòla e que
seré partida tad anar copar vaishèra.
Puish, b'èri en deutes, e lo qui deu dar n'ei libre qu'en
pagant, e los dus mila non los aví dens un cornèr deu cabinet.
- Mic, n'as pas mei de fòrça qu'ua garia tirada de l'arriu,
ci'm digó quan avoi destecada la mia hèita. E ara, qué vòs har
entà sortí't de la grava ?
- Que vau tornar partir tà las Americas.
- Que te me'n mias ?
- E tota la coada lavetz, enqüèra l'ainat, òc ; mes las mainadas
?...
Qu'avoi jo dit ! La hemna de cridar :
- Non ac voi, que'm panes lo hilh, non ac voi ! Non ac voi !
E que s'encapborriva aquiu, e de dus o tres dias, no'm responè ad
arren quan l'encitavi.
Heishuga, nhaquenta, totun ja m'aidava a collocà'm çò de men,
quauques vestissis e camisas qui'm troçavi dens un gran mocador, mes
tà çò deu mainatge que caló anà'i dab segondas, comandà'm au
talhur dus costumes, crompà'm sabatons, caucetas, lo berret e qué
sèi jo, qu'ac paguèri un còp qui me n'avossi ganhat acerà
baish. Que'm venoi duas aulhas e çò qui mei me he dòu, la vaca de
l'esquira, la géncer de la vacada, tau passatge deu hilh, qué, lo
men ja'u me ganhèri sus lo naviu : gahat a quau tribalh se volha, un
òmi que n'a tostemps tà la biòca.
Lo maitin qui se'n caló anar, que me n'arribava ua e que cau que
la ve condi.
Mainat e pair que nse n'èram convienguts adaisa. Ad aqueth atge,
qué voletz, la joenessa de bitara qu'ei mei desaventurada qu'en
temps non n'èram nosauts. Qu'ei çò qui l'estona au dia de uei
? Un còp qui's sabó de partida, no's carava de siular, qu'èra
dejà sus lo vaishèth, e la mar grana, e lo pòrt de New York, e los
sons castèths de ciment capsús de quant de solèrs com lo pic de
Mieidia. Qu'avè vist aquerò en imatges, a l'escòla. Mainadèra,
qué ! Dongas, dab lo nèn n'aví qué crànher, mes dab la mair ?
En l'òra de partir, com lo volí har dus pòts, be's hicava en
ideas d'estangà'm ? Arren que gahà's a la pòrta de casa e non
tirà's mei d'aquiu !... Quan cau passar per un lèd sendèr en
montanha o per ua sofrença qui no's pòt esvitar, lo miélher,
vertat, n'ei pas de pleitejar mes d'apotjà's endavants de grat o
de fòrça.
No'm brombi mei de çò qui podom díser, non sèi medish se la hasí
càder en estiracossejant. Si, lhèu ! En tot cap que'm darrigavi
deus sons braç, mes aqueths planhs de la molhèr e de la mainadèra
que'm devèn perseguir e negà'm lo còr dens ua gran heror tant
qui tribalhavi acerà baish.
Aquiu, quate ans de seguida, hà-s'i de pèhrem, lhevà's quan
l'auba e rogiva las vitras, har petar un luquet, e beve's lo
caferon. Entre dias minjar un nhac, un pedaç de carnassa sus un tròç
de pan, e lo ser, a casa, l'escudèla de garbura ; puish, harri de
cap au lheit, au ras deu hilh qui dromiva dejà com la tèrra. Que'm
pagavan dètz liuras e que nse neurivan dab vint o trenta sòus.
Qu'èran bonas lavetz las Americas.
Tanben, de dia en dia, la pièla deus papèrs que pujava. Quan n'avoi
pros tà losà'm lo teit, tà barrà'm las frinèstas on l'ivèrn
passava e contrapassava, quan podí pagar somas e interès, que
deishavi lo mainat dens ua plaça on èra com de casa. D'aulhors
qu'avè pravat ; gojat, que s'avè hèit per aquiu las soas
coneishenças e que's trufava de viéner, coma jo, miserejar e har
pèisher petit tropèth sus las montanhas ivernivas.
Se m'arcuelhón ací ? Òc ben ! Ja que me'n volosse mau, la hemna,
e longtemps. Lo maridatge, que se'n manca de que sia tostemps gaujors
e gausiòlas, tanben quan avèm los dus quauqua nhicanhaca, era de
dise'm :
- Tot que t'ac perdoni, d'èste partit, de m'aver deishada, mes
non de raubà'm lo hilhòt ; aquerò qu'ac èi enqüèra en quauque
lòc, sabs !
Totun per ara, a casa nosta, los temps que's son amatigats : en
tribalhant hèra que s'i viu pro plan. Tà non cambiar totun, que
cridam, qu'arroganham : arroganhar qu'ei un besonh. Mes aquò rai,
no'm digan a jo quant d'escalhas de lenha e cau tà har borir un
topin.
Lo hilh qu'escriu sovent, e dinca a l'an passat, a cada Cap d'An,
que i avè estreas entà las soas serors, totas maridaderas.
Que vam préner gendre un d'aquestes dias, e entertant, qu'èi un
vailet. Uèra quin aquerò s'ei devirat despuish l'estiu darrèr.
Qu'ac sabes, Loïset de Tortèras que credè de non quitar jamei çò
deu men cosin. N'ei pas en de batles qui s'assobacan vint o trenta
ans deguens las medishas murralhas e cada dia qui's lhèva e
segueishen lo medish corrau : que s'i compdava estacat, e d'aulhors
b'avè vist, mainatge, lo mèste de la maison ?
Mes bèth temps a n'anava mei guaire, e que sentiva que n'i èra
mei bon tad arren, quan hora tà virar lo gat de las sopas.
E que te m'arribava :
- Que i avem hèit ua prussa, sabetz, coma plegàvam lo hroment e
Mossur que m'a hicat dehòra : e m'i voleretz, vos, a vòsta ?
- Autanplan.
Despuish, qu'èi après qu'en çò deu men cosin l'arròda
qu'avè tornejat. No'i hè mei autan bèth. Las somas d'autes
còps, ja que n'avossen alas, voladas que se'n son, e lo riche e lo
vesiat qu'avó a deishar la lèbe, las catlas, las palomas e las
hèstas annaus entà serví's eth medish. Se minjar e voló, que
devè gahà's a hemar, laurar, semiar, hejar e bàter com lo praube
monde.
Se'u caleré plànher ? No'm vaga. Mes a Loïset e jo, que se
ns'escad totun de parlar mantun còp de la hèita deu pelapòrc, e
l'aut dia coma èram a dalhar devath casa :
- Francés ? ci'm hasó.
- Qué vòs ? ce'u tornavi.
- E serén las gèrbas qui son meishantas o los braç qui no'n
vòlen mei ? E vadi pacant ? De uei no'n sèi tirar nat pic, e totun
n'èi pas acabat d'èste vailet. Brombatz-ve deu díser deu vòste
cosin : lo qui non hè en porin que cau que hàcia en arrossin !
LOS DUS ESTANGUETS

Que n'èram dens lo gran ivèrn de 1916. Lhevats de cap a las tres
òras tad arretgir los chivaus, puish tad atelar, despuish d'aver
pionat davant los envans qui servivan d'escuderia, que
ns'apotjàvam totun tà Lutèça.
Qu'i hasèm las civadas. Que calè traversar la vila, cossirar per
l'Escòla militària, cargar e portar las sacas a la carrèra de
Tournon, aus Celestins o a la Ciutat.
Aqueth dia, que nse'n tornàvam peus quais, dens la bruma qui tocava
lo sòu, s'arrossegava e s'escapava, com lèrmas, quauques riales
flocòts de nèu. L'esdejuar, un tròç de pan e de saucissòt de
chivau o lhèu d'aso, qu'èra devarat de cap a on ? Qu'èram
flacs. Qu'avèm un horat dens lo vente e au pas tranquillòt de la
nosta cavaleria, qu'anàvam en cèrcas d'un estanguet : quauquarren
de caut, un caferon borient, l'aujor d'ua crampa tèba e drin de
batalèra, que coparén lo heishuguèr d'aquera maitiada.
Bistrots non n'i mancan per París ; que s'i tòcan. Mes, per
lavetz, n'èra pas lo ton de'us desnidar, que s'i calè poder har
balhar un copishòt a béver. Per ordis de Lyautey, ministre de fresc,
las pòrtas que devèn estar barradas dinca au truc de mieidia.
E perqué aquerò ? Que v'ac vau díser. Qu'avèn devut viéner a
las aurelhas deu mèste navèth qu'a bèths còps, que s'i vedèn
dens las carrèras sordats deus qui avèn shucat un drinon tròp e
hèit companhias dab Jan de Vinhas, e lavetz, ric per ric, sense
avisà's se la causa e hasè deu tòrt aus qui's lhevavan a las
estelas, e gahusejavan despuish òras e òras, lo papèr de consignar
los estanguets a la tropa qu'avè parescut. Qu'ei atau qui se'n
devira a l'armada, quan quauque virahòu e pegueja, tots los qui son
vestits de la capòta blua qu'ac an a pagar.

*
**

Mes, benaja Diu e la senta Republica ! d'aqueth ordi estret que
n'èra com de tots los ordis e leis. En se n'anant peus darrèrs,
en pregant, que nse hasèm totun balhar sovent de qué gohí's la
ganurra.
Anem dongas. Aqueth dia, coma avèm passat lo pont de Sent Miquèu, la
bona hada que nse hasè trebucar un estanguet dont las pòrtas èran
alandadas.
Que ns'i hicàvam endavants nosauts tres ; que voi díser un biarnés
de Revenac, un breton de Treguier e jo medish.
L'ostau n'èra pas ne vueit ne hred, nani ! pusque dejà, deu
lindau enlà, e s'audivan trins-trins de veires e shorriscles de
mainada.
- Ací que seram plan arcuelhuts, ci he lo biarnés, pusque i a
bestiar deu curt ; non me'n parletz d'ua casa sense un pòrc e
sense ua hemna.
- Vam, vam ! ci hasèm en trucant sus lo zinc deu taulèr. Brrr !
La gojatòta qui avèm entenuda arríder a 'sclacassats, non semblava
briga patir de la guèrra, pensatz qu'èra en trin de har la soa
partida de cartas dab un adjudant.
- Òh ! ci he lo biarnés, que la ve vau har respóner jo, a la
mainada de las raubas cortas !
E que'n dava dus claquets dab las mans coma tà díser :
- Madamisèla, las praticas ja v'atenden !
- On y va ! ci he tot sec l'aute, sense per aquerò deishar lo
prosei dab lo son aimador d'un dia.
Lo breton e jo, de trucar tanben suu marme de las taulas, mes los
cartaires non se'n mautavan. E lavetz lo biarnés d'escapà's un
« Diu vivant » hèit exprès tà desvelhar los arrats de la maison se
n'i avosse d'esconuts.
Aqueth arneguet que hasè botjar lo parion, mes non pas au mensh coma
ac crederetz tà nse har servir còp sec lo còp a béver : com dus
nòvis qui davantejan la noça, braç e braç, que passavan tà
l'auta sala, sense espiar mei de cap, com se jamei non avossen vistas
las nostas cabòssas de tringlòts a las barbas grisas.
Arroganhar que nse vagava, non avèm mei quehars davant la taula
vueita. Moluts de las camas, pècs deus dits, brastada la nosta figura,
e lo vente gelat que decarràvam.
- E de qué'vs planheretz enqüèra, mics ? ci hasè lo hilh de
Revenac. B'ètz de passei per París, e en vuetura enqüèra,
qué'vs cau de mei ? E cada maitin, los jornaus no'vs vantan e non
disen que tribalhatz per'mor de la Patria ? Seguir las poriquetas,
qu'ei guèrra tà bèra tropa aquerò tanben, abans d'anà-se'n
macar lo rond de cuer e borrà's la pipa !
- Ua godala beròi cauta que'm botaré mei adaisa que lo ton
predic. Se't vas carar, ce'u hasí.

*
**

N'avom pas a har gran campanha tà n'engontrar un aute estanguet.
En trucant drin tot doç, en pleitejant, qu'aubriva taus praubes
tringlòts.
- Trois mazas, s. v. p. ! ci hasó enqüèra lo biarnés.
Lo caferon que's barrejava dens las tassas, que humava e aquera
bonicon pujant tà las narits puish avalada a chorrups, que nse botava
l'estomacòt adaisa. Devath lo son quepí lo biarnés que se'n
preparava d'autes quan lo breton e hasó, parlant de las duas daunas
qui èran au taulèr :
- Ce sont des payses !
Lo noste companhon qu'avè gahat un mot deu lor prosei : aqueth mot
qu'èra de Bretanha. La lenga deu brèç, de quant ei mila còps
envescaira e encantanta quan s'enten hòra de casa ; quina passada de
gaujor entà l'òmi croishit quan lo parlan deu cèu de casa, de la
tèrra luenhtana, de la molhèr e deus nèns.
Vestidas de negre, las duas hemnas, s'èran de traca medisha e d'ua
cara patlida e magrestina, qu'avèn uelhs cintats e macats com n'an
los qui an plorat. L'ua pro joenòta, l'auta de miei atge, que
semblavan èste mair e hilha, o bèra-mair e nòra.
Un còp engolhit lo caferon que getàvam las tarjas suu taulèr, que
nse lhevàvam suvant la costuma de lavetz, en díser :
- Encore un !
Sus la pòrta que hei au biarnés :
- E lo breton, que'u ns'avem perdut ?
E òc, l'òmi que's destrigava dab las payses e com disen los
parisiens quan se vòlen trufar deus bretons, que devèn amassa
mastegar palha.
Que'u condavan la loa istòria qui n'avè arren de parièr dab la
plasenta hèita de l'estanguet qui vienèm de deishar. Tad eras,
bèra-mair e nòra, los òmis qu'èran partits a las prumèras òras,
l'an d'abans. Lo hilh d'abòrd, puish lo pair, territoriau, e qui
podora com d'auts pertusans har bona grèisha per endarrèr, mes non,
qu'avè volut servir amassa ; que l'avèn agergat dens la medisha
companhia ; e, un dia, que i avó batsarra e tèrra d'esparvolada, e
alebats, e morts. Non tornèn ne l'un ne l'aute, amantats qui èran
peu medish tèrratrem.
A un moment, com nhaspavan dens la lenga inconeguda de nosauts, la mair
que baishè lo cap, que barrè los uelhs, e la nòra que's botava a
sangbotits !
L'amna amara, non sabèm qué díser ne qué har davant aquera dolor
! Part-virats que tiràvam tà dehòra, quan tot d'un còp, la hemna
mei atjada, trucant-se lo cap tant qui podè, se hicava a cridar, e lo
noste amic que ns'explicava puish la reson d'aqueths planhs
herotges ! Que nse disè que legint lo chiffre 18 R. sus los nostes
quepís, que l'avè hèit un truc au còr, 18 b'èra tanben lo
regiment de zoaves deus lors defunts.
Mei que mei que nse sentívam de sobras aquiu, com la dauna joena, la
prumèra, e miava la soa bèra-mair pausà's drin sus ua cadièra.
Qué díser, qué har ?... Tot d'un còp un piulet de nèn que
s'audiva, un mainat de quate ans que honiva dens la sala, plen de
santat, caplhevat, content de víver, estirassant un chivau de bòis e
un zoave de carton : « I ! ci cridava au chivau, zozó ! » ci hasè
au sordat.
E qu'empliava la crampa deus sons clams de glòria, la crampa on
vienèn de retrenir los planhs dolorós.
Non n'i avó mei que tad eth. La joena mair (que sabom puish
qu'èra de Lenveja) que'u se gahava a tot braçat, e que'u
portava dens la hauta de la mairana, qui, còp sec apatzada, lo ne he
croishir dus sus las maisherinas. E nosauts de vueitar la hòrga...
Qu'èram a pujar sus las nostas carretas quan lo mainat, arrident e
trebatent, e parescó suu lindau. Que nse volè seguir e que hasè : «
Papà ! zozó ! » tant qui podè cridar, « Papà ! zozó ! »
L'explic que nse n'èra dat per la soa mamà qui l'atenhè peu
braçon e meilèu gaujosa, ara, au ras deu son frut prometedor, que nse
digó atau : « Praube arraton, praube nèn, que vòu coma lo pair-bon
engatjà's entaus zoaves ! »

*
**

Quan a d'autes maitins, tornant de descargar las civadas e seguívam
los quais, e hregàvam l'estanguet (qui crei de véder enqüèra dab
los sons bòis pintrats d'un roge negrós, au cant de la Sèna
hangosa e peressosa), quauquarren que'm disè d'arrestar
l'atelatge, d'anar saludar las duas veudas, har ua careçòta au
nèn, portà'u un aute chivalòt de bòis o un aut sordat de carton,
per'mor que los de l'aute còp que devèn èste en tròç e bocins,
mes de segur, las hemnas qu'averén volut convidà'm, privà's
lhèu de çò qui'us hasè necèra. N'ac calè briga aquerò.
Que i a capvath la vita causas tan doças qui vau miélher non
espravà-las qu'un còp ; que se'n cau estar dens lo charmatòri
deu vielh sovenir.
LA GRÀCIA DE DIU

Qu'avem deishat l'aute còp a Loïset de las Tortèras, vailet per
vita e per mort en çò de Francés de las Uishòlas, sense díser
guaire per quina escadença se n'èra devut anar de çò deu son
prumèr mèste, sabetz, lo cosin riche, e qui tan beròi predicava un
dia de pelapòrc.
Aquera que s'ac vau de que la ve condi.
Dongas, qu'èra dens las annadas d'abans la guèrra, on los paisans
munits d'un petit capitau a la renda e podèn víver adaisa, har deus
borgés, hicar los hilhs a las escòlas, seguir marcats e hèiras e
passà-las-se shens trebucadas.
Mos de Horcada - atau que s'aperava lo cosin de Francés de las
Uishòlas - que perseguiva los dias plaserós, e neurit atau dab pòc
tribalh e quauques envits e amassadas de parents, ja credè que lo
bèth temps non s'acabaré. Per'mor d'aquerò, medish a las òras
d'estivar o de segar, no's manquèra ne un viatge ne ua caça.
Qu'èram per garba, e aqueth dia, dia d'un sorelh plomant e
hissant, Loïset e dus logats que s'avèn ajaçat un parelh de
jornadas de horment. Entà la dauna, qui hasè la pausa devath las
omprèras deu vergèr, Loïset que i anava :
- Dauna, lo hroment qu'ei segat, e credetz que seré pro sec tà
passà'u per la batusa abans lo vrèspe ?
E la dauna de respóner :
- Qué te n'a dit lo mèste abans de partir ?
- Juste arren, tè, que m'a dit.
- E dongas, ja sabes quinas ideas a, e se lo hroment ei bateder,
pren-te monde, pòrta'u a la batusa.
- E se plau, dauna ? Lo so que m'a l'aire enquietòt e
l'ausèth de la ploja que piula.
- Eh ben, que l'entraratz a la bòrda.
E sus aqueths ordis, los segaires e autandas de ligadoras, un còp
disnats qu'èran au planèr. Un camp foncièr bèth a l'arrajòu,
on de tostemps ençà lo gran e tornava sac per mieja e gessiva dab
palha hornida, cabelhs beròi arrecats e pòcas porgas : per çò qui
ei de las plojas de Pentacosta e deus arrós de Sent Joan qu'avè pro
hòrta la cama tà se'n trufar.
Que hasèn garbas sense tròp cuentà's quan Loïset, espiant lo
cèu, e digó :
- Ja ! Non vam poder vrespalhar, ueratz los espanhòus qui començan
d'envià'ns flòcs de bruma. E vedetz acera ? N'ei enqüèra que
drin de lan cardada, mes que's poderé que pravèsse e qu'amièsse
abans quate òras ploja o grèla.
- Bessè que non, qu'acabaram abans, e digó l'un deus òmis.
- Liguem viste, sense parlar, e hasèn las hemnas.
Mes tots de plantà's e d'espiar lo cèu qui's poplava d'autes
brums e s'ennegriva. E batlèu qu'èran cavalièrs qui se
n'anavan a galòps, com se baishèssen de las picas, totun que las
bohadas d'un aire fresquet devaravan sus la lana.
- La periglada que va petar ! ci he Loïset, non s'ac vau de
deishar negar tot lo camp de horment, sauvem quauques hèishs.
E las ligairas e los segaires de s'i har de pos, e de cargar la
carreta :
- Balhatz-me'n a jo ! ci cridava lo qui èra pujat dessús, e qui
apielava las garbas beròi l'ua sus l'auta, entà partatjar lo pes.
Tant per tant se n'avèn la carretada sarcida, quan vin a lusir lo
mèste, tornant de la caça, en pantalons corts, guetrat e cintat, e lo
fusilh en bandolièra.
- Uèra, mossur, s'està plan peu miei de las lanas a seguir las
catlas, e hasè l'un deus logats.
- Per ma ! qu'a miei mèste en Loïset e per eth que comanda tot en
dar tribalh e manòbra, ci tornava un aut pro hòrt tà èste audit deu
vailet.
E aqueste, lhevant lo cap, que'us tirava ua uelhada qui n'èra pas
de las amistosas, totun que lo mèste, arribat ara au cornèr deu camp,
e dont la votz aspruda e's sentiva deu maishant temps, los digó :
- Qué hètz aquiu, vam ?
- Que hèm çò qui mei e prèssa, e tornava lo Loïset, parlant per
tots.
- Non podètz aténder de segar lo horment ? Ja sabès que uei maitin
la ploja que miaçava, totun n'èra pas tròp madur e non riscava de
desgranhà's.
E com shacat d'ua agulhada, l'òmi que's baishava drin, que's
gahava entre los dits dus o tres cabelhs, que'us torcè dinca a
hà'n esprémer la granha qui cadè per tèrra, e en·hastiat,
hauçant las espatlas :
- Que i avè leser, ja, de segar.
- E òc, que podèm aténder, mèste, mes be sabetz que v'agrada de
copar lo horment pro trende dens l'espiga, tà deishà'u a còps
madurar dens la bòrda ? E puish, en vertat, lo dia que s'anonçava
tan clar !
Ad aquerò l'aut non tornava arren, dab lo pè que s'i hasè com se
volosse eth tanben amassar garbas, e guinhant-lo drin, per devath las
alas deu son berret, Loïset que perseguiva :
- E puish, un devin non seré car, se los paisans lo podossen
consurtar cada dia qui se'n van de casa dab la dalha o l'arrestèth
suu còth. Tà franc díser, la ploja n'a miaçat qu'a las òras de
vrespalhar, e autanlèu com an parescut los brums que ns'avem dit :
« Pro de hroment de copat, hiquem-nse a ligar. E ja vedetz qu'atau
la màger partida deu camp que serà entrada. » Sauvem-ne quauques
hèishs ! Da'u !
- Òhòc, Loïset, predicar que hès e qu'èi dejà las prumèras
gotas d'aiga suu chapèu.
Lo vailet, dinca adara, n'avè pas volut díser quin èra anat
demandar ordis a la dauna, mes espiant quin s'ac prenè lo mèste a
l'arrebòhi, que'u te hasè :
- D'aulhors non hèm que çò que Madama a comandat.
- E qué t'a podut díser la dauna ? e digó, heishuc, lo mèste.
- Qu'a dit ja : « Non vòu plàver de uei mes se plau, entra çò
qui poscas. E tribalh que i a, e se nse voletz balhar vòsta ajuda
gahatz-ve un arrestèth.
Sus aqueth envit deu Loïset, lo mèste de Horcada, sense har
compréner arren, a grans pas que s'anava arrecaptar lo fusilh devath
un arbe e que's botava a cargar com los companhons :
- Non minja, eth tanben, com los auts ? ce hasè, trufandèr, e a
mieja votz, un logat.
La carga ligada, Loïset que's gahava au cabestre de la cavala :
- Mèste, s'èratz estat per casa, qu'averetz lhèu balhats
d'autes ordis, per'mor, ueratz, quan lo vailet estaca l'aso on lo
mèste ac vòu, se l'aso se copa l'esquia non i a arren de dit.
- Òhòc, Loïset, parlar tu que sabes, ci'u tornava mos de Horcada
en l'espiant partir deu camp enlà.
La carreta cargada, que n'anavan de prèssa, quan drin enlà èran
estangats per un varat pregon qui d'ordenari e garnivan de troncs
d'arbe e de tascas tà que las arròdas ne hossen pas segotidas.
- Anèssem cuélher quauquas pèças a la bòrda, e cridè Loïset
devath los prumèrs trucs de la grelada qui honiva, senon que
ns'engorgam.
- Qué, ce digó lo mèste dont lo topin de malícia e boriva, non
avem aquiu de qué garnir lo varat ? Da'u ! aportatz-m'ací
quauquas garbas de palha.
E tots, tots sonque Loïset, medish lo mèste de Horcada, que's
gahavan a getar garbas tà que lo carret anant dessús e passèsse de
lis.
- Non t'i hès drin tu tanben ! ci digó lo mèste au vailet.
- Jo ? que getarí las garbas dab lo hroment madur sus la hanga
d'un varat ? Qu'ac sèi que soi vailet, non totun lhèu tad aqueths
tribalhs.
- Pausa't lavetz, ci tornava Horcada, en getant garbas dab
enqüèra mei de prèssa.
E de sautar au cabestre de l'alesana.
- Dèisha'm har, dongas, ci cridava au vailet.
Que i avó luta enter los dus òmis. L'un de cridar : « I ! Haut !
Vèn ! » a la cavala, « Vam se serà lo dit que non soi mei mèste
deu camp, deu hroment e deu bestiar ! » L'aut : « Shò ! alesana !
shò ! non vas totun voler escrasar la bona recòrta. »
La bèstia, qui avèn tostemps docejada e qui seguiva au vailet coma un
anhèth, que devè pleitejar, dens la soa idea, a quau devè créder,
quan Mossur, en·herosquit de tota la soa fòrça, l'estacava un
còp de pè qui la he tremir e partir aus a galòps. Que's trolhavan
ja, sense vergonha, los cabelhs d'aur com se d'arren non èra, e
d'un bèth eslanç, la cavala, lo mèste, la carreta subercargada,
que sautavan lo varat.
Que desatelavan per'mor que la ploja mesclada de grelòts grans com
aranhons que honiva. Non s'ac valè mei de perseguir lo tribalh.
La malura deus cèus que's devè totun escórrer d'aviada : ploja
de periglada, viste passada. Sus la vath, la negror qu'èra seguida
d'ua blangor qui baishava de las picas ; un blu clarejant e pròpi,
un blu virginau que tornava a lusir capsús de las nublas. Mes la
malura qui coava deguens deus dus qu'avè mei d'arraditz.
Com, lo se, èran en çò de Horcada, abans d'anà's dromir,
Loïset, carrejant lo son mau de còr, qu'èra anat tau varat espiar
longadaments los hèishs de garba, ara pipautas de l'aiga terrosa e
de las maishantas gèrbas qui las avèn engorgadas : « Totun ! ci's
disè, se s'ac vau de semiar, de créder a la vertut deus socs, a la
bravor de la ploja miudenta e de l'arrai maduraire ! » Dab la horca
e la pala que sajava de mudar tot aqueth palhussèr. Los braç que'u
ne cadèn coma avè penas a balhar passatge au briu de las aigas.
A casa, que s'avó dus nhacs dab lo mèste.
Ci l'arroganhava aqueste :
- De qué t'as a plànher ? N'èi pas de bonas espatlas tà
suportar de pèrder quauquas garbas de palha ? N'ei pas jo qui m'ac
pagui, en fin de compdes ; e se n'ès pas content, sabs ?...
Loïset, qui non s'atendè ad aquera, au cap de vint ans e mei qui
hasè lo mèste-vailet en çò de Horcada, que'n ho còp sec
estomagat. Non sabó que díser :
- S'ei atau, n'èi pas mei de cuentas per vòsta ; que calerà
que me n'ani !
Las paraulas mauvadudas qu'èran largadas ; dus caps atau non harén
jamei arrèr-pè...
Abans de cercà's lo sobac de un aute larèr, Loïset de las
Tortèras que's dava un torn peus vesiatges de la maison d'on
l'èra degrèu de darrigà's e on bèth temps a compdava
d'esvielhà's, dinca que la candela e s'estupèsse.
Com hòu, que tornè suu lindau de la maison, e sense s'avisar se'u
vedèn ne se l'audivan, que'us i clamava tan hòrta qui podè :
- Qu'ei d'un brave mèste, d'un cap plomat, de guastar coma
aquerò los braçats de garbas cargadas de hroment madur e de sostrar
dens la hanga la gràcia de Diu ?
LO QUI DE CENT IDEAS SE'N TIRA UA...

Pujat entà Arbasi, que m'èri assedut au ras de la hont costumèra,
quan avoi aquiu, ci'm semblava, l'aulhèr, lo caçaire de sarris
dont ve parlavi l'aute còp. Lo sovenir de la batalèra qui avèm
hèita, l'engontre d'un cabelh qui m'avè amuishat tan gran sens
de la vita, que m'ahiscava a l'anar de cap. A maugrat que drin mei
croishit, non podè èste qu'eth, de segur, dab lo son berret
espelat, lo son cap en·honsat dens las espatlas, e la vista com
fatigada d'espiar lo cèu e los òmis, lo tropèth e las peishenças.
- Hòp ? ce'u disí.
No's botgè briga. Probable non m'avè entenut. Lavetz que hasí
quate pas e que'u me plantavi davant. Ua pausa que'u caló tà que
lhevèsse los uelhs, e qu'ei enqüèra jo qui l'encitavi :
- E dongas, aulhèr, que'vs plasetz hòrt dens las vòstas pensadas
; ja pàrii que no'm reconeishetz ? Vertat que i a dias deu darrèr
prosei, e despuish, que'n vim a passar de las de mautòrcer.
- Tè ! ci'm digó, plasent, en me pagerant deu cap aus pès, quan
v'ètz amiat de cap a la hont, non me n'aví quehars, que n'i
cordejan tandes d'esvagats, de corredís qui se n'i van vrespalhar,
e dab las autòs qui's despachan en bruma e m'espantan
l'escabòt. N'èi pas leser de vaguenaudejar dab eths. Totun, a la
votz vòsta, non i a qué trompar ; qu'avem, ci crei, devisat un còp
amassas.
- Òc, brombatz-ve de quan me parlàvatz de la vòsta darrèra caça
aus sarris.
- Tè, tè, quina memòria ! ci'm he. Mes despuish, qu'avom
bèras tornejadas de maishant temps. Qué se'n he deus nostes
companhons morts e demorats hòra país, e qué me'n disetz, vos,
d'aquera joenessa dab qui non nse comprenem mei ? Malaja, lo qui vad
vielh !
- Que non i a vielh que lo qui se'n cred, ce'u copavi, e n'ei a
plànher que lo qui non pòt mei tribalhar. E vos, n'ètz pas
d'aqueths, hòus, be dromitz tot ser au jaç, be gavidatz lo
tropèth, e be v'arroganhatz un crostet de pan, coma dens los bèths
dias !
- Quiò ! quiò ! Mes que cau que haci comptes dab lo men mèste.
Despuish qui tornava de la guèrra, ja se'n manca un tròç que sia
lo medish. Qu'avoi bèth tiéner pè cinc ans, dab la dauna en çò
de Bèthvéder (e tà estivar a Bèthvéder, de Beost, que cau de bonas
barbas !), non me'n sabó grat que la prumèra annada : « Jamei non
m'ac desbrombarèi », ci'm hasè. Paraulas, paraulinas !
« Tè, ier, coma me cargavi lo sarron, e disí que m'anava pesar
capsús de Tòrtas, que te m'estacava aqueste cohat : « E
dèisha'u, se't pèsa ! Que te n'aniràs mei adaisa ! » Que crei
que l'entenossi a morganhar : « Un òmi de plus o de mensh ; se'n
perdem un, be nse'n trobaram un aute, las mairs que'n saben
enqüèra hornejar. »
No'm podoi estar de díser lavetz au men caçaire de sarris, tan
bonurament engontrat :
- Vèn, non te'n des : lo monde qu'ei vadut pendard e grossèr.
- E òc, ci'm tornava, que i a coma ua ventòrla de holia qui boha
de tots estrems. Abans, be's guardèra de parlà'm atau. Lhèu
s'ac pensèra, mes de bèras pausas non m'ac auré dit lavetz.

*
**

En devisant, que nse pausàvam la vista sus la vath de l'Oson, e
acerà baish aus costalats de Coarrasa, sense díser chapa. Qu'ei
l'aulhèr qui tornè a'm parlar d'ua votz escura, com s'avosse
la cranhença d'èste audit ; mes n'avèm totun que lo can e las
aulhas adentorn :
- Amic, e ara, ja nse podem tutejar, que't volerí hidar un turment
qui se'm minja.
- Òhòc, amic, ce'u disí, com tà dà'u còrda, tà pregà'u
que'm digosse çò qui non l'èra arribat que dinca aus pòts.
- Quan te n'anis de cap a Arrens, que t'acompanharèi un tròç :
e t'agrada ?
- E perqué non, e dab plaser, e ara prumèr que batlèu, per'mor
que, uèra, lo sorelh qu'ei sus la devarada.
Que ns'apotjàvam dongas, e, camin hasent, que'm disí enter jo
medish : « Qu'ei çò qui'u gaha, a l'òmi, tà voler hornir, en
fin de jornada, aquesta corruda a las autas corrudas ? »
- Vam, ce'u hasí, com per badinarias, n'as mei talent de víver
en Aussau, e que te'n vòs viéner acugelar un aut còp en Asun ?
- Amic, qu'ei ua idea qui èi, anueit, e n'ei pas que non m'aja
tesiquejat bèth temps a.
- Quina idea ?
Mes l'aulhèr, m'espiant, coma empensat, no'm tornè arren.
E pujant, que'm mastegavi : lhèu que's va virar. Mes non, tostemps
esmudit que n'anava, que n'anava. E batlèu qu'èram a Coret, e
puish, drin mei baish, en vistas d'Arrens dont las maisons e
s'atraçavan com poriquetas au pè deu campanèr de la glèisa.
L'aulhèr, qui'm davantejava, que'm he signes de ns'assèder
sus la marriga :
- Ja sabs com jo d'on soi vadut, d'aceth blangat de maison, e
quant d'annadas e i a...
- E non t'i vin mei per noças ne per entèrros ?
- Si, un còp.
Com se quauque sovenir hòrt amarós e traversava lo son esperit, que
s'ennegriva. E jo que'm mensh·hidavi autanlèu de çò qui
n'èra, pusque dens la maison d'on gessiva non s'i escadè mei la
dauna, partida, deishant aquiu lo marit e los nèns. Que n'èri a'm
pèrder dens aqueras dolentas pensadas d'ua familha en desarrot, quan
l'aulhèr me hasó d'ua votz pregona :
- Ja sabs quin èi corrut vilas e vilatges ; quin èi busoquejat drin
de tot mestier, sense assegurà'm enlòc, per'mor que'm mancava
tostemps ua tropa d'aulhas e las mias montanhas ; bèth dia, un pos
de frèbe que m'estrenhè e, entre vita e mort, que m'amassavan tà
l'espitau. Dens lo huec qui se'm cracava, non sabí que cridar : «
Sarris, sarris ! » e adentorn deu men lheit, que se'n calè hèra de
que'm comprenossen. Guarit a miejas, non avoi mei que lo tèmo de
viéner de cap a nosta, horar un aut còp lo lindau de casa. Per ua
temporada de gran ploja que i arrecotivi, e çò qui aví de mei eishuc
qu'èra la lenga.
« Que seràs en beròi lòc, entà't hicar drin a l'acès »,
ci'm disí. Que i èri, qu'èri a casa, e lo men còr non sabè que
batanar. Abans d'entrar qu'escotavi. Deguens que broniva ua votz
dura de guilhabèrro. Que s'ac avè taus mainats : « Vauarrens, los
pedolhs que v'arrossegaràn tà l'arriu ! » E los nèns, de
plorar. Que davi dus trucs au bateder de la pòrta, coma un praube qui
se'n cèrca : « Qué vòs ? ci'm he autanlèu l'omenàs qui
parescó. Vòs un tròç de pan, que moneda non n'èi tà te'n
balhar ! »
Sus l'òra, non hoi guaire estramosit. Lo qui n'ei mei d'enlòc,
lo qui's passeja capvath lo monde tà se'n ganhar, que'n cossira
de las doças e de las heishugas. Que devè èste lo gendre aqueth de
qui cridava, dongas lo marit de la mia neboda, de l'eretèra qui
m'avèn dit èste sola a demorar de tota la parentèla. Que'm
hicavi drin endavants, a hregadas qu'èri au colidòr, e que sajavi
de respóner :
- Se i averé manièra de véder drin la mia neboda ?
- Quina neboda ? ci'm he envinagrat e nhaquent.
- Eh, la vòsta hemna, se probable, ètz lo mèste ací.
- Qu'i soi mèste, ja, e non vedi qui me'n tiraré.
- Se la neboda ei per aquiu, ci digoi, vergonhós, que ve'n
prègui, digatz-lo qu'un onco deus sons...
Còp sec, no'm deishava mei aledar. E :
- D'oncles e de nebots, e tot lo sent seguissi, que n'èm
arregolats ! Vielh, no'm hores mei lo peirat de davant casa !
- Que soi vadut a la crampa de haut, ci hei, que volerí véder la
dauna !
- La dauna ? qu'a dias qui non i ei, e qui cor camins e carrèras
per las vilas... S'ès sortit d'ací, quin se hè que n'avós
jamei cinc sòus entà ns'escríver ?
Que m'èri virat, esvarjat per ua tau arcuelhença, quan vii, penut a
la murralha, lo men fusilh, lo companhon aubedient de las mias caças.
Aquiu qu'èra, sus duas cavilhas, com l'i aví deishat ans ençà.
E, mei viste que n'èi leser d'ac condar, coma èri a l'espiar, e
com dens un planh e hasí : « Qu'ès dongas enqüèra aquiu, tu
qui'm seguivas capsús penas e garròcs ! », lo mèste, qui
m'espiava d'arrèr-uelh : « Que'u vòs ? », ci'm disè, sense
aténder nada responsa de las mias, que'u despenè, que'u me getava
crobit de telaracas e de prova, d'ua prova qui hasè cintas e aròus
dens l'aire.
Puish, abans que n'avossi leser de véder on n'èri, que passava
tà la cosina e, dens un arremusclet, que te'm varrolhava la pòrta :
estrangèr per nosta, que me'n viení aulharejar per Aussau...

*
**

Lo caçaire de sarris que s'èra carat. Tots dus que ns'abusàvam,
còsta e còsta, envescats, encantats per la baishada deu dia. Las
montanhas banhadas dens ua lutz miraglejanta que s'apotjavan mei que
mei ahieladas dens la pregondor deus cèus. Qu'èra un gai sanitós e
purificador d'estangà's los uelhs sus las lindèras garrocudas,
los plaps de nèu, los ahorèsts vestits de quant de huelhumis tirant
tots au verd, e dont nat n'èra parièr. Mei baish, los cotivats, las
praderias barradas de sègas d'arbes e de matas (arbes petits o grans
qui semblan d'aver ua amna e de prosejà's tostemps amassa) e mei
baish enqüèra, qu'èran los quarrats deus estots e deus milhocars.
Peu miei de la lana prosa, lo vilatge, e drin a despart la maison dont
lo caçaire de sarris se n'èra partit au temps de la joentut
descabestrada.
Qu'espiàvam, qu'espiàvam, e qu'ei eth qui copava lo devís qui
cadun de nos se hasè au son deguens :
- Content que soi de la mia camada. Tot sol non m'i serí sajat ;
los ans que v'emplian de malas ganas, e lo ser, quan las aulhas e son
autorn de las cabanas, n'èi mei envejas que de m'alongar sus las
capas.
- E los sarris ? ce'u disí.
- Ja sabs que, per jo, los sarris que pòden arbajà's. Non
poderèi mei seguí'us per las penas sauteriquentas, sonque sajar de
compdà'us a la luneta. Mes be i a dias qui'm shacava lo tesic de
complir aqueste passei e de véder enqüèra un còp lo men nid !
Mercés !...
Que nse lhevàvam :
- Anem, ce'u digoi a l'amic dont las perpèras e s'engorgavan,
hè beròi e dinc a las prumèras !
- D'ara enlà, ci perseguiva, que tribalharèi d'un còr mei
leugèr : lo qui de cent ideas se'n tira ua, non lo ne demoran que
navanta-nau !
MÈU QUI'S TORNA HÈU

La Margoton e jo que nse neurívam coma un parelh de serors, vadudas
qui èram dens la medisha maison, pusque las nostas alòtjas n'an
qu'ua sola pòrta d'entrada e un medish teit, e vejatz, quan s'i
hè batsarra d'ua man que s'enten tot clar de l'aute estrem deu
colidòr.
Aus prumèrs jòcs que nse devertívam amassas e, de contunha, seguidas
en escòlas. Las nostas mairs, longadaments amigas e enveudidas, malaja
! quasi en un còp, que volón hestejar las nostas comunions dens un
medish hestau, e los amics e tanhents de las duas familhas que pleguèn
la cama a la nosta crampa de devath, qui avèm bèra a poder arcuélher
vint convidats, e trenta en se sarrant drin.
Batlèu, quan començàvam de fierrejar, se per cas me crompèssen
ribans, folards o esplingas, la Margoton que rencurava dinca n'avosse
de parièrs ; puish, sus los quinze e setze, quan l'ua èra en
quauque endret que sabèn que l'auta que hora peu vesiatge.
Dongas, non nse desseparàvam, e a la glèisa los dimenges, qu'èra
de costuma de véder entrar en coda-l'i-sèga las duas mairs e las
duas hilhas (las hilhas dab raubas de medishs draps e dab medishs
flòcs) e dà's aiga benedita. Qu'èram amassa de las barguèras e
de las esperoquèras, e l'estiu, tornadas lo ser deus tribalhs, que
ns'assedèm davant casa sus senglas cadièras. E aquiu, a cantar o
har cantar la Janòta, la mair de Margoton, qui s'avè guardada ua
votz plasenta e fornida, e ne hasè çò qui volè. Autanplan que la
largava sense hà's pregar. Lo monde n'èran pas pòts-prims ne
pudents coma uei lo dia ; entà dà's ua pausa, tots que i anàvam de
bon còr sense crede-se'n los uns mei que los auts. La jòia
qu'èra de tots los atges e quan èra question d'aubrir la dança,
per Carnaval o per Sent Joan, las mair-bonas, eras tanben, que s'i
gahavan, e tienent per la man los lors arrèr-hilhòts, que'us
aprenèn a trepar e a seguir lo tòc-tòc deu tamborin.
Entermiei de las cançons, las batalèras ; e que i avè tostemps de
qué. Cada dia que se n'amiava de las navas : ua tau gojata que
partiva goja o dab lo son galant tà las Americas ; ua auta que
s'embarrava dens un convent e que's hasè sur ; tau còp lo Ceset e
lo Bertran, de chic o de hèra escauhats per Jan de Vinhas que se
n'avèn dat ua bona hregada. Mes de pelejas no'n hasèm lavetz gran
shuc, meilèu de las amistats qui's ligavan entre un tau e ua tau.
Per'mor non s'i hasoran cuentas d'amor sense que non la nse
condèssem ric per ric, e de tots los capdèts qui devaravan la
carrèra, riale qu'èra que non sabóssem se's parlavan dab nada.
Se per cas se hicavan a cantà'n ua, ligats en aròu e las mans
darrè'u còth tant qui lo ganitèth los ne dava, qu'èram aquiu
tà'us escotar. Quan un ne i podè aténher pro capsús, quinas
arrisèras e quinas truferias : « Ah tu, lo beròi cuac qui ns'as
hèit, ce'u cridàvam ; b'as besonh de minjar ueus deus crus entà
t'esclarir la canalissa de las havas e de las mongetas ! »
Enter tots, lo qui mei e pujava la hauta qu'avèm lo Zidòra, vailet
en çò d'un hòrt paisan. Quan anava o tornava d'arretgir lo
mairam, que s'estangava e que semblava que's plasosse davant nosta
mei qu'enlòc. E d'alongar los sons gorgueis, e de conhar la votz
per capsús, tan capsús qui podè. E dab uas viroladas ! Quauque
charme que l'i aperava davant nosta.
Que'n badinavi en prumèras, dab la mia amiga. Mes lèu, que's
caló avisar que la chegrinavi ; n'èra mei adaisa e sonque de
parlà-u-ne que vadè roja, que's sasiva tota. Òc ben quiò, tà qui
èran las enguiseradas deu mèrlo, sonque tà la nosta merlata ?
Batlèu, com gràcias a Diu e a la senta bona Vièrja, non soi ne sorda
ne tanpòc avugla, que m'avisavi que n'avèn nat quehar de la mia
companhia ; credetz-me'n se voletz, despuish lo vrèspe on
m'espiavi de la causa causilheta, no'm parescoi mei davant casa au
ras de Margoton.

*
**

Se las lengas non s'estavan de trotar, los dus amistós que las i
aidavan. Non s'estujavan briga, nani. Lo gojat, cada maitin de
d'òra, en passant tà la bòrda, non manquèra d'estangà's drin
au pè de la frinèsta dab la soa mistòia, e tot parièr de devisar e
d'arríder. E coma portava ua bana de lèit, sovent que's hicava
deguens (quan n'i a que n'i a) e que dava a las hemnas bona lèit
deu braguèr de Haubina.
Un dia medish qui èran ahuegats a prosejar, que'us passavi davant,
cargada de la bugada qui anavi esténer a la galeria. Que'us
trebuquèi. E com eth èra en trin de har baishar lèit deu tuton de la
bana entà l'escudèla, que credón qu'aví hèit exprès de'us
ac har barrejar, mes Diu me'n guardèsse ! En vertat que'n cadó
per tèrra ua siulada, e que hei a la Margoton :
- Vèn, non te'n soi gelosa, que nse'n crompam, Mamà e jo, bèra
pinta quan ns'agrada.
- Ah ! ci'm tornava, mes non la ve balhan coma aquesta, non i a
mesclanha, qu'ei tau qui la hasèn chorrejar de la popa. Tòca la
bana, qu'ei enqüèra tèba !
Que tirèi endavants shens respóner, e que'm pensavi en jo medisha :
« Estreas deu Zidòra, non n'a pas lo qui'n vòu, mes que'n
coneishi ua tropa de gojatas qui no'n volerén. » Puish com me
pausavi sus l'arrepaus de l'escalèr, qu'entení lo vaquèr
díser : « Vèn, Margoton, vèn cuélher un bòl o ua escudèla. »
L'auta que l'ac devó portar, e com devaravi, un còp pausada la
bugada, que vii quin la lèit gramejanta e's barrejava enqüèra e
empliava lo colidòr deu son sentit de gèrbas aulorentas :
- Aquera escudèla qu'ei tà tu, ci'm he Zidòra.
- Mercés, ce'u disí, n'ei pas tot d'amaitiar, trobar que
s'i cau a l'òra, non te'n poderam tornar, n'avem pas cabau,
mes per aquò, ditz au ton mèste que i aniram un dia de sorelh tà
gerbiar ; quan aja ua hòrta dalhada, que nse sauvi sengles
arrestèths.
E tots tres que nse botèm a batalar gaujós e arridents. E calè donc
plorar, pusque tot aquerò n'èra, ci semblava, que cançons,
alegrias e amistats de joentut ?

*
**

Totun, a perlonguejà's las vistas, las lengas non paravan de s'i
har ; aus cornèrs deu huec, non s'i devisèra que d'aqueth parelh
de catlats. En·hastiada que n'èri e Mamà que n'avè pro mau de
còr. L'ac devè díser a la Janòta, e aquera mair, quin s'ac
preneré ? Jo que'u hasí a còps :
- E n'an pas l'atge de rason totas duas, e se n'an pas la
coneishença voluda, se'us ne balharatz, vos ? Tà qué mesclà's
d'aqueths ligamis, cadun be s'ac adoba com pòt e com lo platz ?
Per aquò, se'n hasí d'aqueras, e que tot dia e v'amièssi un
gendre plantat suu sòu de la cosina, que'm saberetz demandar tà
çò qui'u voi e tà quan m'i maridi.
Totun, la nosta hemna qu'ac avè au som. Un dia, n'i tiengó mei e
:
- Janòta, ci he, non m'i va d'arren, uèra, e cadun a loa
que's hè borir lo topin de garbura au son grat e leser, mes non
tròbas que lo Zidòra no's manca mei lo lindau de la vòsta pòrta ?
Hèras que se n'estonan. Dus ans a que l'avem vist vailet, e
qu'ei tot çò qui se'n sap. Mes a vòsta, qu'a devut condar
d'on ei sortit e quin son a casa soa.
- E qué'm gausas díser aquiu, Maria ? ci he la Janòta, bèth
drin escamussada, jamei credóram que dàvam un parièr combat aus
vagants deu vilatge !
Mamà, qui vi tot viste que lo prosei que podora mauvirà's, lavetz
tot doç :
- Quiò, sus lo gojat non sèi ne ben ne mau, meilèu ben. Que
pareish gualhard, que'u disen valent, au dia de uei que son qualitats
de qui compdan, e coma a hèit lo service que poderà hicà's de
pèhrem a ganhar pan e mascadura. Que'vs vatz lhèu crompar bestiar e
tribalhar ua pèça ?
Aquerò tanpòc non semblè plàser a la Janòta qui, vaduda mei blanca
que lan blanca (non l'aurén tirat ua gota de sang), e digó tot sec
:
- Qu'ei tad aqueths mesprètz qui m'aperavas ? Que lo qui aja
vacas a l'estaca las se vénia se vòu ! Que volerés que'ns
hiquèssem a paisantejar, a bàter la tèrra deus auts ? Que n'as,
tu, per logar ?
- Non, miga, non, ci hasè Mamà, beròi avejada, e qui sus de taus
responsas e's perdè lo hiu de la soa leçon.
- Que vei que'n sabes drin, mes n'ac sabes pas tot, e tornava
l'auta, non las a pas aquiu lo Zidòra, qu'ei bèth sarròt mei
enstruït que no't pensas, b'estudiava quate ans entà curè, e au
regiment, b'èra caporau en sheis mes ? Non lo ne volèn deishar
partir, mes com lo mestièr lo plasè pòc que'us abandonava aquiu la
gamèla e lo fesilh, ideas de joenessa, tè. E ara, que'u ne sap mau,
mes que se'n va lèu ; qu'a ua plaça (e ier que recebó letra
d'un amic deus sons qui sap har parlar lo papèr), abans de guaire
que seram tots hòra deu puisheu, vèn.
- Plaças deu Governament, non n'a lo qui'n vòu, ci he Mamà, e
s'ei tan sapient, tà qué víver com nosauts a la coda deu tribalh ?
Qué vòs que't dígai mei, que la toa hilha que'm tanh un drin,
que las ns'avem dinca adara neuridas, la toa com la mia, e se
l'arribèsse quauque escarni, quin ne poderí èste adaisa ?
- Vèn, se lo gojat s'estanga a bèths còps e nse balha ua pinta
de lèit, qué'n pòt èste d'aquerò ? Que l'ac torni jo, au son
mèste, e dab gran mesura. Non soi tà'us ajudar quan an besonh, e
n'i vau pas estivar entre gèrbas e ardalhs ? N'i èm pas tanben
tà segar, e tà bàter ? Vèn, Maria, no't turmentes per nosauts,
qu'èi tostemps entenut díser que vau miélher har entrar en gelor.
- Qu'èi lhèu tròp batalat, ci he Mamà, ja sèi qu'ès hemna a
reconéisher un deuben, mes s'èri tu que cranherí, qu'aurí paur.
- Paur, e de qué ? he Janòta.
- Se la mainada èra mia que la sarrarí ; la paur que guarda la
vinha ?
Las duas hemnas que se'n davan atau de bons pics, sense saber guaire
on e quan s'estangarén, mes Mamà, en véder que non i avè arren a
har compréner a la vesia, e qu'en de batles que trucava contra ua
paret, que'u getava açò :
- Arrèr ! tot que vien a madurar, tot deute qu'arriba a paga !
E lavetz l'auta (non l'avèm jamei vista atau), de botà's a
cridar dinca a èste audida près e luenh :
- Ah, quiò, qu'ei la gelosia qui't hè escopir ! Que'u volès
entà la toa eretèra lo Zidòra ? Se n'i a ua qui se'n deu portar
lo bon, que serà la Margoton !
- Diu qu'ac volha ! ci tornè enqüèra Mamà, esvarjada per tande
d'avuglèr.

*
**

Dias e setmanas que's passavan. Se quauque temps Janòta e pareishè
com retrèita e se hasè pregar tà parlar, la nosta que l'encitava
per aquerò, com se non s'avèn cantat que compliments e aumenanças.
Qu'èram a víver tròp au ras. Be coneishetz la gran misèra d'un
vesiatge qui no's cuenteja briga o qui viu de crits e de pelejas ?
Jo, a la Margoton, quan anavi cuélher aiga o har ua comission, que
l'aperavi tà que'm seguisse, e se lo cas èra qu'entràvam a loa
coma abans de la nhicanhaca. Per aquò, se lo Zidòra e lusiva per
aquiu, que cercàvam desencusas tà deishà'us solets. Tant i a,
l'estiu escorrut, las velhadas que tornavan per Sent Martin e com
tots ans, cosiòts deus nostes que nse viengón véder e que volón
dançar. Que tirèm endarrèr la taula de la beròja crampa, e gojats e
gojatas, au son de la lenga que ns'i hasèm a segotir la prova. Un
ser d'aqueths, a l'angèlus sonat, Mamà de díser a la joenessa
deu bordalat : « Anueit qu'èm de velhada e que vam har crespèths,
non manquetz de viéner. » Ua dotzena que se n'amiavan, tant per
tant qui botàvam la padena au huec. L'un d'anar cercar lenha,
l'aute d'atisar, e tanlèu que Mamà los avè vists pravar sus
l'òli borient, un aut sus lo torchon blanc qu'arrecava los
crespèths. Batlèu lo tistalh que'n ho subersomat.
Que n'avèm dejà de prèstes e de beròi escaduts, en·hlats e
daurats qu'èra un plaser, quan la nosta dauna me digó :
- Se'us hasèm tastar a las duas biatas, totun qu'an sentit la
nosta cosina. Vèn-i, vèn, dise'us que baishen, que seram de
companhia.
Mes com pujavi los escalèrs, que sentivi que las hemnas qu'avèn
monde ; qu'entení ua votz d'òmi au miei de las tringladas de
l'arríder e deus veires. Que truqui. La Janòta que tira lo cap :
- Ja sabetz tà çò qui vieni, ce'u dic, Sent Martin n'ei
qu'un còp per an, Mamà que'vs vòu dab tota la joentut qui ei
devath amassada.
- Qu'èram tanben de hèstas, ci digó Janòta.
- Òc, ce'u tornèi autanlèu, que crei que n'avetz qu'un
envitat, e lavetz que vienga tanben, se'u hè gai.
Qu'aví avut leser d'audir e de reconéisher lo Zidòra. E òc,
qu'èra plan eth e non un aut.
Que's hen pro esperar. Un cosiòt, apitat sus ua cadièra, que hasè
tralalà, tralalà, de bona gana despuish pausas, quan las vesias se
hasèn véder, e l'amic entermiei d'eras coma un nòvi. Arrés non
he compréner se s'estonava de la visita. Los crespèths qu'èran
minjats e la dancèra, qui avèm copada, que s'apotjava dab un
balanç navèth.
Un trebuc qu'anava hicar drin de hred dens lo vrespau. Ja saben
qu'ei de costuma que las gojatas e hàcian drin lo torn deus
cavalièrs, e non sian adarron dab lo medish. Lo gai qu'ei de tots, e
se i a reünion familiau que cau que los mei joens, los de miei atge e
medish los madurs que n'ajan ua gahada. Be remarcavan lèu que
Margoton, partida a la prumèra gavòta au braç deu Zidòra, non lo
quitava mei. Com totun s'èran anats assèder drin a l'aute cap de
la sala, un gojat, qui non sabè la causa causilheta, que's pensava
de pregar la Margoton :
- Vam, se'n danças ua dab jo ?
- Non, ci he era, que soi tròp fatigada.
D'autes que la pregavan despuish, en de batles, totun qui abans la
fin de la serada parpalhejava, complasenta, dab lo Zidòra.
Leugèra, leugèra, non sèi çò qui la lhevava. Que calè véder los
plecs e los virolets aisits deu son beròi còrps e tanda de gràcia ;
quin los sons pès s'eslurravan sense tocar lo sòu. Be n'èi
conegudas pòcas dab lo medish gost. Ua pausa lo bal que s'amatiguè,
tà deishà'us tornejar sols, aquerò per exprès, e non nse
lassàvam de'us espiar. Los gojats qui adès avè denegats, a mots
cobèrts que se n'arregolavan los uelhs. L'un que'm disè :
- Uèra'us aceth parelh, e no's desgahan d'anueit ! Qu'averà
nevat abans que non demandi un aute còp novèlas de la soa santat a la
Margoton ! Qu'ei lassa, sabetz, mes autanlèu que Zidòra e s'avia,
que'u se pen au còth ; que son dongas tà maridà's ?
- Non ac sèi, non, non m'ac an dit, ci responí jo.
- Que vos har segrets, no't cau, ci'm hasè heishuc e asprut, tot
aqueste abòr non s'i parlè d'arren mei.
La mair e jo qu'avom tribalh despuish d'aquera benedita serada.
Qu'èram dens los shebits-shebits :
- Non te n'èras vantada, hòu, ci'm disè ua, que'us amassatz
e que v'i vatz ganhar bèth parelh de botinas aqueste torn de noças
?
- Mamà, botar la còrda au còth a la Margoton ? ci responí,
aquerò nani, que s'ac saberàn la Janòta e era se'u s'an a
préner lo vaquèr de las vacas deus auts. Que son desvesadas, ja, e
n'an pas hrèita deus nostes conselhs. D'aulhors que'ns coneishen
pro bèth temps a e qu'an on recéber e har casas-vistas sense
viene-se'n tà nosta.
- Mensongèra ! e on èran l'aute ser ? Dinca a miejanueit no's
manquèn ua dança !
Atau que'ns prosejàvam, dab aqueste e dab l'auta. Quin se calè
virar los lengassuts ? E podèm denegar que de tota la vrespada los dus
pretenduts non s'èran voluts desseparar ? Ja sabèn ara adarron
qu'èran hòrt amics, e nosauti n'avèm qu'ua cuenta, aténder en
patz e solaç çò qui se'n deviraré de la hèita.

*
**

Qu'èram a l'ivèrn, e dens un d'aqueths maitiaus crus e geladius
deu mes mort, escobant davant casa, que vii dens la hanga cachuda la
merca d'un solièr herrat ; lo sorelh tardanèr n'avè pas avut
leser de har desparéisher aquera patada :
- Mamà, ci hei, viengatz véder açò !
E era, en espiant lo sòu mercat, de'm díser :
- Pusque's bòtan !... Mes qui m'a vist d'alongar tant e
d'amorosejar a l'esconut ? E tu, ci horniva, que't vòs carar !
E aquera, arrés non la sabó. D'aulhors, l'endedia que cadón dus
pams de nèu qui amantavan la solierada, e que la nse desbrombèm.
Entradas e gessidas deu Zidòra que's perseguivan, e non mei de dias
; Mamà qu'assegurava que dens la nueit la gran pòrta de casa que
carrincava coma se quauqu'uns la mudèsse. Un còp, per la nueit
envath que'm desvelhè, que'm he alugar la candela, e que voló
qu'anèssi per casa, drin pertot, véder per quin hat la pòrta
s'ajumpava. Totun, tot qu'èra barrat, cercar que podoi, e
passejà-nse per las crampas dinca au solèr, en de batles. Còp sec
que pensàvam a la solierada, e que nse hem :
- Que'us s'a devuts tirar los solièrs, qu'a pujat pèdescauç
los escalèrs, e las daunetas, senon, que'u devón ier ser deishar la
pòrta sense lo varrolh.
E que ns'acostumèm ad aqueth jòc, un còp audit lo tr-tr, non s'i
entenè arren mei e jo que'm tornavi d'assobacar.
- Mamà, e dongas, ce'u hasí a bèths còps, au mensh anueit
que'vs pausàvatz ?
- Tu que t'i pòden enviar, ci'm hasè, que dromes coma un soc,
mes a jo aquera pòrta d'entrada qui's botja tant per tant èi
escauhats los linçòus, que'm barreja lo dromir. E quant me vau
pèrder, de gemir e de gemir enqüèra, per'mor, sabes, un còp en
velhada que cau anar crompar vin, e puish cafè : la nueit que
s'abraca en béver d'un angèlus a l'aute.
De joena ençà, Mamà qu'ei estada atau : un bohet de vent, un gat
qui sauteriqueja au solèr, un esclòp qui truca suu caminau, quan
seré lo cacaracà deu hasan, e luenh luenh, lo lairet de la canhotalha
o lo planh deu gahús que l'an desvelhada. Longtemps que pleitejàvam
s'ac calè díser quin èran costivas tà nosauts aqueras amistats
deu galant. Un dia, totun, la nosta hemna, qui n'avè hèit que ueit
o nau òras badalhar, que's venó la paciença, e com la Janòta lo
demandava :
- Que vas, qu'as dromit ?
- Non guaire tè, ci'u he Mamà, ja t'ac cau har saber pusque
m'encitas a parlà'n ; bèth temps a non sèi çò qui hè piular
la nosta pòrta, per'mor que la nueit, ja que l'agi varrolhada, que
l'aubreishen... E non i aja remèdi tà que's demori barrada !
La vesia non responó teca, non questionè mei tà saber se despuish
audívam l'arrueit, ja que nse mensh·hidèssem per aquò que las
amors deus dus perdigalhs non s'èran refresquidas : au contra, lo
maridatge, dias ençà, que's provisava tà Sent Jausèp.
Tot d'un còp la pòrta non s'entenó mei. Qu'èra un broishami
lavetz ? Per'mor ja pensatz plan que lo gojat non mancava d'èste
au convit. E Mamà de díser :
- Zidòra ?
- Qué i a, Maria ?
- Qu'avetz donc pelat lo pòrc ?
- E perqué'm demandatz aquò ?
- Per'mor que t'as guardat ua pela de lard e que n'as devuts
greishar los hèrs de la pòrta, que'n van ara tot lis.
- Maria, ci hasè lavetz, aquò que pròva qu'avetz de bons vesins,
e que'm pensavi que se jo velhavi (qué voletz, dauna, n'èm joens
qu'un còp !) que v'aví a deishar dromir.
- Vèn, qu'ès un brave dròlle, ci he Mamà.
E Zidòra que devó portar lo conde tot caut a la mair e a la hilha,
per'mor que lo prumèr còp que la Maria e rencontrava la Janòta :
- De qué't mesclas, ci'u digó aquesta d'ua votz arreganhada,
qui t'a hèit créder que greishàvam la pòrta de dehòra ? Non
t'i avem tocat !
E que passava au córrer, com possada per ua ventòrla emmaliciada.
Mamà de cridà'u :
- Vam, quin tot açò e's devira ; ja vederam bessè lèu noças o
batiòus !
E l'auta de'u balhar coma arrepic :
- Qué dises aquiu ? E n'as pas, tu tanben, blat deu beròi a
l'arrajòu ? Avisa't que la gelada d'abriu non lo se craqui.
Aqueth blat dont devisava Janòta, e qui's podè gelar, qu'èra jo
medisha, gojata per maridar, sus qui Mamà devora velhar coma era sus
Margoton.
Mes d'aqueth chafre, la nosta hemna, qui non volè qu'anèssi ne
tà un marcat, ne tà ua hèsta annau, sense seguí'm, que'n ho
coma esmudida. E atau, en l'òra, la batalha de las lengas que
s'acabè.
Sent Jausèp qu'èra passat e las campanas de Pascas, en arrepics
gaujós, qu'avèn tringuerejada la prima. Cortas que's hasèn las
velhadas e que's tornavan aviar los tribalhs deus camps e deus prats.
Tanben, lo pastorís n'èra mei per las bòrdas deu vilatge ; per ua
rason o per ua auta, las demoranças deu Zidòra en çò de la Margoton
que's hasèn mei claras : tota causa per fins que vien a lassar e non
s'i parlava tant deu maridatge.
Batlèu, lo pretendut que's deishava d'èste vailet e que's
logava ua crampa, coma se podosse víver de rendas. Qu'ei lavetz que
las lengas e s'apotjavan : pusque se n'anava de çò deu mèste, ei
que l'avossen hicat dehòra ? Ei qu'atendosse aquera plaça qui
l'èra prometuda ?
En tot cap, non gessiva qu'a còps sabuts, que batalava chic dab los
sons navèths vesins, e jamei de çò qui volè har. Totun, que
s'avisavan que, sovent, la Janòta, troçada dens lo son capulet, que
se n'anava dar per aquiu torns e viradas, e quan arrés, ci'u
semblava, non la vedèn, qu'entrava de hic en çò deu Zidòra. E las
commairs, d'ua frinèsta a l'auta, de dise's trufandèras : «
Qu'averà ua plapa dens l'uelh, la nosta craba ! » De segur, que
s'ac avèn tà Margoton qui mei que mei era, coava los tisons e
s'estujava.
Mai e julh que's passèn atau. E qu'èram a la vrèspa de Sent
Pèr. Coma la setmana e ho ensorelhada, tot cadun qu'avè podut
plegar los prumèrs hens e convidar los parents tà la hèsta. Gran
horrèra que i avó tà la missa e tant per tant èra dita, lo bal que
s'aubriva, e un còp disnat, que i anàvam dab los amics. Que crei
que nse desbrombèssem de cossirar la mair e la hilha qui, temps a, e
s'avèn perdut las ideas d'amuishà's, d'arríder e de dançar.
Qu'arribèm au cap de la jornada, e que ns'èram cocadas pro
tardòtas quan, tot doç, e truquèn a la pòrta deu colidòr. E ua
votz dolenta que's he audir : « Maria ? Lhèva't, vengatz lèu,
que v'avem besonh de prèssa ! » Qu'èra la Janòta !
Que nse vestívam au mei leugèr, d'ahuta que pujàvam tà dessús, e
sense que non nse'n digossen nada, qu'avèm comprés. Mamà que
s'apotjava tà çò deu Zidòra, e jo que gahavi las a quate tà çò
de la mairolèra. Aquesta e jo qu'èram au hèit per punt. Quauques
crits, quauquas espremudas, lo nèn qu'èra au brèç. Un mascle deus
solides ! Sortit de l'embarra, que's hasè enténer ; qu'avè
cossirada dejà la votz natra deu son pair. Per fins, un còp qui
l'avom pro atenduda e esperada, Mamà qu'arrecotiva soleta. Quan se
ho drin pausada deu son passei, que he :
- Amigas, en çò deu Zidòra qu'èi trobat la candela alugada ;
que i deu èste per aquiu, mes qu'èi avut bèth qué trucar pòrtas
e contravents, e aperà'u, no'n tiravi nada responsa.
Coma e ns'espiàvam sense mautar, la heda que digó :
- Anatz, de cap au maitin que vienerà, ja ! »
Pausas e pausas que velhèm, de çò qui sabom qu'ajudèm la
mairolèra au ras de la mair navèra e deu navèth genut. Coma l'auba
ensafranada e tocava las vitras, que començavi, jo, d'aver los uelhs
pesants, totun que las hemnas batalavan. Mes qu'aví penas a seguir
los dísers de Mamà e de Janòta hòrt ateladas. Que m'èri devuda
pèrder en sauneis e que vedí autorn de jo ahualhs d'anjos en aletas
blancas qui hasèn seguissi a un mainat qui batisavan ; lo caperan, dab
dus clercs, pairin, mairia, qu'èran aquiu davant jo, a la hont
batiadera, e lo gran de sau botat suus potins deu nenè que'u hasó
plorar. Çò qui vam cercar, totun !
Quan me desvelhèi, la Janòta qu'èra au ras deu brèç e que
l'espiava esmudida, Mamà que'u he :
- Qué vòs, en aqueras vinhas, non i a d'aute frut !
- Aquò qu'èra prometut tà nos, ci disè Janòta dab un sospit.
- Mes, ci tornava Mamà, be'm disès l'aute còp qu'èra un
sapient, qu'avè seguidas dètz ans las escòlas e que s'esperava
d'èste nomat conta-rotlur o recebur dab un hòrt tractament ? E
n'avè mei a har qu'assède's darrèr un frinestòt e tiéner la
hemna beròi vesiada ?
- Òhòc, ja se'n vantava, digó Janòta, mes a l'entant que
ns'a deishat aqueste eretèr... Au mensh, ara, que vam aver drin de
manòbra.
- Òhòc, ci hei jo, que ns'avem ganhat uei lo jornau de bona òra,
pusque ns'avem ja cuelhut un sordat : se ns'anèssem dromir ?
Janòta qu'alugava la candela de rosia tà seguí'ns peus escalèrs
e que's tienè aquiu a mieja crampa, mes la mia mair no's desgahava
de la cadièra ; que comprenoi lèu que n'avè sus l'estomac, la
nosta hemna, e que'u dava hòrt combat d'ac arróder. A plaserinas
que's lhevava totun, que s'apressava deu lheit de la heda, que'n
destecava quate de las verdas e de las secas :
- Totun, Margoton, ci hasè, n'averén pas credut parièra causa de
las toas parts ! Tu, beròja mainada, dab ua cara hèita entà espiar,
e apresa a tot tribalh per la toa mair, voler d'un vailet, d'un
omiòt parièr ! Beròis parlars, òc, e bèras promessas, que'n
devós aver d'aqueth galapiat shens mestièr e qui non vau que tà
paisantejar, e enqüèra ! Au prumèr dia qui sias dab eth, se't
vòu, que calerà que se n'ani cracar calhaus peus bòrds deus
camins. Per lèd qui hosse aqueth esgripi, au mensh qu'avosse de qué
tà botà'vs lo cap a l'acès ! Mes non t'a ne casa ne bòrda, ne
un cornishòt de vaca, arren que las lanas a córrer e lo gave a pescar
!
Ad aqueth long devís, Janòta que trepava, e jo medisha que n'èri
vergonhosa per la mia amiga de tostemps. Qu'aví bèth estirar Mamà
peu capèth tà la har partir, mes la manièra de la har carar, quan la
lenga lo prudiva !
- Escotatz, ci digó lavetz Margoton, non mespresetz, Maria, lo men
Zidòra ; se'u vedètz dab los mens uelhs !... Non, non trigarà de
viéner.
L'ahida qu'ei bona neurissèra. Mes non crei pas que parescosse
mei, lo gus ! En tot cap, jamei las duas vesias non se'n vantèn de
l'aver tornat véder despuish la nueit tan cuentada. Que digón que
tà miélher trompar los qui'us cerquèssen, qu'avè deishat au
miei de la soa crampa ua candela alugada. Que devè èste hòrt luenh
de la nosta hanga quan la lutz s'amortiva, e despuish, ne los vesins
ne los coneguts non sabón díser on las avè gahadas, ne tà quin
país.
Lo nèn, totun, que volè víver, que popava la soa mair e a bèras
uelhs-vistas que pravè. Que'u hen portar la raubeta, puish lo
pantalon. Qu'anè tà çò de Mossu'u Regent, mes sus los ueit ans
deu hilhòt, quan tant per tant èra d'escapsa, lo dòu que's
hicava dens la maison. Janòta, la mairana, que's moriva e que cau
créder que la desparescuda d'ua hemna autan gaujosa, qui non parava
de se n'amanejar tad atraçar de qué, ja botava coma ua negror peu
miei de las praubas parets de la prauba alòtja. D'aver a partir en
jornada, d'aver a compdar tad era e tau hilhòt, la Margoton que
perdó la tranquillitat e l'arrisa. Ah ! lo neurigat chic atendut,
non vivè pas de regardèus, e no's contentava d'espiar : que'u
ne calè dens l'escudèla mei d'un còp per dia.
Nosauts qui l'avèm vista la Margoton, dab suus pòts badinarias e se
cau truferias (las bonas pausas esvagadas quan ns'assedèm davant
casa tà talhar, dab la lenga, beròi abilhèrs aus qui passavan !),
que l'avom deguens de la soa crampa d'un cap a l'aut de las
jornadas, a pòrta barrada, e se per cas e gessiva tà quauqua
comission, que solè d'èste muda e escura.
A plànher qu'èra ! Manièra de balhà'u drin de jòia, que la
preguèssem de se'n viéner velhar coma au temps d'auts còps, non
nse responè ne quiò ne non. Medish, çò de mei estrange, que
semblava que lo son hilh, en vàder gran, que'u deviengosse ua carga.
Tanlèu dens aqueste monde, que n'i a atau qui son mau arcuelhuts, e
qu'ei coma un hat, un maishant sòrt ; tant qui viven que son de
sobras. Que viscó totun e que s'estirava : mala gèrba non pòt
perir. Mes que's vedè pelejat, trucat per ua mair que las òras
envinagravan.
Coma anava tà l'escòla, los camaradas non l'aperavan jamei
Jausepon, lo son nom recebut a la hont batiadera, mes Zidòra, com lo
son pair. E lo subernom que passava per costuma, tant que ns'i avèm
a avisar nosauti quan parlàvam d'eth dab la soa mair. Mau ensunada,
heishuga, aquesta non s'estava de rudejà'u. Un còp, davant nosta,
on s'amassavan tà jogar canicas o pelòtas los sacripants deu
vilatge, qu'entenè a cridar : « Zidòra ! Zidòra ! » tau son
mainat. Au lòc de passar per dessús, e deishà-se'n volar las
paraulas afrontivas, que devarè, còp sec, e shens pietat, davant tot
cadun, que l'acossava : « E que t'i tornas dab lo canalhèr aqueth
! », ci cridava en lo pataquejant peus escalèrs en·hòra.
Qué'n podè lo chin ? Sovent Mamà e jo que l'ac vantàvam. En
vertat, qu'èra plan nascut, sage e suenhós taus sons libes o
caièrs, tà la soa pelha. Jamei non s'arrossegava e non s'entenè
guaire, ja que sa mair lo hesse : « E sàpias marchar mei doç ! Non
sabes çò qui't còstan las atrunas ? » Los compliments qui'u ne
podèm har, la Margoton que'us prenè coma chafres. Ah ! non lo
guastava, e se per cas anèsse tau marcat, non vin jamei que'u
portèsse la còca. Mes quina heror quan l'avè a vestir, quan
l'avè a cauçar. Un parelh de cauçuras que'u hasèn dus o tres
ans, e que'u he totun carrejar la medisha vèsta en tota sason
despuish l'an de la comunion dinca lo mandava en aprentissatge. Que
cau créder que'u hasè hontas e puisheu quan, per bèra hèsta, e
pujava totun, tà passar un dia o dus (per lavetz, non s'i parlava de
setmanas e setmanas de vacanças) non lo se vedè jamei pro viste
dehòra.
Aquiu dessús, qu'avom la guèrra. Lo Jausepon, com tandes d'autes
a las prumerias d'aost, be se n'anè cantant, peguejant, dab los
companhons qui s'en·holiavan. La Margoton que'u voló seguir un
tròç capvath deu caminau, serea, sense un plor. E eth, mainat, de
hà-nse gèstos e adishatz coma èram sus las pòrtas de casa, e de nse
mandar potons : « De totas aqueras, quau ei la mia ? ci hasè. Que voi
la géncer. Anem, quau se decida a passejar dab jo tà Berlin, lo
Jausepon que torna tà Nadau dab las aurelhas deu Guilhèm de Prussa
dens la museta ! » Non dava jamei novèlas. Mort que s'èra, de
segur, aus torroms-borroms de Belgica e de Champanha, mes quin e quan ?
Non ac podom saber. Qué voletz, qu'ei triste a díser e non hè pas
aunor a la lei deus òmis, capvath d'aquesta tèrra, lo qui n'ei
pas d'arrés n'ei arren. Despuish d'aver hèit escríver per ua
tropa de mans e hòrt atendut, la mair que feniva per tirar ua pension.
Au mensh, ci nse disèm, que'u balhan de qué har borir lo topin.
Las patz dadas, com se dauna Mort n'avosse jamei dalhat lo camp deus
vius, lo monde qu'èran gahats de totas las holias. Nosauts, los qui
començàvam de pujar, non nse reconeishèm mei dab la horra deus uns e
deus auts qui non s'agradavan que de córrer los marcats e de
vagamondejar. En tot cap, los qui s'avèn eishemiats los òs peus
parçans estremats que podèn dromir adaisa, los qui demoravan ja
s'ac deviravan plan, e ci sembla conhits de bonurs e de hartèras.
Jamei los borsicòts non s'èran en·hlats de tandes de papèrs,
jamei n'avèn adarron despenut e sense paur deu lendedia. Mei d'un,
deus qui tiravan la guinhòrra, gahats peu còp de hialat, a pataquejar
sus tots los fronts, que s'i avèn ganhats non sèi quant de galons
sus la manja. D'autes, pro avant-hèits, a qui n'avóratz pas
prestats dus escuts, e qui non volóratz entà hemejà'vs la parguia,
un còp las prumèras segotidas passadas, que s'èran assobacats per
endarrèr e, a l'endòsta, qu'avèn crompat, qu'avèn venut e
arresterats loïs d'aurs. Malaja ! tròp lèu que trucava la campana
de l'armistice.
Qu'anè dongas lo díser que lo Zidòra (non pas lo hilh, nani, lo
pair) qu'avè sabut vrenhar tant qui los pèpis se hasèn traucar la
basana. Medish, e's podè aquò ? Que'u vedèn a passar com lo pet
de perigle, en companhia de quauquas donzèlas, dens ua autò
estiglanta, de Cautarés a Pau e de Lorda a Gavarnia. Que's digó,
despuish, que casterejava e que s'èra aconsiat dab ua madama a
chapèu, non gessivan que dab un chaufur a vèsta galonada e que i avè
monardòts dens la vuetura ? La madama que l'aperava : « Chéri ! »
o senon, « Mon p'tit loup », e que hasèn « Mimi » aus lors
crepauts.
Quin se deviran las causas ! Las montanhas no's botjan, mes lo monde
que ròtla. Un vrèspe de dimenge estivenc, com prenèm la fresca
davant casa, que sajàvam d'alegrejar la nosta vesia. A fòrça de
pregàrias, que l'avèm poduda har estar dab nos coma au temps beròi
e esvagat. Tot d'un còp ua autò de bronir ; que boha, que
s'estanga. Mudada per un sobte balanç, la Margoton que's lhèva,
patla e sang-glaçada que nse dèisha, e de córrer tà la soa crampa
de dessús. E de l'autò meravilhosa, qu'ei çò qui'n devara ?
Que'u reconegoi pro lèu, mes tant n'èri suspresa non digoi chapa.
Mamà, dont la vista e s'ei hòrt amendrida, que'm hasè : « Qué
son aqueths anglés ? » Que'u comprengó a la votz, lo mossur ne
petit ne gran, mes sancer, gualhard, pompós, lo Zidòra, qué ! Be
l'avè hèit plaser de cambiar de chamarra e au contra de d'auts,
tostemps hreiterós e pelats, b'avè sabut engreishà's a la
guèrra ! Que ns'espiè duas segondas, coma contrariat, bessè, de
çò que lo chaufur l'avè plantat aquiu, davant nosta. Coma s'èra
escadut au ras de la mia mair, qu'estirè la man, ua man d'òmi
vesiat, mofla com velors e blanca com lèit. « Tè ! ci he la nosta
hemna, e qu'ès tu ? E vòs entrar drin ? » - « Pas le temps ! »
ci copè tot sec, e dejà qu'èra tornat de pujar en vuetura. E com
hasè : « Filez ! » au conductor, qu'entenèm, suu còp, la
frinèsta de dessús qui's barrava dab un gran truc. La mecanica
hicada en marcha, còp sec, que virolejava tot docinas e la dauna qui
èra deguens que gorguejava : « Mais dis, c'est gentil ton patelin.
» E l'autò qui n'avè arren mei a dà-nse, qu'esparricava ua
brumèra de petròl qui embohemiava la carrèra per bèras pausas.

*
**

D'aqueth engontre no'n devisèm jamei dab la Margoton. D'aulhors,
non hasè mei bon de se n'apressar ; non sabè mei que repós e
nhargas. Tà díser quin s'èra hèita, n'èi qu'a condà'vs
aquesta auta.
Qu'a dus o tres ans, qu'èran a casa, non pas mei los cosiòts, ara
maridats e amainadats, mes las loas familhòtas, escolièrs en
vacanças. De har crespèths, la mòda qu'èra passada : que cau
hòrt de temps e l'estiu, per Sent Pèr, n'ei briga plasent de
cauhà's. Qu'alugàvam meilèu lo horn e que prestívam tortas,
tandas e tandas, cueitas e arrecadas sus la taula :
- Mamà, ci digoi, sense pensar mei çò qu'aqueth dia de gaujor e
podè brombar de dolorós a la biata, Mamà, vòs que'u causesqui ua
torta ? De segur non se n'a hèita nada e que'u harà gai.
- Hilha, e la va voler ? Ja sabes que n'ei pas mei de plèti ? Mes
pusque t'agrada, vèn, vèn ! Mes abans, amuisha'm aquerò, que sia
au mensh presentable.
Suus uelhs de la mia mair, qui balha ordis en tota causa, que pausavi
la torta sus ua tela blanca de lin qui aví brodada dab jours e bordada
d'ua dentèla d'on m'aví tirat la mustra sus un catalògue de
París. Que v'ac prometi, qu'èri bèth drin contenta deu men
present, quan pujavi los escalèrs. Que truqui : « Qu'ès deguens ?
» ce'u hèi. Arren. Que m'i torni e : « Margoton ? que soi jo,
qu'èi besonh de tu. » Arren tanpòc. Que'm viravi tà me'n
tornar dab la torta aus dits, quan d'un sacat la pòrta e s'alanda.
Que'n pareish un cap espeluishat, l'uelh maishant, las maishèras
arroncilhadas e de color terrosa. Que'm ditz :
- Qué vòs ?
- Miga, ce'u hèi estonada, qu'èm vesias, com hornejàvam
tortas, Mamà que m'a dit : « Que voi que Margoton que las tasti. »
Sense estirar la man tà la se préner, era, d'ua votz amarosa :
- Qu'ac sèi ja, que vosauts qu'ètz de hèstas, que v'èi
entenuts, mes de tortas jo per uei non n'èi quehars, guarda't
aquera tà un aut qui aja pro de hami, e non t'avienga mei de
viene'm horar lo lindau de la pòrta ; per tau dia, que voi que'm
deishetz dab las mias pensadas !... »
La mèu de d'autes còps que s'èra devirada hèu.
PATACS QUI'S DEVIRAN LAUDORS

Que m'arriba quandes còps, a tot long de la jornada, de passar
davant l'aubèrja deu Bochet. A pausas, se n'ei pas dia de hèsta o
vrespada de marcat, qu'èi lo plaser de i reconéisher, dens los qui
cridan o s'esganurran a cantar, las votz costumèras de quate o cinc
cartaires e pintaires, tostemps los medishs.
Non me'n hasí dongas ne ençà ne enlà, quan l'aute còp (e que i
a d'aquerò quauquas luas) e m'arribava a las aurelhas gran
viahòra de las frinèstas alandadas. On i a vin d'abrocat, que i a
gaujor, de d'on ei la jòia que se'n vòlan cantaròlas e
cridasserias. Totun, coma la peleja pujava au lòc de s'apatzar, que
m'estangavi : uns pos, uns trucs, uns patacs que rebombivan, e que
hasèn tremolar las taulas cargadas de botelhas.
« Vam », ci hei, volent saber quaus èran aqueths escauhats, aqueths
desestrucs prèstes a mauhar, e non m'estonavi briga d'aver aquiu
lo Pascalon, dab lo son companhon fidèu, lo Charlon. Qu'èran
atelats a las estòrças, e coma avèn començat per badinarias, que se
te'n davan sense paur ne vergonha. Lo mèste de l'aubèrja ja
sajava de separà'us, mes non se n'i dava :
- Uèra'm aqueste parelh ! Que compdavi que's devertissen, mes
non, qu'ei a de malas qui s'i hèn. Aida'm, vèn, a tirà'us-me
de casa !
- E que'us as tot de uei ? ci digoi.
- Ja ! ci'm tornava, tant per tant aví escobada la sala, uei
matin, que'us èi avuts, aquiu, dab sengles troçàs de pan alhat.
Entà har trempar lo medoth dab la crosta non n'an volut que sengles
pintons, mes ja sabes quin son los dus ? Sonque de sentir un veire plen
de vin, sonque de tocà'i dab los pòts, non se'n desseparan mei, e
hornint tostemps buscalhs au huec, que s'alugan e per un quiò, per
un non, la prudèra deus trucs que'us gaha. Non copèssen vaishèra,
se au mensh volossen adobar las pèths ! Espia aquesta cadièra !
E l'aubergiste que me'n presentava ua tota croishida, los barrons
en escalhas, e qu'èram aquiu sense mensh·hidà'ns de çò qui
s'anava devirar de la luta deus dus òmis.
Mei viste que non t'ac escrivi, amic legidor, lo temps de díser
Jèsus, lo Charlon qu'arrapa la botelha sus la taula e de cridar : «
Qué n'èi a har d'aquesta ? » e que l'arronsa suu cap de
Pascalon. Sobtaments, que l'esten per tèrra ; que cèrqui
d'amassà'u, totun que l'aubergiste e honha lo Charlon tà
dehòra.
Abladat, lo vesin non dava mei signes de vita :
- Drin d'aiga de vita ! ci digoi, que'u tornarà los esperits !
- Meilèu un chorrup de vin, ci he l'aut, e que sajàvam de'u ne
har avalar coma a un nèn a petitas culheradas. L'aulor deu shuc de
sherment qu'a tau vertut que'u nse reviscolava. Qu'aubriva los
uelhs, e d'ua lengua espessa, que's botava a marmostejar : «
Charlon, on ès ? Que las te voi har pagar mei caras qu'au marcat.
Charlon !... » Que'u plomàvam suu planchèr, que hasè quauques
pas, e que'u te seguívam atau dinca a casa.

*
**

La soa molhèr, la Melia, ua d'aqueras shualicosas qui n'an pas
l'aire de i tocar e parlan tostemps au vòste leser : « Ah,
b'avetz vos rason ! Ah, com disetz beròi ! Ah, be v'i entenetz
hèra ! », se per cas las devisatz de causas qui non las tòcan, mes
se las contrariatz briga, que s'arreganhan com un punhat de bròcs e
dab eras que hè mau perseguir lo prosei (per'mor d'aquò lhèu que
l'aperavan La Gateta), e dongas, la Melia qu'èra davant casa soa,
dab ua tropa de vesias, a balhar lo torn de las novèlas, careçant
l'un, nhacant l'aute. No's pensava briga dens quinas benalèjas
l'amiàvam lo son Pascalon. Que l'entenèm a badinar, per'mor que
la soa votz que ns'èra portada peu briu de l'arriu :
- E aceths ? ci hasè, be diserén que's deverteishen, e que'n
carrejan un a la braça : « Cadiereta, cadieron, que lo portam tà la
maison. »
E aquiu sus, de dà's espatracats d'arríder, totun que ua auta
commair de las qui èran aquiu a pientiar, a escarpir los uns e los
auts, lo te responè :
- Tè, tè, non los coneishes ? Be n'i a un qui, se no'm trompi,
esdejua tot dia a vòsta ?
- E qu'ei aquerò ? ci digó tot d'un còp, coma esglasiada e
tota en tremolets, quan se reconegó lo marit en tan trista posicion. E
de gahar la corruda, en segotint lo cotilhon d'indièna :
- E qué i a ? E qué t'an hèit ?
- Òh, ci responí, que i poderé aver mei de mau, e mensh tanben. Se
lo Pascalon e s'èra estat dab tu, a vueità't los cusmèths de
hiu, aquò non seré arribat. N'ei pas en de batles qui n'aurà
copetejat tota aquesta maitiada, deu blanc, deu roge e deu palhet !
Qu'avoi dit ? La hemna que s'eslamava còp sec :
- Mau huec, las alugui totas las aubèrjas !
- Mes, Melia, non vam cercar ad arrés, que i son tots volentaris, e
non los estacam los qui plegan la cama a nosta, ci hasè
l'aubergiste.
Penas qu'avoi d'avançar camin ; non i avè manièra de tirà's
deu puisheu aqueth tròç de carn en malícia. Be calè har entrar au
mei viste tà casa soa lo Pascalon qui, eth, no'n bohava nada e qui,
atupit, s'emparava, se getava un còp sus jo, un aute sus
l'aubergiste. Que vienèm a l'atraçar tau lheit, e que caló
avisà's deu horat qui avè au cap ; la botelha que s'èra hèita
esbrigalh suu toson, e los veires que segavan l'aurelha dreta. La
plaga que sangnava a hiòla. E la hemna de cantar las soas vrèspas :
« Non pas tanda de shaliva, ce'u hasí, se nse desses quauques
perracs de lin e se hasosses borir drin d'aiga tà netejar tot açò
? »
Batlèu qu'èram a medechinar l'òmi qui's deishava har, sense un
planh, estramosit qu'èra. Que ns'avisèm lèu que calè cóser la
henilha, e d'aquerò non nse'n podèm cargar : « Que vam ligar la
nhafra per un supendent, ci disí, mes tanlèu qui volhas, Melia,
que't calerà avertir lo mètge ; que i a tribalh dens aqueste cabòs
! »
Autanlèu la nosta dauna que semblava gahada d'ua rauja esvarjabla :
« Medecins e apoticaires ? Que'n serà tostemps atau dab aqueste
briaguèr ! Díser que quan partí en 14 que n'avè pro dab un dit de
vin au hons deu veire e que no's hasè jamei la godala, non crompava
tobac que tà n'envitar quauque còp los uns e los auts ; e que's
tienè pròpi coma un esplinguèr. Be cambiè lèu ! Quan au cap de las
cent tretze arribava de permission, non pensava mei que l'esperavi,
ja hasè tots los cabarets abans de viéner saber s'èri de pès.
« E la pelha soa, capòtas e camisas, quauquarren de beròi. Que
m'ac averé tot semiat per las crampas se non l'ac aví hèit
pausar au colidòr. Cada còp, que hasèm la bugada de tota la bèstia.
- Òc ben, ci reprenè l'aubergiste, mandant-ne quauques
trufandisas de las soas, com d'autes, que't tornava de la guèrra
cargat de pedolhs e de vicis, e non volè mei que humar coma un camin
de hèr e béver vin tot blos e tot cru coma ua vaca l'aiga deu Gave.
E lo Pascalon ? Que l'avèm totun assedut suu lheit, e estangat lo
sang qui colava. Qu'espiava ara l'un, ara l'aut, e que vienè a
díser a la soa molhèr :
- Praubineta ! deu combat qui't balhan aquestes òmis ! Vèn !
l'encausa de tot açò qu'ei Charlon ; vèn, s'avè bevut çò
que i avè dens la botelha au lòc de la me getar suu cap, non serem
tant a malaisa !
- Cara't, e enqüèra que gausas parlar ? Quant va costar tot açò
? Au mensh que n'avosses tirats quauques escuts de pension d'aquera
mala guèrra ! Mes nani, qu'èras tròp fièr, non volès demandar,
n'èras pas malaut ! Eh ben, tè ara, que te'n va caler de beròis
papèrs, e a jo que m'apareish de t'aver a suenhar e per quant de
temps !
A tots aqueths devís de malura ja calè balhar un seguissi arrident ;
qu'ei l'aubergiste qui se'n cargava e que hasè lavetz a la Melia
: « Pusque dongas Diu no'vs balhè familha, e sabes çò qui cau
har, vesia ? Ajumpa'u d'ara enlà au ton leser, dindoleja'u,
potoa'u se t'agrada, com s'èra un hilhòt lo ton Pascalon. »
E que deishavan en aqueras la maison, e qu'èram drin capvath la
carrèra, quan la hemna e's botava a darrèr de nos tà ns'aténher
:
- De tot açò n'ac digatz ad arrés ; non sàpian dens lo vesiatge
çò qui s'ei passat uei, sustot a la mia seror ! Qu'ac aprenerà
pro lèu !

*
**

« N'ac condetz pas a la mia seror ! » E perqué hòu ? Per'mor
que se la Melia avè la soa saca de maluras e de verens, que la ganhava
per bèth tròç la soa ainada qui subernomavan La Moscahissa. Per
quauquarren que l'avèn dat aqueth nom. E que gausavan díser qu'au
temps de la joenessa hòla e pèga que s'èra parlada dab lo
Pascalon. Un bon partit, lo gojat ! Ah, quan suus vint-e-cinc ans èra
tornat deu service, puish deu son torn de França, dab los pantalons
bofants e de velors blu, tostemps rasat de fresc e lo berret sus
l'aurelha, b'avè de qué virar los còrps e los uelhs de las
mainadas deu vilatge ! En un còp las duas serors que s'èran
envescadas, mes la Melia que l'ac panè a la soa ainada.
Non grana, non, la capdèta, mes hèita au motle, e uns uelhs qui
hasèn saunejar lo mei gelat, e un cap de peus qui l'ondejavan com
las trenas d'aur d'ua serena de la mar. Entad era, l'endreton que
los anciens avèn sauvat, casau, vergèr, drin de tèrras a
l'arrajòu ; entad era lo Pascalon qui non paisantejava briga,
cantaire, dançaire e badinaire ; trufandèr tanben quan, per
escadença, lo devisavan de la Moscahissa : « Qué volètz que'n
hesse d'aquera mesclanha de vinagre e de shuc d'ortigas ? » ci
disè quan dab los companhons cartejava a l'aubèrja.
Per ara, non n'èran mei dens las amors esblasidas e partidas, mes
dens las espròvas. Tres punts deu mètge que'u hen véder las
estelas ( e Diu e las !) ; que l'ac avèn cosuda l'aurelha au
Pascalon. Com ve pensatz, la novèla que se n'èra esplandida, e ja
que non hossen briga plan las duas serors e que l'ainada avosse dit
mantun còp : « Que l'a volut, que'u se lequi ! », au long de
l'ivèrn, sense que non la ne preguèssen, qu'èra vienguda ajudar
: « Qué cau hà'i ? Que ns'èram tornejadas dens lo medish vente
! », ci disè, ara, entà explicar quin avè cambiat d'ideas.
Drins a drins lo malaut qu'anava ; las carns d'eras medishas que
s'apedanhavan, las maishèras negras deus pos que s'esclarivan e
l'òmi que tornava minjotejar ; que's lhevava. Un temps que
carrejava hardèus de coton blanc coma ua morgaisha, e puish, bèth
dia, las hemnas non lo volón mei véder atau ; que getava los
ligòssis e que s'avó a rasar la tusca longa de tres mes.
Guarit, qu'ei eth qui anè har las patz dab Charlon, patz qui
s'escauhavan de mei en mei e qui's perlonguejavan a l'aubèrja.
Los dus amics, que'us t'i vedèn coma abans passà'n pintons e
cantorrejar bonas pausas.
E tè, cossirant, per escadença, davant l'aubèrja, qu'entení
votz de hemnas. « Vam, vam ! ci'm pensavi, qu'ei dia de cinemà, e
la representacion non deu èste cara. Vam véder. »
Que horavi lo solh quan l'aubergiste se'm presentava las mans
endavant com tà dise'm d'està'm dehòra :
- Açò, mic, ci'm he, n'ac aví jamei vist despuish qui debiti
pintons e pichèrs. Contentem-nse d'espiar ; la vista que'n vau dus
sòus. Bessè non t'i hicarés tu tanpòc dens la peleja d'un
parelh de raubas contra un pantalon !
Que n'èra totun atau. La Melia e la soa seror que s'i hasèn com
pigas enmalidas au contra d'un praube pigat, cohatejant lo Pascalon,
segotint-lo, cercant a darrigà'u de l'aubèrja. Mes eth que
pèhremava e que s'arrapava un còp aus pès de la taula, un aute aus
barrons de la cadièra, arrident d'aqueth arríder urós, beatific,
que solen emplegar los qui son shacats per l'enveja de béver e de
béver. En s'arrapant a tot çò qui podè :
- Òh ba, praubinetas, n'avetz pas minjats pro de crostets ! De bon
grat, òc, mes de fòrça, jamei ! Quan èi dit non, qu'ei non ; e se
non voi seguir no'm harén botjar un parelh de hemnòtas.
- Hastiau ! s'avès ahar dab jo, que t'aurí hèit cambiar de
camin ! ci disè l'ainada.
- Vèn, segueish-me, e hasè la Melia, qui sabè que n'anarén mei
plan, a la doça, ça-vi tà casa, que t'avem hèit un caferon dab un
gloria.
- Que voi viéner, ja, pàrii que i arribi prumèr que vosauti ?
- Ah quiò ! ah, non te'n vòs tirar mei d'aquiu ! Aida'm,
Melia, aida'm !
E d'un solet balanç ateladas que'u desgahavan de la taula, e dens
un cornèr de la sala, que'u te'n davan a punh barrat e sense
gràcia.
Qu'ei lo predic de l'ainada qui avè gran sabor. Los pòts
torçuts, los uelhs en heror, lo nas agut, un nas sec coma un buscalh,
lo peu grisastre hòra deu cohader : « Que t'ac hès com vòs dab la
Melia ? S'èra dab jo que i a dias qui t'averí masedat. »
Deishant au Pascalon e parlant a la Melia, dens ua pausa de rauja,
vivaments La Moscahissa que'u hasè : « Malurosa ! Jamei non me'n
volós créder, totun que t'aví dit que i serés malurosa dab aqueth
lèd ! »
Atau, dinca a la fin deus sons dias, Pascalon que'n he véder a la
Melia e la Melia au son Pascalon ; e los sers de hèsta annau, quan
Bochet avè monde d'un cap a l'aut de la soa sala, non mancava de
condar la darrèra atsarba de las duas serors. Manièra de har drin
esmeligar d'arríder las praticas, be'us disè tanben qu'ara,
quan avè drin shucat, que l'embarravan dens la sot tà que dens
aquera quietud escura sus lo sostre atebit que deversosse mei adaisa
las vapors de la vinòcha ! Òc ben !

*
**

Mes totun, aqueras hèitas que's honivan com d'autas de mei de
compde-har dens las galihèrnas deu temps, lo gran raubador qui s'ac
aglapa tot. L'òmi, d'aulhors, que gahava sus los cinquanta
(termièra deus hartanèrs) lo camin d'on non tornan, e la hemna, que
se'n consolava, probable.
L'aut dia, despuish annadas e annadas, que viengom a destecà'n sus
lo son defunt. Qu'arriba un atge on la mestura de cada dia n'a pas,
de bèra pausa, lo sapte de la garbura d'auts còps. Tandes de
sovenirs arrecaptats dens la memòria, be'us i guardam coma dens un
escrin ! Quant de caras desparescudas se nse pintran d'au delà de la
tomba dens ua beror navejanta ! Qui nse parlan los amics ! Quin los qui
nse tanhèn n'an pas mei tandes d'aqueths defauts o vicis qui
arrosseguèn ! Au contra, be nse plasem a mentàver las qualitats qui
podón aver, e a brombar los lors dísers :
- Quant i a, ci'u hei a la Melia, de qui l'avem perdut lo
Pascalon ? Despuish la guèrra non sabem mei on n'èm.
- Ueit ans entà Marteron, ci'm digó, dolenta, la hemna, ja sabes
que los prumèrs hreds que l'avón, e tot aqueth abòr qu'avè
nevat de d'òra.
- Uèra, non sèi perqué, a bèths còps non lo me poish tirar de
las ideas, que ns'èram tostemps vists amassa, qu'avèm gratat
papèr dab los medishs regents, e que ns'èram devertits dab los
medishs companhons. De joen enlà que ho adret de las soas mans e que
m'avè hèit utís qui èi guardats. Qu'èram deu medish sòrt, que
servívam en seguint-nse tostemps, e se per cas l'un o l'aut
s'acabava los dinèrs de la soutada, que hicàvam amassa los dus
còrns de las borsetas. De la guèrra qu'èram deus qui avón la
sòrta de se'n tirar sense alèps, braç o camas en mensh, se au
mensh pòden dise's contents los qui arrecoteishen dens un vilatge
dont las joentuts son segadas. Que hem jolh contra las misèras de tota
lei e quan acompanhàvam un amic tau cemitèri, qu'avèm de costuma
de dà'ns de cap dab ua sarrada de man. Lo darrèr còp qui èram
amassa, que cossiràvam en çò deu Bochet :
- Uèra, ci'm disè, que recebom uei ua auta cedula ?
- E quin aquerò ?
- Lo qui ei partit adès dab las aunors n'avè qu'un an de mei,
que crei que d'ara enlà que nse podem aprestar ; la Mort (lo gran
Uishèr !) que ns'a dejà escrivut lo papèr, la cedula, la citacion
d'aver a comparéisher davant lo son tribunau. » Que digoran qu'ac
sentiva...
Tant qui batalavi, qu'espiavi la Melia entrigada peus mens dísers,
los uelhs tristes a còps, e a d'auts dab ua mieja arrisa, com se lo
passat gaujós o dolorós se merquèsse sus la soa nina lusenta.
- Eth qu'ei de l'aute estrem dias a, ci hei enqüèra, e doman,
quan se volha, non mancaram d'anà'u juntar. Mes lhèu, qu'auré
podut alongar quauque temps, se s'i èra avisat, se n'avè pas, com
jo, hèitas tròpas d'estangas en çò deu Bochet...
Aquiu, Melia que'm copava còp sec : los pòts que'u tremolavan,
las maishèras, ara jaunosas com cera, que'u se plegavan, los uelhs
que'u hissavan :
- Qué vòs díser per aquiu ? Que lo Pascalon que pintava ? Ne
tastà'n tanpòc !
Davant un desmentit parièr, non m'estavi de har :
- Bromba't que totun non i escopiva, e qu'autanplan que d'auts
que sabè eishugar lo son veire.
- Òc, quan lo me tiràvatz de casa, òc ! Per eth medish, n'i
seré pas anat ; d'aulhors non l'ac aurí permetut, e de segur non
m'auré contrariada.
- Òc, ja sèi que hetz un menatge de bona armonia.
Pusqu'ac volè atau, la hemna, atau que l'ac servivi, totun qu'ua
larmina d'amistat tardanèra l'estiglava au còrn de l'uelh
esquèr (l'uelh deu còr !), ardona coma ua pèrla fina, que devarava
sus la maisheròta. A l'entant qui's perseguiva lo viatge
d'aqueth plor, d'auts que vadèn e que gorguejavan ; enfingas que
n'avom un eishalagàs. Davant aquera dolor, un sovenir agradiu
que'm traversava lo devath deu berret :
- E sabes çò qui'm condava, un còp, lo Pascalon ? ci hei coma
esmavut d'aquera tristessa.
- Ja pensi que m'ac balharàs tot natre ; la vertat no'm
desagrada, ci he Melia en saumucant, atencionada, esperant que
parlèssi :
- Qu'èra a perpaus de la toa seror ainada (qu'anavi parlar de La
Moscahissa mes que'm reprení per temps). Òh, ci'm hasè Pascalon,
Diu que'm he la gràcia de la me mancar : ua lenga de sèrp, uas
caishilas a copà'vs la carn e los òs !
- Que disèn, ja, que s'èran devuts maridar, mes b'ac sèi
miélher qu'arrés. Pascalon no's parlè jamei que dab jo ! ci'm
he Melia.
E un aute abonde de plors que tornavan d'apotjà's au darrèr de
mieja dotzena de gemits :
- Un còp qu'èram malauts, d'ua gripassa qui ns'estacava au
clòt deu lheit ; que nse lhevàvam com podèm e que nse tisanejàvam.
Qu'aperèm lo medecin, e Pascalon de dise'u : « Jo n'èi arren,
mes vejatz la Melia. » Dab aquò que tossiva coma ua garlòpa, mes de
quauquas mesadas no's despulhava, no's pausava, sonque velhà'm e
potinguejà'm.
E dab aqueth aute conde vertadèr qu'arribàvam de seguida aus
sang-botits :
- Ah, Pascalon ! Pascalon, qui tostemps me disès : « Vòs açò,
vòs aquò ? Que t'ac vau crompar. »
Aqueras subermàgers dolenças que començavan d'avejà'm. Tà
cambiar d'aire que'u disí a la Melia :
- Lo defunt, adret tà tot tribalh, be't devó deishar mòbles deus
beròis de qui s'avè hèits e, d'aulhors, be n'avó cabinets
antics au mensh dus qui arribavan de vielhs oncos. Be'us as dens
l'auta crampa ? Se'us m'amuishèsses ? D'espiar beròjas causas
que hè tostemps plaser.
Mes coma passàvam de l'auta part de la maison, non podí véder que
dus armaris d'aqueths qui's venen en fin de sason, en bòis blanc
crobit de placatge, e, susprés, que'm brombavi que, ans abans,
Pascalon mort, un marchand antiquari qu'avè cossirat e hèit
l'escambi deus mòbles de corau contra aqueths pipautèrs. Qué calè
har, qué calè díser ? Plasent qu'estei a las admiracions davant
aqueths esterucs coma se hossen òbra de Pascalon, e tanben de quauquas
cadièras dont lo vernís v'enlusernava e qui acabavan
l'amublament. D'aulhors, apatzada ara, e coma urosa, Melia que'm
hasè :
- Tot aquerò lo defunt qu'ac passava au papèr a veire ; be i
sudava, be s'i fatigava a la soa darrèra malaudia !
- Òhòc, ci disí, e que hicavi dens lo men devís ua culhèra de
mèu, com lo ton marit tan regretat (lo brave amic qui èra !) nat
obrèr deus de uei non volerén hicà'i lo temps en un mòble
d'aqueths. Que vòlen que sia prumèr acabat que començat, e se'us
i calosse préner tant de penas be balharén au mestièr un
hè-te-m'enlà ! Que's ved, davant totas aquestas causas de chuès,
que Pascalon qu'avè profieitat de las leçons d'un gran menusèr ;
be ho quauque temps l'aprentís de Sotric ?
Batalur qui èri ! Qu'ei çò qui aví largat de tròp, per quaus
mots la m'aví mancada la veuda deu Pascalon ? Qu'ac anavi lèu
saber :
- Aprentís ? lo men defunt, ci'm he (e batlèu que credí que
se'm cracava tot viu dab los sons uelhs enfuronats), aprentís ? non,
non, mes un mèste deus prumèrs, e com non n'i avè nat a tres
lègas adarron. Arrés non l'ensenhè jamei, e que s'ac tirava tot
deu cap ! Aprentís ?...
E dab sospits tan dolorós, la hemna que's deishava càder sus la
cadièra, e com m'eslurravi, sense dise'u adishatz, que l'entení
:
- Ah, Pascalon ! n'auràs pas d'aqueste monde tant que i èras
bevut totas las afronterias, que cau que te'n mandin ara, e un amic
deus tons enqüèra !...
Ja podè laudar lo son marit, la dauneta, nomentà'u brave, valent,
doç e amistós, e vantà'u com un artisan dont los tribalhs e serén
shens parièrs, pusque, ailàs ! de bèth temps a e hasè créisher las
flors de marteroèr : que podè, medish, cambiar d'aureson, e au lòc
de parlar de vin e de pintèras qui's tornan en patacs, díser : «
Patacs qui's deviran laudors ! »
LAS ADRETIAS DEU JAUSEPON DE QUÉTÒRCER

Haure longtemps, qu'avè com d'auts tribalhotejat dinca a l'auta
guèrra sense podé's estauviar nat sòu, mes a la tornada de
l'Arsenau de Tarba on quate ans e s'èra assobacat, que sabó
beròi espiar d'on bohava l'aire. Dens un viraplec de camin,
capvath l'arribèra, que bastiva un garatge, que's botava a las
reparacions d'autòs e que se n'amassava pro tà víver la cana a
la man. Mes tanben, quin de joen enlà e ho un adret e un fin !
Au son vilatge e a quauquas lègas adarron que se'n condan, a las
velhadas, hèitas de las soas, e que'n caleré tà las escríver
màgers papèrs. Per uei, s'ac voletz, que ve'n destecarèi duas o
tres sonque.

*
**

Lavetz dongas, que vivè dab la soa mair, e qu'avè per casa un
frairòt qui l'avè dètz ans de mensh e qui hòrt lo cargava. Se lo
Jausepon èra valent, cercaire e esvitèc, s'amiava tot dia lo son
tròç au topin, lo Lilí (qu'ei atau que la mair aperava lo capdèt)
n'avè quehars que de minjar, de pintar, de batalar e de
passejà's. De mei qu'avè mans de pega e que se'n sabè gahar on
ne vedè. Ja qu'aus sourigòts de l'ainat no'i podosse hicar las
urpas per'mor qu'èran a l'estujòu, qu'avè per aquò peceta o
ua auta. Èra lavetz la mairòta que horniva ? D'on las tirava ? Vatz
véder. Tanlèu qu'au porèr las garias avèn cantat l'ueu :

Quauquarren que'm sòrt deu c..., c..., c...,
Qué pòt èste, qué pòt èste ?

que s'i trobava tà'us cuélher ; quan a la sason las arcas au
solèr s'èran empliadas de blat que'n hasè sautar bèra mesura
per la frinèsta, e tanben, quan s'apariava de las pomas de tèrra
apieladas au crampet de la bòrda.
Ueus, hroment, pomas de tèrra, aquò rai ! Las garias medishas
n'èran pas seguras de víver : l'estoret, la tora, la gahina que
las esclarivan, ua uei, doman passat ua auta, e los vesins qui avèn
uelhs tà se n'avisar non mancavan de díser : « Be hè mau
virà's lo malur quan ei devath lo medish teit ! »
Lilí non se'n dava. Bèth dia que's crompè, a crèdi, un fusilh a
percussion qui au son entenut devè tuar per vòls las còth-bailadas
en març, las grivas en mai, las catlas en aost, los tords e las
palomas en octobre, sense compdar lèbes e sarris. Mes quan Jausepon e
vi entrar un tau utís que hasè a sa mair :
- Aqueste, e pro ! Tà qué l'avem besonh, non l'i voi saber ua
arma atau per nosta. Bandit lo qui ès, e l'as pagada ? Dab çò
qui't ganhas ? Ei vos, Mamà, qui reglaratz lo compte ?
- Vèn, hilh, tà qué tant de viahòra, non l'ac pòdes pagar au
ton frair, aqueth fusilh, pusque l'a volut ? Non t'èi deishat tot
çò de noste, e be hès deu mèste en çò de Quétòrcer despuish que
non i ei mei lo praube defunt de ton pair ?
- S'ei atau, Mamà, e tornava lo Jausepon, que me'n voi anar,
que'vs bateratz com posquiatz, Lilí e vos, e que vederam quin las
tienetz dab los sons abusèrs de caçaire e de gahaire... quan pòt !
L'ainat, quan atau parlava, no's pensava briga que la soa mair
qu'anava regaudí's de la hèita, e que s'avó a enténer medish
de la soa boca :
- Se vòs partir, vèn, no't pòdi estacar. Vèn, vèn ! Ja ve
m'èi neurits dinca a uei a tots dus, e sense hà'm nat deute, ara
qu'ès desvesat e lo mei hòrt, qu'ei a tu a cercà't biòtjas !
- Mau hèit ! ci's digó en eth medish lo Jausepon.
Mes n'èra pas per arren qui en trucant lo hèr sus l'engludi,
l'agusava, l'ardoniva, e ne hasè çò qui volè, hèr d'aso o de
chivau, clau d'esclòp o clau de sarralha. Que's he : « Jausepon,
pren paciença ! » E d'un temps non semblè mei espiar las
eslurradas deu son frairòt. Au lòc de pelejà'u, o d'arcastejar
la mair, que's devirè doç e melós, e n'avó mei que bona cara e
dísers beròis.
Lo fusilh, qu'ei eth qui'u pagava shens mautar, e no's plangó
mei ne deus ueus qui mancavan au nidèr, ne de las garias qui
s'esbarrivan, ne de las previsions qui s'abaishavan dens las
pièlas a bèras uelhs-vistas.
Mes com s'atraçava tà disnar, e qui los tres se botavan au prosei,
no's perdè briga lo hiu. Non parlava mei que de las batalèras qui
hasè dab l'Oscar de Quisenatrobat, un amic qui de d'òra avè
decarrat tà las Americas, non tà l'Argentina on n'èran
qu'aulhèrs e leitassèrs, e n'avèn que pesos tà moneda (misèra,
qué !), mes tà la California on s'èra desbrolhat au miei deus
milòrds e on los dollars se manejavan a paladas.
Díser se la mair e lo hilh se bevèn adaisa totas aqueras vantaròlas
! Pòc e pòc la mair medisha que's hasè a l'idea d'ua bèra
posicion taus sons dus neurigats. Probable Jausepon que compdava partir
tà labaish, lèu que s'aperaré lo Lilí, e tots dus fortuna hèita
coma Oscar, la dauna de Quétòrcer que's passaré ua bona vielhessa.
Totun Jausepon, qui non largava la mieitat de çò qui s'arremoliava,
que'us he un dia, en vienent de posar la culhera de la garbura :
- Mamà, qu'ei de dòu har que tòqui a la trentena, senon be
deisharí la hòrga e lo vilatge tà me n'anar ganhar ! L'ahar que
seré mei bon tà un joen, tà Lilí...
- Òh ba, ci'u retoquè la hemna, tu qui t'ès dejà passejat,
qu'as hèit lo service, que't saberés miélher gavidar : se un ne
deu partir non pòt èste que tu !
D'aqueth torn Jausepon non he nada contracarra aus dísers de sa mair
; tà qué tustar ua murralha ? Meilèu parlar dab Oscar, qui non podè
que cantar las meravilhas d'un país on avè cuelhut de qué
vesiadejar. E que semblè hèit per exprès coma bèth dia e vienèn de
herrar un mulet qui semiava nhacs e còps de pès, e que Lilí d'aver
hèit anar lo barquin sudava a granas gotassas, l'ameriquen qu'èra
aquiu :
- E be t'i hès, gojat, ci digó ; s'èri tu, Lilí, que
deisharí beròi lo ton frair usclà's las unclas au brasèr !
- Mes Mamà no'm vòu deishar partir, ci digó l'aut en hènt lo
pòt.
La mair, en audint la votz d'Oscar, que s'èra hèita endavants e :
- Mossur, se'u volóssetz tà vailet, que n'auretz un bon service
deu men hilh. Qu'ei brave, valent e gahat a quin tribalh qui sia.
- Vailets, non me'n cau, que'm sèi servir jo medish, ce digó
l'aut, ara, se volosse partir labaish que'u darí un còp de man !
Qu'i soi estat ! E que sèi çò qui se'n devira !
Sarrant lo braç d'Oscar, la hemna que'u he tot doç :
- Non se'n pòden enténer los dus frairs, e lhèu que trobaretz
bon que'u me guardèssi a casa lo Lilí. No'vs sembla que l'ainat
que seré mei lo qui cau tà passar l'aiga ?
Aquiu dessús, Jausepon, qui non s'avè deishat escapar nat mot, que
deishava la companhia, au mensh pusque s'apariava, que's
con·hessèssen adaisa.
- Espiatz, ci hasè la mair a Oscar, qu'èi paur que Lilí non
s'i tienga, qu'avó tostemps l'estomac delicat, e non viscó que
de causas doças, de boniquerias. E ja m'an condat qu'en America
non minjan que pedaç de carn...
- Be's coneish, Mair-bona, que non caminàvatz jamei qu'adentorn
deus vòstes caulets ! Acerà baish que i a de tot : maisons qui
atenhen las brumas, gaves larges com d'ací a Tarba, lanas a pèrta
de vista, casaus on lhèvan pomas, peras, cerisas, pruas, meuranas,
arrasims de tota lei.
- E lavetz que i hèn vin ; que'm disèn que non bevèn que bièra
!
- Bò, bò, se Jausepon e Lilí e vòlen tirà's de la hòrga e
deus carbons, n'an qu'a m'ac díser, que'us prepari los
papèrs.
B'ac crei plan ! Oscar qu'èra agent de la Companhia deu Transat, e
cada còp qui mandava un pèc deus qui volèn har fortuna, que's
ganhava de qué greishar sheis mes lo son autò.
E de trebucar lo Jausepon, e aqueste qui de content no'i podè mei
càber, que'u te dava un honhat : « Eh, b'ès un demon, be n'as
hèit mei en ua pausa que jo en dus o tres ans ! »
Aquera fin de mesada, Lilí qu'embarquè.

*
**

Un aute còp, ci condavan, lo Jausepon qu'avè prestat dus cents
liuras sense bilhet au Bernat, lo prumèr conselhèr de la comuna. Un
batalur se n'i a, tostemps gaujós, tostemps vantaire, e qui aus dias
de hèsta annau, quan la sala de l'estanguet èra conhida de monde,
aimava de predicar ; pujat sus ua taula que's trucava l'estomac e :
« Lo qui'n volha saber mei que m'ac diga, en fe d'aunèste òmi,
n'èi jamei coionat ad arrés, e s'èi parlat n'ei que per la
vertat ! »
Dab aquò, qu'èra horadat de deutes, e que's demandavan hèras
quin lo haure s'èra deishat gahar dab paraulinas. Que digón que
tots dus s'avèn pelat un dia los pès devath la taula. Com reglavan
las herraduras e s'ahrescavan las ganurras dab cafès, siròps,
panachès e punch, tà pagar la pintèra lo Bernat que's tira un
bilhet de dètz pistòlas, e com lo Jausepon e volè eth tanben
tiene's de l'escòt, l'aut de dise'u :
- Non ac voi, non ! mes (e dab aquò que'u gahava peu còth au
Jausepon chic o hèra esmudit) que m'as a har un service !
- E dus se vòs ! ci tornava aqueste.
- Que m'as a prestar dus cents liuras per un supendent, a Sent
Miquèu que las te torni sense mancas ! Saja un òmi !
E calè sajar lo Bernat, òc o non ? ci's digó l'aut en gratà's
l'aurelha. E d'esténer los dus bilhets blus sus la taula, totun
que lo prumèr conselhèr los s'arrapava. Ja v'ac endevinatz, Sent
Miquèu que's passava e Marteron e Nadau, sense que los bilhets
se'n tornèssen tad on èran sortits, e Jausepon que'n pensava de
totas, e que se n'arroganhava en eth medish :
- Totun, ci'u hasèn los companhons en cartejant, que't sias
eslurrat tu, òmi avisat e prudent ! Qu'i devè har bon au cornèr de
la taula ; qu'èras pintat o batlèu hart ? Qu'ès haure, que't
va servir tà l'ac darrigar s'as de bonas estialhas !
- Caratz-ve au mensh, avant-hèits, ci tornava lo Jausepon ; non
v'arribi jamei de'm plànher, que'm saberèi lecà'm las plagas
tot solet, sense viene'vs cercar !
- Qu'as papèrs ? Tà qué ?
- Que'u vas har frès ? Que t'i tieneràs de las citacions e deu
jutjament !
- Anatz, anatz, que l'ac harèi ponar los bilhets, au Bernat !
Qu'èra dit que dens los sons combats lo Jausepon que seré tostemps
urós e que se, per ma, e trobava un bronc, que caderé sus las soas
patas com los gats.
E lo Bernat, tot parièr. Ja podora èste avejat un temps, shens nat
sòu au cuu de la borseta, batlèu que tornava de lusir, que'u vedèn
eishemiar los sons còps de berret los mei avantatjós de capsús deu
son cabriolet atelat a ua cavala de sang e seguir los marcats com se
d'arren non èra. Qu'amplejava per camins e carrèras ; qu'èra
pertot.
Mes vam, d'on tirava los dinèrs tà miar tau vita de vesiat
corredís ? S'avosse eretat, que's seré sabut. Prumèr conselhèr
de la comuna, e podè marcadejar gràcias au son signet hicat au pè
d'ua paperòla ?
En tot cap, ja tornava d'amuishar lo son pòrtafulha de cuer, e quan
entrava dens ua aubèrja qu'avè adentorn uns quandes galapiats qui
en l'òra e devèn sentir lo son pòrtamoneda garnit de municions, e
pagant de qué béver a tota l'estremèra, un ser que predicava coma
aus dias d'abonde : « Lo qui'n volha saber mei que m'ac diga, en
fe d'aunèste òmi ; tà tirar quauque amic de la grava, sabetz, que
m'i sèi har... E lo qui aja a besonh de Bernat, que parli. »
Jausepon, qui èra aquiu dab lo tropèth deus pintaires, e semblava
aténder aqueths dísers coma un caçaire a la demora d'un vòl
d'estornius, que'u he d'ua votz qui dominava lo horvari de la
sala : « S'avosses dus cents liuras a prestà'm, be'm harés lo
beròi service ! » E truc sus l'ungla, Bernat que'u digó : « Tè
! aquiu que'us as ; que m'a tostemps agradat d'ajudar los amics e
tu que n'ès un, braç se'm sequi ! » Totun que lo Jausepon,
d'un aire vergonhós, s'en·hornava los dus papèrs au son pochic.

*
**

E ara, se ve n'èi a condar ua auta ?
L'òmi n'èra pas cotilhoèr, e n'avè jamei avut que la prèssa
d'amassar mosilha tà quan hosse vielh. N'avèn guaire parlat de
que volosse acasí's. Mes quan se vi solet (per'mor que la soa mair
n'èra mei aquiu tà har còser lo fricò), que's vi en hrèita
d'ua cosinèra. E com tà preparà's lo nid de la nòvia, au lòc
de har tots ans plaçaments qui, ailàs ! n'èran mei de profieit, e
se honivan dens los periders de las bancas, e pusque lo navèth
mestièr de las autòs lo daurava las costuras, que's digó de's
har bastir un ostau dens los ordis navèths. La vielha bòrda au solèr
cussoat que deviengó ua crampa beròja dab frinèstas qui dessen sus
los vergèrs ; de la hòrga botada suu sòu que'n he un salon dab
glaças e tablèus. Suu cornèr de la bastissa que voló ua tor, tà
que lo masament avosse un aire de castèth.
Ai, ai ! Tot aquò n'anè pas sense pelejas, dab un entreprenur
ahamiat qui s'i entenè a hauçar las nòtas, sense combat dab los
obrèrs, asseguranças, expertisas, e d'auts sents seguissis qui'u
hen har lo sang vinagre. Qu'i deishava de bèras plumas, e s'èra
enqüèra rentièr non n'èra mei que d'aqueths, sarrats de la
mecanica, e qui devè compdar sòu per sòu, e peceta per peceta.
Mes, tot vist, la cujòla bastida, on avè l'ausèth ?
E las lengas d'apotjà's, e de cercà'u ua mistòia au Jausepon
qui no's hasè mei díser que Constantin Dequetorse, coma un mossur
qui n'avosse jamei aledat lo carbon de la hòrga e devarèsse de
quauqua familha emborgesida de las arribèras parisiènas : damisèlas
de miei atge, veudas de guèrra, e medish duas o tres joenòtas,
que'u hen l'uelh de cassonada.
Eth no's pressava per aquò, e los medishs qui l'ahiscavan a
prene-se'n ua de dise'u :
- Pusque maridar no't vòs, lòga't ua goja.
- Ua de las joenas que seré drin tilhós, ci tornava, e ua de las
passadas que me'n haré tròp véder.
Tant i a qu'au restaurant on prenè la pension qu'èra servit per
ua gojata d'un trentenat de primas e drin en suberpés, mes enqüèra
viva, fresca, e qui's destrigava de mei en mei a batalar, batalar.
Perqué non dab era, e non pas dab ua auta ? N'ac sabè pas esclarir.
En tot cap un dia, e qu'ei atau qui las causas de l'amorosia se
deviran, lo Jausepon que viengó a dise'u : « Ací, miga, qu'as
hòrt de tribalh ; non aimarés d'aver sonqu'un envitat e la
medisha soutada ? »
Non caló ua pausa tà que la damisèla, qui bèths dias a se
mensh·hidava, e hesse au gojat deus peus gris :
- Que'm voleretz tà goja ?
- Òc, se t'anèsse.
- Non pas coma goja non, mes com dauna !
Aqueth mot de dauna, seguit de quauquas carcanadas d'arríder,
qu'esmudiva au Jausepon. Un còp deishada la sala deu restaurant,
anant tà casa soa, lo corishòt que'u ne hasè tica-tac com un
arrelòtge e que credè d'audir tostemps : « Non pas tà goja, non,
mes tà dauna, non pas tà goja... » N'avè mei arren d'aute au
cap ! Lo maridatge, grana cuenta ci's disè, que cau èste dens las
enlusions embrumadas deus vint ans, tà non vede'n lo bon e lo mau.
Madurem las causas : un còp estacats e ligats, non s'i pòt mei
desatelar !
Que'u boriva e reboriva çò qui l'avè dit quant de còps la soa
mair, qui en darrèras avè perdut las ahidas de tornar d'aver a casa
lo Lilí, demorat insoumis tant qui l'auta guèrra, acerà au hons de
las Americas :
- Mainat, ci'u hasè, no't vòs dongas maridar ! Be te'n
saberí jo damisèlas dab dequés e de beròi aire, e de familha, mes
no'n vòs nada !
« Uèra, ci'u hasè a còps, que't boti au cabinet de cerisèr,
enter dus plecs de linçòu, las mias jòlhas. Non las te dèishes
panar d'ací a las òras on te volhas préner hemna.
- Mamà, que seratz creduda !
- No'i serèi pas, o que seré un miracle deus bèths ! Lo qui a
longtemps viscut, non a longtemps a víver, e deus vielhs no'n demora
nat sus tèrra, mes que voi que hàcias noças, pusque gràcias a Diu e
te n'as ganhat. Que i convidaràs tots los vesins, per'mor qu'èm
mei lèu en çò deu vesin qu'en çò deu parent, e qu'ès d'ua
maison on de pair en hilh e s'i hasón dab aunor !
- Òc, Mamà !
- Non voi que haciatz lo disnar dens un hôtel, coma ei deviengut la
mòda ; qu'as a nosta pro de vaishèra, e de bèras tavalhas, e senon
ja te'n cromparàs !
- Òc, Mamà !
E ueratz quin ei, lo dia on au son topin ne passava d'aqueras, la
Suson, qui entrava e gessiva, que'u te digó, com l'escadó
capbaish e empensat :
- Qu'as, amic ?
E non sabó tornar teca, mes tè, pusque's trobavan, ara o jamei, en
plea sason deus potons, sense aute devís que se'n hen croishir dus.
Mes com n'arriba sovent, e com dejà v'ac endevinatz, dens
l'aujor deus sons dias de nòvi, lo Jausepon ja's desbrombava
adaisa las promessas hèitas a la soa mair. Autes trebucs que'u
tesiquejavan. No's vedè pas dens los empachs e las travas d'ua
noça au vilatge ne dens lo cortètge deus convidats se n'anant de
casa dinca a la glèisa esposar suu truc de las onze òras aus arrepics
de las campanas clacassèras e en·holiadas. Avè a eishugar los crits
gaujós, las trufandisas amaras d'un pòble curiós e hicanèc, dab
au son braç l'ancièna goja ? E puish, aver a suportar un parelh de
dias de danças e de hartèra !
Dens los uelhs deu son Jausepon, la Suson qu'avè trobat las avejas
deu son prometut (quan ua hemna ei avisada, que n'ei mei qu'un
òmi) ; tanben, a tots dus, que's sabón beròi tirar deu puisheu
tandes de seguissis.
Un maitin, de d'òra, que'us vin a partir troçats e endimenjats
dens l'autò blua, e guaire d'un mes non tornavan d'arrecotir, e
quan un dia que los vesins atendèn, la madama e parescó sus la
frinèsta de la beròja crampa, la crampa noviau, ja podón pensà's
adarron que per non èste benedits peu caperan de la parròpia,
maridats qu'èran de segur.
Maridats a non podé-se'n mei destornar ! E un tau ligami, tardiu, e
devè èste plaserós ? Los qui ac saben tot que pretendón lèu que
los dus passerons n'èran mei d'acòrd com las còrdas deu vriulon
; dromits amassa un parelh de setmanas, que n'èran a las
nhicanhacas. B'èra pro díser, quan anavan tà missa lo dimenge,
cadun que hasè lo son camin !
Mes qu'èra dit que mossur Constantin de Quetorse que's viraré
aquesta com lo Jausepon s'èra darrigat dab adretia de las duas autas
: la mort cruda e trahidora, bonurament e còp sec, que'u desliurava
deu son noviatge.

*
**

E ara, tornat de's véder solet dens lo son ostau, que'u
s'escapan a pausas planhs e sospits. Qu'ei a demandà's com bèra
tropa d'auts condamnats a víver en aquestes temps mauhasècs, quin
se hè que'us serví de pòc de trimar, d'estauviar, d'apielar
dinèrs, pusque non valen mei arren o quasi. L'òmi que devien
heishuc e mau ensunat. Qu'ei de mei en mei tocat, e peshigat de tots
estrems. Los copons de despuish guèrra qui'u deishavan vesiadejar un
temps que'u son crestats peus impòsts, e que'u se deleishen coma
ua hemsa au sorelh de garba. Tanben, tant las minjanças e son ara a
huec d'argent, non pren mei pension, que's cosina eth medish los
sons arrecaptes. Non mancava mei qu'aqueth monstre d'Hitler tà
guastà'u los sons setanta ans ! Malaja, aquestes dias que'u
requesicionavan l'autò blua e tan chic l'ac paguèn no'n vòu
crompar nada auta : « Non n'averí, ci ditz, dab aqueths dinèrs,
que tà muní'm d'un carretòt qui pantaisha a cada rapalhon de
bohabrac. »
Totun, que demora fidèu a ua vielha costuma : la partida de cartas
cada dimenge a l'aubèrja on he l'amor dab la defunta Suson. Qu'i
jòga cap e cap dab Oscar Dequisenatrobat, a qui guarda beròja
reconeishença de çò qui lo tirè lo frairòt de casa. Que'n
devisan de quan en quan :
- Lavetz, n'a jamei escriut Lilí ? ci hè Oscar.
- Tà qué vòs, ci torna Jausepon, que deu èste riche.
- Ja, mic, qui ac vòu saber, ci torna lo vesin, a las Americas uei
lo dia que i a mei de lanchiras que de miliardaris.
Sus lo truc de miejanueit, los dus companhons que's tòcan de mans.
L'aute ser, Oscar, en se separant, que'u te digó (be cau badinar a
pausas ?) :
- Que me'n vau dromir au ras de la molhèr, mes tu, praubòt... Se
te'n volosses per aquò expleitar ua auta, que la te sèi...
- Guarda-la-te tà qui volhas ! Un còp qu'ei pro ! Ara qui soi
shens que me'n tròbi plan, e, escota'm açò, quan me tornegi au
lheit arrés no'm crida. Arrés no'm morganha a las mias aurelhas,
se per cas se m'escapa bèth gemit o bèth... esternuguet...
LO DEFUNT MINON

Mei d'un còp, qu'avèn vista la dauneta qui lòtja dens la mia
carrèra e dont l'omenàs ei un espanhòu qui tribalha dens los
camins, passejà's per aquiu, portant a la braça un gatòt tot gris.
Com bèth dia non l'ac vedí mei, que'u demandavi :
- E lo gat, qué n'avetz hèit ?
- Figurez-vous, ci'm he la madama, que'u ns'an tuat !
- Ah, e donc tè, ja deu èste ara au cèu deus gats, e non i a qué
plànher !
- Lo praubin !
E la hemnòta que's cargava d'un aire triste.
« Per un gat, e voletz arríder ? » ci'm pensavi ; e tà n'acabar
dab la hèita que'u te disí :
- Qu'èra un bon arrataire, bessè, e ne'us a poduts devèrser ?
Mes la dauna, com s'avè a condà'm quauquarren de hòrt, de valor
e de prètz, que he un sospit, e a mots copats :
- Figurez-vous, que soi atau hèita, quan vei a sofrir, medish ua
bèstia, que'n soi còr-transida. Praube Minon ! se sabètz quin èra
viengut tà casa e quin, lo prumèr ser, lo suenhavi com s'èra
noste.
- N'ac sèi, non, ci hasí d'un aire de dus aires.
- C'est moi qui vous le dis, que vau la pena d'ac condar, ci'm
digó la dauneta ; e qu'aviava las molas, sense saber se
m'agradaré o non de l'escotar.

*
**

« Figurez-vous ! Qu'èra dens los dias los mei sarrats e hreds de
l'aute ivèrn, de Nadau a Cap d'An, brrr ! las candelas de glaç
que pendeloquejavan deus teits, e las arròdas deu camion deu men marit
que hasèn ziuziu. Aqueth ser qu'aví velhat a l'aténder, e tornat
de tard, au lòc d'anà's cocar, que s'èra adromit dab los cods
sus la taula.
- Mossur Rodriguez qu'avè lhèu drin pintat.
- Nani ! non beu pas, mes... deishatz-me parlar... Que m'abusavi a
pedaçà'u las caucetas quan enteni un miau, miau desesperat. « Un
gat ! Rodriguez ? desvelha't. » E que'u davi un segotit au men
òmi qui, fatigat de la jornada, e bessè per la calor deu huec, no's
botjava per aquerò. « Rodriguez ! » ci hasí un aute còp, totun que
lo gatòt, dab las soas patas, garrapava tà voler entrar : Miau, miau
! E vejatz que l'òmi qu'ei com jo : non deisharé sofrir ne un gat
ne un can sense volé'u remediar e hà'u ua careça, e quan cau
tuar un lapin o un poret, que'us dam a la bochèra tà que'u nse
tuï.
- Qui planh, aquiu ? ce'm digó, desvelhat còp sec. E dehòra, un
gat ! Lhèva't, espia on ei, vèn-lo cercar, que i a ua pausa qui
no't pòdi tirar lo cap de la taula. Se bèth companhon se'n vienè
siulà't a l'òra deu peritif, que't botjarés, ja, e a maugrat
nèu e hred, deishant los esclòps au pè de l'escalèr, que t'i
escaparés dab las espartenhas !
Rodriguez qu'aubriva totun la frinèsta. Lo gat qu'èra tremolent,
peu esquiçat, e com perdut a har miaulets de desolacion. Que cercava
probable la soa mestressa : « Minon, minon, ce'u hasí, viens,
beròi ! »
E autanlèu, com se'm coneishè, com s'èra despuish tostemps de
nosta, lhevant la coda e ronronaire, que's deishè gahar. Que'u me
collocavi dens la braça e de careçà'u. « Anem-ns'assèder,
ce'u hei. Rodriguez, drin de lèit. Halèu, aluga la lampa a alcòl.
Le pauvre ! Que'u cau envitar, peu prumèr còp qui vien. »
Mes lo marit, au lòc de m'escotar, que s'èra tornat cocar sus la
taula, e de ronglar ! Que hei dongas cauhar la lèit jo medisha, que
l'i botavi un tròç de sucre coma taus nenès ; e shens l'ac
comandar, que s'avancè lo mus sus la socopa. Aches ! qu'èra tròp
cauta : « Ne te brûles pas, chéri ! », que l'ac hei lèu refredir
e, tèba, que la se lapava ; e la vaishèra qu'èra lèu netejada.
Que'u me'n tornavi tà la braça e que velhèm ua pausa.
- Rodriguez, anem, desvelha't.
- Hò, òc, òu !
- Qu'avem ua vesita anueit ! Se'u nse guardàvam aqueste gatòt ?
E l'òmi, ad aqueths mots, que's desvelhava e :
- Gats non son lo men ahar, ci digó ; hè com volhas.
Deus gats non n'avè qué har ! Qu'èra donc a jo de'u suenhar. E
lo minon, de qui èra ? Noste. E qu'ac comprenè, dejà que's
trobava a sa casa, pusque de la mia hauta enlà que se'n dé sus la
comòda on m'aví pausat dens ua sieta un aliròt de poret ; e viste,
dens un aute saut qu'èra devath lo lheit. Qu'avè de lèdas ideas
; que'u seguivi dab l'escobet tà l'ac har deishar, mes en batles
; e quan sortí de l'estujòu, com se d'arren non èra que se'n
viengó cauhar au ras de la cosinèra. E qu'avoi a har ? « Vilain
que tu es ! Viens ! » e que'u me hicavi un aute còp a la hauta.
- Rodriguez, quin lo cau aperar ?
- Com t'agradi, tè.
- Eh ben, que s'aperarà Minon !
Non cerquèm mots distingats. Qu'èri chòia e a nosta que n'avom
un tot parièr, grisós dab bandas blancas, e mainadassa non me'n
sabori anar tau lheit que dab la soa companhia.
Lo marit n'ac voló, de hà'u dromir sus la cubèrta, lavetz que
l'avoi a esténer un tapís sus ua cadièra e aquiu que s'acostumè
a dromir tot ser.
Que pravava, no'vs disi qu'aquò. E tot cadun que'm demandava :
« Lo beròi gatòt, e d'on l'avetz tirat ? E b'ei dejà neurit ;
que deu començar d'arratar ! » E lavetz que condavi l'istòria
deu Minon perdut e qui m'aví amassat. « Qu'aimi mei, ce'us
hasí, non pas aver ne cans ne gats ne bèstias, se non las poish
suenhar de plan. N'ei pas jo qui suportarí ua bestiòta magra,
espelada e dont se poderén trufar. Nani ! Lo Minon noste que
s'esdejua de lèit sucrada, e que m'avisi que n'aja tostemps au
hons de l'escudèla, contra lo herradèr. Quan disnam, se i a
costetas, eh ben, que n'i a ua auta tad eth. Arren dab arren, ma
chère ! »
Atau que vadó gras e ardon lo noste gat. E de'u me véder en bon
punt que'm disí : « Bessè non t'i arribarà malur. »
Eh ben, de cap a Carnaval, en heurèr, lo bestiòt que'm mancava. E
en servint lo sopar qu'ac digoi au Rodriguez :
- Amic, non m'as vist lo gat ?
- Òh ! ci'm he en arríder, gats en heurèr, vèn-los-te cuélher
se't vaga !
- Tot de uei qu'ac èi segotit per casa, que soi anada dinca au
solèr, que soi baishada dinca au crampet deu carbon, que n'èi
demandat novèlas aus vesins, a Matilda de l'Esclopèr, a Vièva de
las Compòrtas, non l'an vist enlòc.
- Bota drin mei de sopa, ce hasó Rodriguez, qu'èi idea d'ua
bona godala. Que vòs que'm boti en cèrcas de gats e gatas, jo ?
Parlatz-me deus òmis quan son fatigats e s'aprèssan de la taula tà
minjar la garbura ! E jo de córrer enqüèra lo ser, d'aperar :
- Minon, Minon ! on ès dat ?
- Per un gat, ci'm tornava l'òmi, e vas botar lo vilatge en
dança ? Vòs te m'anar ! Qu'ei com los auts, lo ton gatòt, e que
l'a devut gahar la corretèra.
Aquera medisha setmana, coma èram a cauhà'ns un còp sopat, quasi a
la medisha òra de l'aute còp, qu'enteni : Miau, miau !
- Rodriguez, qu'ei lo gat !
E non m'averén tienguda au ras deu huec, a maugrat lo hred ;
l'aire qui siulava, qu'aubreishi la frinèsta. Qu'èra lo Minon,
mes quin lo m'avèn hèit ! Qu'avè ua esquiçada sus l'arrea, ua
aurelha penenta e que sangnava d'ua pata. Èra a còps de calhau que
lo canalhèr deu vilatge l'avèn seguit, esbrigalhat ? Èran los cans
qui'u s'avèn hicat davant ? Que'u m'amassèi, tremolent de
paur e de hred, que'u botèi au son brèç e d'aqueth ser non voló
lèit tèba e sucrada. L'endedia, com lo marit e partiva tau
chantièr :
- Sabes qu'as a har, ce'u digoi, que'u te vau botar dens un
tistalh, e vejas lo veterinari o lo farmacièn. Meilèu lo farmacièn,
qu'an remèdis de tot mau. Uei lo dia, non i a malaudias que las
drògas non guarescan. Oh, Minou, Minou ! Qu'est-ce qu'on t'a
fait ?
Mes sense respone'm, lo marit que'm he los uelhs ardons, e la
prauba bèstia que s'estirassè quauques dias per aquiu enlà. Puish
non parescó mei, e que gausi créder que noste mèste que'u dé lo
sent-còpis, non se'n vantè jamei d'aquera, e ja que l'ac
volossi har díser, tostemps que m'ac deneguè : hidatz-ve aus òmis
!
E espiatz quin soi hèita : despuish aquera mort, non èi mei volut
sabé'm nat gat a nosta. Voyez-vous, que m'i estaqui tròp ;
se'us arribèsse malur parièr au de Minon que'n serí malauta. »

*
**

Aquerò dit, la dauneta qu'eishugava un plor qui, bèra pausa, lo
perlejava capvath las maisheròtas en·hariadas ; deu son mochuèr de
tula qui aulorejava a nau pas un sentit d'eliotròpe, que
n'estangava un aute qui se n'èra viengut sus los pòts qui
sangnavan, per'mor d'èste passats de fresc au craion roi.
TEMPS, E QUÉ T'ÈS HÈIT ?

Ja sabes qu'èri mobilizat aus prumèrs d'aost de 14, e que'm hen
tornar tà casa au cap d'un parelh de setmanas ? Un sergent, vielh
gahús a bajaulas negras, que m'avè aperat au burèu :
- C'est toi Costesenlong ?
- Oui, sergent !
- Rentre dans tes foyers !
N'ac crederetz pas, eh ben, que m'escadoi pro avejat, autanlèu au
vilatge. A quin tribalh gahà'm ? Mes la medisha vrespada, coma èri
a beve'n un pinton en çò de la Titina de Musdelèbe, que i
encontravi lo Prohart, segretari de la comuna, qui te'm hasè còp
sec :
- Tè, tè, e qu'ès aquiu, e despuish quan ?
- De uei medish !
- Plan que va ! Tots que son partits en guèrra contra la Prussa, e
coma ès lo solet conselhèr, que vas servir en un còp de maire,
d'adjuent e de conselh. Que vas aver de qué devertí't. Tot dia
que'm pòrtan braçats de papèrs, e qu'èi pro qué har de tiéner
de tòla a las hemnas qui'm vienen demandar açò e aquò, jamei
n'an çò qui vòlen. Que me n'an descargat sus tu, vira-t'ac com
poscas !
- Eh mes, òmi deus òmis, ce'u hei au Prohart, que me'n poderàs
botar paperalhas davant los uelhs ! En parlant per respèct qu'ei
getar arrasimat sus l'arrea d'un pòrc ! Non soi passat per las
escòlas tà tirà'm lutz d'un escriut, jo !
- Mes be sabes signar ? Despuish qui t'èi vist conselhèr, b'as
pausat com los companhons un signet au pè de las deliberacions ?
- Òh, tant per tant, un Còstasenlong tot mau quilhat, e se te'n
contentas...
- Va plan, qu'èm sauvats ! Que't portarèi çò qui'm hè
puisheu, e adarron que signaràs !
E atau, cada dia que lo sorelh se lhevava, que vedí arribar lo Prohart
cargat de municions. Qu'ac apielava sus la taula, e pro lèu
qu'èri hòrt adret dens lo men navèth mestièr. D'aulhors, lo
segretari que'm mercava d'ua crotz au craion pertot on aví a
pausar ua signatura : letras, demandas, dossièrs, budgets,
sauvs-conduits, qu'ac passavi a huec !
Lèu que n'anava la novèla de qu'èri quauquarren dens las aigas
grassas, e lo monde que se'm viravan de cap. De luenh enlà, lo
regent que'm mandava còps de chapèu, e lo curè que me'n dava
autant dab, en suberpés, ua beròja arrisa. Se quauque estrangèr de
passatge avè besonh deus mens services, que te m'aperava « Monsieur
le Maire », e que'vs prometi qu'aqueths mots que'm gratilhavan,
com disen, enter pèth e carn.
Chic a chic, non podí har nat aut tribalh que servir la comuna, mes
totun, per tant de prèssas qui avossi, que m'esvagava tad anar
plegar la cama a l'aubèrja de Titina, dont lo marit èra a las
armadas com los auts. Aquera pretenduda qu'avè de qué plàser.
Qu'èra tostemps contenta e arridenta, no'vs disi qu'aquò, e
dísers agradius tà tots. Tanben, la soa maison no's desempliava de
pintaires : carretèrs, cartaires, esvagats, sordats qui capvath deu
segond abòr arrecotivan en permission, que hasèn tringuerejar los
veires, pujar la brumèra deu tobac e deus batalís dens la crampada.
Temps, e qué t'ès hèit ? Beròi tribalh, eh, e beròjas pausas
que'm pelavi ! Mes e podè durar ?
Totun, s'èri plan vist e vantat de tot cadun, au cap de la jornada
no'm hicavi nat sòu au pòrtamoneda. E que'm pensavi en jo medish
: « E te'n ganhèsses tà garnir lo topin d'un tròç de salat, e
sus la grilha ua costeta de borrèga, o enqüèra bèra peceta taus
tons escòts en çò de Titina ! »
Que'n toquèi dus mots de la cuenta au segretari, coma èram a
chorrupà'n ua pinta deu blanc :
- Ta, ta, ta ! ci'm digó aqueste, n'ei pas òras de desatelar de
maire, que t'i cau ahonsar mei caphens. Tots que cridan la toa aisida
dens l'emplec ; que passas per un òmi charmant, serviciau, comun e
prèste a signar quau se volha lo certificat qui lo presentan ! Açò
que s'acabarà, e las guèrras finidas, que tornas de passar
conselhèr, e dab los onze auts qui hicas sus la toa listra !
- E òc, ci hei au men companhon, mes s'avossi entertant quauques
bilhets a la pòcha en pagas deu temps qui barregi...
- Vèn, ci'm he Prohart, tot doç, tà que la companhia n'ac
entenosse, lo malur de l'un que pòt har lo bonur de l'aute. Lo
Bertran de las Mongetas, qui èra emplegat dens las allocacions, que se
n'ei anat tà l'aute monde har topins, vòs que't presenti ?
- E qué cau har ?
- Arren mei que çò qui hès dejà ! Signar, signar, signar.
- Que'm coionas ?
- Uèra, lo president qu'ac adoba tot (qu'ac sèi pusqu'i soi
despuish lo prumèr dia) e nosauts dus n'averam qu'a díser amen.
- E hicar lo noste signet ?
- E òc !
- Quin òmi non hès ! ci hei au men segretari en dant-lo un truc sus
l'espatla. Hè'm nomar, ja que la causa no'm boti mei de grèisha
dens los caulets.
E truc sus l'ungla, que comandavi :
- Titina, pòrta quauquarren de bon tad aqueste parelh d'òmis !

*
**

Quan se sabó de qu'èri dens los tres capulats qui regentavan las
allocacions, que t'avoi enqüèra mei de saluts, que cuelhí
enqüèra mei d'atencions quan passavi capvath las carrèras :
vielhs, joens, e los de miei atge, que s'estangavan tà parlà'm.
E a casa ? A l'auba prima, dejà que'm trucavan au portau, aus
contravents, se per cas no'm lhevèssi pro viste :
- On ès, Còstasenlong ? Qu'ès engorgat dens la pluma, e non
t'avisas que lo sorelh qu'arraja bèras pausas a, escricadet ?
N'entenes pas las moscas qui arronan ?
E las cuentas que's deviravan autanlèu ; que calè prométer,
prométer adarron, e lo combat de la Maison comuna que's trobava
leugèr au ras d'aqueth de las allocacions.
Un còp per mes, lo president, mossur Carcant, que ns'amassava tà
legí-nse las letras de demandas recebudas. Qu'èra ua ploja
d'escriuts, ua periglada de planhenças : aquesta que pregava e que
volora lo secors tad era, taus mainats, tau pair e tà la mair, e totun
qu'èra sabut qu'avè a l'estacader un vintenat de vacas e, a la
barguèra, cent caps de mairam ; aquesta, qui s'èra separada de
l'òmi per rasons qui non m'entrigan, que volè com las autas tocar
l'allocacion. Duas òras d'arrelòtge, lo president, putzant d'ua
pausa a ua auta dab tres dits dens la soa tobaquèra, que nse recitava
las longas antiènas.
E çò de mei beròi qu'èran los aperets, los rappels
d'allocacion, per'mor que los qui n'avèn podut crubar d'aviada
que pregavan tà que'us dessen los tintins de las mesadas escorrudas
: la Republica, mair abondosa, que'us ne dava papèrs deus blus, e
nosauts, batlèu harts d'ua tau besonha, que signàvam, que
signàvam, que signàvam.
- L'Allemagne paiera !
Mes autanlèu qui gessívam tots tres, contents deu tribalh hèit,
lavetz, lavetz, qu'èran las dadas ! Las hemnas non paravan de'm
horar lo lindau de la pòrta, e la procession que durava dinca hèra
endavants dens la nueit :
- Que soi segura, ci'm disè Rosèla deu Liarés, que n'as pas
pensat mei a jo ?
- Si, miga, qu'ès escriuta au registre.
- E tota la familha ?
- Non, tu soleta ; lo president qu'a dit qu'èra pro atau !
- M'estonèssi qu'avóssetz decidat quauquarren de plan ! Totun,
la dauna de Milhoqueta, dab las rendas qui a, e la gran parentat soa,
que's tié beròi vesiada, ara, dab çò qui'u balha lo perceptor,
e jo qu'èi a tribalhar coma ua malurosa !...
Que se'n haré un libe de tots aqueths gementes e flentes.
A còps, en batalant dab las daunetas suplicantas, non m'estavi de
díser :
- Qué voletz que i haci, qu'ei la lei ! »
E mantua de'm respóner :
- La lei ? lo bèth ahar, los òmis que la tòrcen, e que ve
n'entenetz beròi quan ètz amassa ! »
A d'autas, en·hastiat, que hasí :
- Tè, com l'aute còp lo vaquèr qui guardava las vacas de la
comuna e getè lo son còrn e no'n voló saber arren mei, tà
l'auta mesada qu'ac dèishi, e un aut qu'aurà leser de har
caminar las allocacions au vòste grat.
- Pas tan pèc, ci'm disèn, que i deu aver lo torn deu baston e se
no'i trobèsses pas de qué lecar non t'i estarés !
Que denegavi, com v'ac pensatz, mes s'ac cau díser, ara, la
posicion qu'èra de las bonas. Qu'èra entenut que los signets
que's hasèn a gratis, mes autanlèu qui ua dauneta entrava a nosta,
non mancavi de l'arcuélher dab ua arrisa de las mei amistosas.
Jamei, medish a las òras de las joenessas mias, non n'eishemiavi
autandes de dísers graciosins, de compliments ahuegats,
d'aumenanças de tota lei. Mes tanben, dus còps sus tres, la hemna
qu'avè un peiròu au plec deu braç, e dens aqueth peiròu bèth
parelh de garias, bèth par de porets, un lapin ; au temps de caça,
catlas o palomas ; au temps de la pesca, ua liura de trueitas. Per
Carnaval, tà la pelèra deus pòrcs, qu'arrecotivan longas
penderilhas de trips e de saucissas. Deus lombs e de las costetas
botadas suus carbons, que'n pujava un hum empertinent qui passava
peus traucs de las sarralhas.
Autanlèu que lo sentit se'n dava dehòra, qu'èri segur de véder
a lusir lo casquet deu men amic lo segretari : que s'envitava, e plan
que hasè.

*
**

B'ac vedetz, ja que n'avossi jamei sabut léger com cau, ne tanpòc
escríver, n'èri pas mei estròpi, e au cap d'un an, coma un aut
qu'aví aprés de tirà'm deus batalís on lo president (gran
politicassèr e entenut dens los ahars) e lo segretari, e hasèn
dançar ua contradança a las franchimanderias a la mòda :
démocratie, laïcité, mutualité, solidarité, sauvegarde de la
République, etc... Mes en l'òra on credí la partida ganhada e
Còstasenlong prèste a cauçà's la faisha de maire, guèrras
acabadas, que'm cadó suu cap ua pèira bèth drin pesanta.
Que v'èi mentavuda, adès, la Titina de Musdelèbe, que v'èi dit
quin, en prumèras, me trobèi adaisa au son cornèr de huec : tot que
vogava coma òli suber aiga, mes tot que s'anava copar.
Que ns'ac tirèm de la distribucion deu sucre. Que'vs bromba que lo
Govèrn que hasè véner peus maires sacas de podra blanca, o roja, a
tant per cap, e sus un prètz qui non podèn cambiar.
Lo segretari de la comuna qu'establiva la listra, l'un qu'avè
dret a miei quilò, d'autes a un, d'autes a dus, suvant lo nombre
de las familhas. Lo hic qu'èra tau maire, o tau qui hasè mestièr
de maire, de mesurar las pesadas en fin, de non pas esbarrir la
marchandisa tà que los darrèrs que n'avossen. Mes quan la
Prefectura mandava sucre deu blanc e cassonada roja, quin s'ac calè
virar, per'mor que tots, a la distribucion, que'n reclamavan deu
blanc ?...
Quins batahòris, quins combats !
- Òc, ci'm disè, ploricosa, la Catalina deu Gai, que'm da
colicas aquera bròja roja, non te'n voi mei, e se non n'as
d'auta que'u te pòdes salar !
E a Catarineta que davi un quilò de sucre blanc.
La Marianeta de Bohavent, vielhòta deus quate-vints, que'm vienè :
- E a quant lo venes, Còstasenlong ?
- A quaranta sòus lo quilò ; b'ac sabetz, n'ei pas jo qui hèi
lo cors.
- Tira-me'n dus sòus, non n'èi que trenta-ueit en tots los mens
poders.
- E ben òc, datz-me çò qui ajatz.
- Mes que'u voi deu blanc, se non n'as que deu roge, d'aqueth
qui'm hè rénder las tripas, non te'n voi ; ajas drin pietat deus
estomacs deus vielhs. Qu'èi l'òmi au lheit, e be sabes qu'èra
malaut quan te presentavas tà conselhèr, e non he ne ua ne duas,
que's lhevè gorguejant de sudor e que votè tà tu, mic. E atau
qu'ès conselhèr.
E Marianeta, tanben, que s'emportava un quilò de sucre tad era, e un
quilò tau son marit qui avè de plan votat.
Ua auta, qui'm sembla véder enqüèra, caplhevada, l'uelh esgarat,
la Blasieta d'Escòrnabueu, que m'arribava :
- Las bonas gachas non son que tà Còstasenlong ! Que soi segura que
dens aqueths partatges de sucre que gratas, que te'n guardas dus o
tres sacotòts au solèr. Vèn, balha-me'n sonque deu blanc, quan non
m'i haràs la pesada...
E la Blasieta qu'avè lo son quilò de sucre blanc, com se non
m'avosse mandat que boniquerias e politessas : un maire qui coneish
lo son mestièr, non deu respóner aus afronts mes beve'us-se com
l'aso las olivas.
Que viengó lo torn de Titina de Musdelèbe. Qu'èra d'aulhors
avertida d'èste aquiu de d'òra, abans de la gran horrèra, mes
quan viengó, la sala qu'èra dejà conhida e las commairs
qu'atendèn, nerviosas e l'escuma aus pòts. En vistas de l'ac
liurar seguraments deu blanc, que l'aví dit : « Lo ton que serà
tot pesat sus la taula, e ja va shens díser que seràs contenta deu
pes e de la color. »
Lo paqueton qui aví tostemps survelhat deu còrn de l'uelh, ja
l'ac davi sense mensh·hidà'm d'arren ; sense avisà'm, dens
los pos e repós, qu'ua man desliberada que'u ns'avè cambiat.
En l'òra, que vii plan que Titina, en l'aubrint, que hasè lo mus,
e que'm disí : « Que tròba la porcion drin estreta, mes que
pedaçaram aquò dab lo qui m'èi botat de costat. »
Tant i a, lo medish ser, com cap e cap dab Prohart e condàvam las
hèitas de la jornada, que s'amiava :
- Ah, ci'm he, mossur Còstasenlong que s'arrenja tà serví'm
de plan, lo blanc taus amics, lo roge tà jo. Non m'ac perderèi, non
! Aquiu que l'as, hè-te'n arrabas o caulets !
E emmaliciada, que'm getava la borsa deu sucre a barreja capvath deus
veires.
Que n'èri estavanit, e be i avè dequé.
- N'èi pas volut har nat escandale a la Maison comuna, ci
perseguiva, senon que'u t'esplasteravi au nas a las vistas de tots,
lo ton paqueton de sucre, qui m'avès guardat exprès tà jo.
- Mes Titina, b'èra totun deu blanc qui l'aví pausat e suenhat,
e espiat ?...
- Òhòc, mes se d'ara enlà e vòs cafè deu men, que't
portaràs lo sucre, sia deu blanc, sia deu roge, non n'èi mei tà tu
de nada qualitat. Ei pro ?
Com la hemna e's tornava d'amassar lo sucre roi dens lo davantau e
nse deishava a Prohart e a jo, que'u disí :
- Tira'm de tots aqueths trebulòcis ; no'n voi saber arren mei !
- Non pòdi atau, ci'm he, que cau escríver au prefèt, e nomar un
aute òmi.
- Escriu la letra de desmetuda, que la signarèi.
E hei plan o mau ? Que signèi.
Despuish aqueth dia, maishants arrós e maishantas plojas que cadón
sus la mia cabuchòla. Non m'espiavan mei : lo curè e lo regent
no'm hasèn mei adishatz qu'en segotint lo cap, e quan i pensavan ;
nada hemna de sordat no'm vienè desvelhar ; n'èri mei qu'un
praube òmi, un lanchira, un vaupòc, un malurós com n'i a tandes.
No'n bohavi nada deus mens trebucs, medish a las pèiras deu camin.
Avejat e escur, non gausavi mei botà'm lo cap a la frinèsta ; un
boçon en travèrs de la ganurra que m'escanava.
Totun, ja que n'anèssi mei plegar la cama a l'aubèrja,
qu'aprení batlèu que la letra de desmetuda, Prohart que l'avè
escrivuda au cornèr deu huec de la Titina, davant un caferon sucrat de
sucre blanc.

*
**

Que i a ua sòrta entaus braves, la Providença non ns'abandona. Que
m'i sabí agergar dens la guèrra qui's perlonguejava. Batlèu
que'm botavi a comercejar, que vení perrac, lan, pèths, vielha
vaishèra, pomas de tèrra, tot çò que trobavi.
Lo ser, pòrtas barradas, que compdavi lo ganh de la jornada, e chic a
chic que m'apelhavi de nau. No'm vestiva ne cojava mei lo vielh
sastre. Qu'anavi véder un mèste talhur de la vila e que m'i hasí
rasar e pomponar. Enclotat dens ua autò de las bèras, que'n hasí
escòser las barbas a bèra tropa, medish au segretari Prohart e au
president Carcant. Quan passavi a las a quate deu men motur, a cent a
l'òra, n'aví mei leser d'estangà'm tà parlar dab Titina de
Musdelèbe, postada sus lo son solhar, las mans sus las ancas, e qui
espiava com se volosse har las patz ! Praubina !
Mes lo 11 de novembre de 18 que trucava la campana de l'Armistice :
« Mala espaternada ! ci'm disí, avosse durat açò enqüèra dus o
tres ans ! » Açò que hicava lo monde adaisa ; açò que n'èra ua
guèrra !...
No'm parletz de la qui vivem uei : qué vau ? N'ei pas ua guèrra.
Se horneish, a cada paga, un palhat de papèrs, que'u nse cau entà
nhaspar. E a la fin deu mes, on an passat los dinèrs ?
Temps, e qué t'ès hèit ?
UN TRÒÇ DE PAPÈR

Malaudàs qu'èra dus o tres dias a lo hilh deu Brocar. Tanben,
apuish de l'aver tisanejat dab mauvas e hèit béver vaporadas de
flors de senqüèr, coma non passava lo mau de cap, que hen díser au
medecin que cossirèsse au mei viste. Lo burriaire qui devarava tà la
vila que's cargava de la comission. E Clareta, la dauna, d'espiar
darrèr la frinèsta en aténder :
- Ara, ci's disè, lo comissionèr qu'ei arribat, ara que truca,
ara que'u hèn entrar, ara que ditz çò qui n'ei deu noste Ricon.
- Ricon, quin te tròbas ? ci hasè la mair au hilhòt.
- Tot parièr, Mamà.
E la hemna de perseguir lo son batalís deguens deu son mochuèr de
satineta negra, qui'u sarrava las maishèras dejà secas deus combats
e tribalhs de cada dia :
- Se Mossur ei a casa, que vienerà anueit. Qué te'n sembla,
Bertranet ?
- Òhòc, òhòc, ci tornava lo mèste, qui èra tostemps de
l'avís de la soa molhèr.
Batlèu lo mètge, a chivau com lavetz se praticava, que pareishè
davant casa meilèu que non l'esperavan. Que l'avèn de plan hèita
la comission. E Bertranet de davantejà'u, de gahar la brida de la
bèstia :
- Estaca-la, non se n'ani pèisher luenh !
- Qu'ètz enqüèra lèste, mossur ! ci he lo mèste deu Brocar
cercant au pregon de la cabuchòla dus mots agradables.
- Òc, coma un sac de cavilhas, tornè lo mètge, entrant a casa
d'aviada, en díser : - On avetz aqueth malaut ?
- Vengatz, mossur !
Qu'èra Clareta qui avè parescut, totun que lo mètge, arribant de
dehòra, de la lutz deu sorelh, avè penas a s'i reconéisher dens la
crampa d'on sortivan bohadas d'aire embarrat :
- Que s'estupan ací deguens ! ci he lo mètge.
Clareta d'aubrir la frinèsta traquet-traquet, e lo medecin d'èste
davant lo gojat ajacat, en sudor, qui n'amuishava hòra de l'apriga
que lo cap deu nas, engorgat dens ua montanha de cobèrtas, de capas,
de coishins. D'un còp de man, l'òmi que hicava hòra deu puisheu
tandas d'atrunas. E :
- Be t'i estupas, gojat, dens aqueth lheit. E sudas ? De qué't
dòles ?
- Qu'èi un gran mau de cap, Mossur.
- Òc, ci digó Clareta, non a esdejuat de uei, espiatz, e donc,
qu'avè per costuma lo maitin de copà's un canton de pan e de
hà's l'arregalet dab ua pèrna d'alh.
Com lo mètge hasè tirar la lenga au Ricon e l'escotava, la mair que
perseguiva :
- Tots aquestes dias qu'èra marfandit, que s'ac arrossegava e
n'èra briga content, e quan Ricon non siula en partint tad arretgir,
los ahars que van mau ; non cercava tanpòc a se n'anar en velhada, e
quan Ricon se demora lo ser au cornèr deu huec, qu'ei pròvas
qu'ei hòrt avejat o hòrt malaut...
Lo mètge que s'èra a l'entant assedut au pè deu lheit, empensat,
espiant lo malaut qui semblava atupit e l'òmi e la hemna, capbaish,
atendent lo jutjament. Que digó :
- Que s'ac va virar, ja, lo Ricon, per aqueste còp.
- Quiò ! ci tornè Clareta, los uelhs illuminats de jòia.
E qu'espiava lo son Ricon, e que l'anava arrenjar un drin las
aprigas.
- Mossur, que nse tiratz un gran pes de l'estomac, ci he Bertranet.
Que vatz minjar un drin, que i a bèra pausa qui v'ètz segotit !
Clareta qu'avè deishat lo son Ricon, e de díser :
- Que vam hicar la padena au huec, que minjaratz un nhac, duas
tranchas de jambon e dus ueus, vertat ? Bertranet, vèn, despacha't
cercar ua botelha, sabes ?
Lo mètge que desnegava, mes Bertranet qu'èra dejà partit tau
barriu de devath d'escalèr, totun que Clareta, cuentada, e lavava
los veires au chorròt de la hont. Mossur Horncausiar qu'avó a
tringar :
- Anem, ci he, sonqu'un travèrs de dit, manièra de non díser
non.
Los veires que's truquèn e lo mètge a plaser que horní :
- N'avetz pas besonh de baishar tà Argelèrs cercar lo remèdi,
que'u balharèi jo medish doman au factur. Qu'ei un paqueton de
sau, que'u haratz hóner dens un veire d'aiga. Que Ricon que's
demore cocat, doman, e hètz-lo un potatge de bletas.
- Se'u pelavi ua garia ? he la mair.
- Autanplan ! E de cap au ser que poderà gessí's, véder los
amics, vertat Ricon ?
Lo mètge non pareishè pressat de tornà-se'n. Lhevat tà partir,
que s'èra tornat d'assèder. Ua idea que'u tribalhava : « Hum,
hum ». Que s'assegurava las bajaulas, espiant los tres de Brocar qui
hasèn aurelhas a la paraula, a la vertat qui anava sortir de la soa
boca :
- Senon, vosauts dus, he lo mètge, qu'ètz hòrts com garròcs.
N'ajatz cranhença tau Ricon, lo còfre qu'ei solide, doman
dissabte que serà de pès e dimenge que poderà viéner tà la vila,
que i a eleccions. Que'vs vau har sengles bilhets au nom de mossur
Lanlèra, qui serà nomat deputat aqueste torn. Qu'ei, com sabetz, un
brave òmi, comun, e tots dus que'm haratz lo plaser de'u portar.
Vertat, Ricon ?
Lo hilh, en s'enténer nomentar, que's tirava lo cap sudalent e los
uelhs tremolents de frèbe, totun que la mair se despachava de
l'abrigar tà que no's gahèsse mei de hred lo nèn. E Bertranet
d'avançà's de cap au mètge dens ua estrenhuda de mans :
- Vejatz, mossur, qu'èm estats tostemps tà vos. Lo defunt pair
que'm disè sovent : « Arrima't de mossur Horncausiar, quan parla
que parla, qu'a estudiat a Montpelhièr e que n'i a hòrt
d'embarrat devath lo son chapèu de cucòla hauta. »
Totun que lo mètge e hasè signes d'arríder, lo mèste de Brocar ja
seguiva lo son hiu :
- Vejatz ! Se pair èra tà vos, jo tanben. Que'm brombi que
l'annada on la mia bima Cabiròla s'esmairè, que'vs
presentàvatz tà conselhèr generau, e d'aubuns que'm cridavan
d'èste tà vos, per'mor qu'èratz joen, mes que sabí qu'èram
drin parents e lo men pairan qu'aperava oncle lo vòste pair !...
- Mercés, mercés, ci he lo mètge tad abracar lo prosei. L'aute
còp, tà las mias eleccions, qu'èri segur de davantejar e au haut
carrilhon, mes doman passat qu'ei taus deputats qui ns'i hèm, e
que compdi sus lo vòte deus dus electors de Brocar.
- Vejatz ! E dongas ! ci he Bertranet.
Deu son pochic lo mètge que tirava ua ligassa de paperons emprimats,
que'n plegava dus e que'us botava devath un candelèr sus lo
mantèth de la semineja.
- Ací que son ! ci he.
- Que'us portaram, ja, pusqu'ei lo vòste plaser, ci digó
Bertranet.
- Que m'avisarèi de que'u se boten on los se sàpian, ci digó
Clareta.
E mossur que las gahava tà dehòra, totun que Bertranet destacava la
cavala e'u presentava l'estriu tà que s'i enjacèsse lo pè
esquèr.
E... adishatz, adishatz.

*
**

En çò de Brocar, a l'òra dita, qu'arrecotiva la purga per las
mans deu factur, e Clareta que la dava au hilhòt dens un veire
d'aiga tèba. Aquera bevuda qu'escurava los budèths, drins a drins
lo mau de cap que baishava ; lo maitin deu dissabte, lo bolhon de la
garia, botada a còser en hènt-se auba, que tirava la frèbe deus
puisheus, e despuish mieidia, com èra lhevat, lo Ricon renavit
qu'anava dab pair e mair entrar quauquas lheitèras de hen !
E... lo dimenge qu'arribè.
Missa maitiau que trucava a las campanas de la vila, quan i entravan
los dus. Suu camin de la glèisa qu'èran d'aviada cuelhuts per un
eishami d'agents. Que caló seguí'us, e a l'aubèrja esdejuar,
puish pintorrejar.
Ricon non pensava mei a la purga e au mau de cap, e coma e i avè bal
que podetz créder que s'i hasó a vèsta tirada ; Bertranet, assedut
a un cornèr, que taulejava dab la horrèra deus companhons, e de quan
en quan que hasè bronir las vitras de cançons apresas au regiment.
Tot lo sent dia, d'ua aubèrja a ua auta, qu'audivan la soa votz
d'oracle.
- Quau ei aqueth paisan ? ci hasèn en dant-se ua guinhada quauques
pelagatièrs.
- E non coneishes, ci tornavan, lo Bertranet de Brocar, o un aute
dens la soa pèth ?
- E tà qui ei ?
- E ac sap eth medish ? Probable mossur Horncausiar que'u se
gaharà abans l'obertura de l'escrutin.
Mes non ho vertadèra aquera, e los dus òmis deu Brocar que hon
engarlandats peus agents deu contrapartit ; bulletins que'n prenèn
de totas las colors, e que'n getavan sengles sense saber quaus, drin
abans que l'escrutin no's barrèsse ; mossur Horncausiar non podè
èste pertot.

*
**

Quan Ricon, qui s'èra cocat per la nueit envath, e voló lhevà's,
non podó. La cabòssa que'u tornejava, e d'aver tròp dançat, las
camas que'u tremolavan. Tant per tant pantaloat, que se n'avó a
tornar jàser :
- Vèn, ci'u hasè la mamà, no't pòdes desgahar de dessús
aqueth contrari. Se t'i hosses demorat a la calor ier maitin que
serés guarit, mes tanben lo ton pair qu'avó lo besonh de devarar
tà la vila e de prométer a mossur Horncausiar.
- Mes, hemna, ci he Bertranet.
- Òhòc, quan se'n va lo noste mèste, non sap mei tornar gahar lo
camin de casa.
- Mes, hemna de lo bon Diu !
- Òhòc, hemna de Diu e se vòs de la senta Vièrja, que t'i
pòden enviar tà la vila, se non i èram d'autas tà't har
carrèra que las peisherés cortas e que poderés partir en deishar la
clau devath la pòrta !
La dauneta que s'eslamava, e qu'anava de cap au son òmi, qui
s'estava la boca ubèrta :
- Òc, l'encausa de tot açò, se lo Ricon ei malaut uei, qu'ei
tu, tu !
E en aqueras, manièra d'ashualar la timpèsta, lo Bertranet que he
un aut còp la camada de la vila. Lo mètge qu'èra en visitas, mes
aprenent la hèita que voló plan har un aute viatge tau bordalat e
véder lo malaut. Pro mau ensunat, qu'èra au pè de l'arcòbra on
Ricon las tirava flacas.
- Òc, mossur, ci digó Clareta, que s'ac való que devarèsse
dimenge !
- Que viengó votar ? he lo mètge suriós, non lo vii enlòc ne au
son pair medish. E totun !
Bertranet non sabè on hicà's. Se au mensh la soa molhèr e's
sabosse sarrar la lenga darrèr las cavilhas ! Be's brombava,
vergonhós ara, e aus arrepentits, quin dab lo hilh avèn passejadas
las aubèrjas. E de béver e de cantar ! De çò qui'us arribè a
l'òra deu vòte non n'èra segur, sacadejats qui èran peus amics
deus partits l'un mei bon que l'aute.
Clareta, qui s'èra avisada deus còps d'uelhs de l'òmi son,
que'u te'n tornava d'aqueths qui eslambrequejan e qui volèn
díser : « Estròpi, respon a mossur ! Respon-lo, o qu'ac vau har,
jo ! » E de díser autanlèu au mètge qui hasè missa baisha en
paupant lo malaut :
- Qué ve'n sembla ? Que'u hem lhevar tròp lèu dissabte, lo son
pair que'u voló har tribalhar, e que pleguèm lo hen de devath casa.
Mossur Horncausiar, qui seguiva lo son hiu, que digó :
- Òc hé, òhòc, que va caler ua auta purga.
E autanlèu dita aquera, de cercar lo son carnet d'ordonanças. Non
l'avè.
- N'averetz pas, ci digó, un tròç de papèr ?
E que semblè hèit exprès, com he dus pas de cap au mantèth de la
semineja, qu'èra nas e nas dab los bulletins pausats aquiu tres dias
abans devath lo candelèr tà que i hossen prèstes tà l'escrutin
deu dimenge. Tà qué mei pleitejar e voler saber quin èra lo vòte
deus dus òmis pusqu'èran demorats au medish lòc los papèrs ?
Que'us se prengó, drin ahumats per'mor qu'en çò de Brocar
no's cauhavan jamei que dab lenha verda. Que'us desplegava, totun
que Bertranet non sabè mei on botà's. E la hemna, mei adreta que
l'òmi, d'anar cercar un vielh caièr e de tirà'n duas huelhas
blancas :
- Mossur, escrivetz ací.
- Non, ci he tot sec lo mètge. Que's dava un segotit e las
bajaulas que'u pensèn càder ; que me n'èi trobats ací dus
papèrs ; que son de mesura. Mercés, mercés hèra.
E que caló ua pausa tà que lo son craion s'assegurèsse dens la soa
man. Mossur Horncausiar que boriva. Bitara qu'èra segur d'ua
causa, los de Brocar que l'avèn coionat. E barrat en l'òra a tota
pensada de las bonas, eth, òmi de consciença, consolador de tandas de
misèras, chivalièr tostemps en guèrra contra la sofrença eternau,
que's devirava agent, entreprenur d'eleccions. Que's guardè per
aquò ua cara agradiva, e d'ua votz apatzada, espiant lo Ricon qui
sudava a hiòla, que he la soa ordonança. E entredents que's digó :
« Non l'as volut portar, gojat, lo men tròç de papèr, e dongas,
que'u... deverseràs ! »
UN BRÈÇ

Lo Capdèt de las Vinhetas, Tinon, qu'èra tornat de las Americas e
ja cau que s'i avosse ganhats o trobats pro d'escuts, pusque e
podè víver en rentièr quan abans las peishè bracas.
Taus uns, qu'èra un frair deus sons, partit de bèth temps a, qui
l'avè en morint-se deishat çò de son, d'auts que pretendèn que
s'ac avè ganhat dens ua loteria, d'autes - e aquestes qu'ac
asseguravan dab mei de hortaleça - que'u disèn maridat dab ua
negressa, richa, richa d'ua hacienda, tèrras a pèrta de vista, e un
còp esposada, que'u s'avè gahat los monècos, e ahuta ! qu'avè
embarcat tà França.
De tots aqueths dísers e condes, arrés ne'us podè esclarí'us ne
denegà'us. En tot cap qu'avè la gatina en quauqua part,
pusque's passejava ara a chapèu dab un manto deus peluts e en vèsta
de drap negre coma un notari. E quan n'anava peu vilatge, caplhevat,
cara fresca, pompons, maugrat de quauques peus blancs mesclats, com
tocava de mans adarron, vejatz se tictaquejava lo corishòt de las
mainadas !
Ua joena non hora totun mosilha tau son estomac - e qu'ac sabè
-, mes com no's volè minjar tot solet las rendas amassadas,
que's deishè maridar en ua hemna deu son temps, ne paisana ne
borgesa, pròcha deus quaranta e prèsta a har la dauna. Noças, que
t'ac prometi, de las cossudas, nòvi en chenilha negra e nòvia en
blanc, dab un vuèle de longa coda, portada per tres nenetas. Gran
seguissi d'envitats, lo maire de la comuna, tots los frairs, cosins e
contracosins, quate-vints qu'èran de tots e au disnar qu'auherín
tres rostits ; se non i avó vueturas, n'èra pas botada la mòda.
L'endedia, los nòvis qu'anèn dar ua tumada de cap a Biarris e,
pro lèu, que tornavan de cap a casa.

*
**

E, en seguida d'aqueras gaujors e hestaus, la madama que he ua
pravada per'mor deu navèth vesiadèr, per'mor de la vita navèra.
E au cap de quauques mes, lo marit e la molhèr que's trobèn
empensats. Anavan aver nenè o neneta ? Shens qu'ac hasossen cridar
peu manda comun, que s'estenó la novèla qu'avoran batlèu eretèr
o eretèra, en çò deus dus pijons qui quarantejavan.
Que'n ho ua coda-l'i-sèga d'amics e de parents. Se, abans deu
maridatge, la dauna arcuelhè lo son monde a la cosina, ara que'us
hasè passar a la beròja crampa, manièra d'amuishà'us uas
quandas fotòs deu campo de labaish, la barguèra deu bestiar dab lo
hemerèr, la maison, o meilèu la cahuta, crobida de palha dab un horat
ahumat coma frinestòt ; au ras d'aqueths dus tablèus, Tinon de las
Vinhetas, a chivau dab bòtas qui'u pujavan a mieja-cueisha e lo
lazzo en mans prèste a lançà'u sus lo taure qui n'èra a las a
quate. Totun, totun, quin se n'i veden de hèra de colors capvath lo
monde !
- Que i aniràs en viatge quauque dia tà labaish ? ci hasè un còp
la Graciosa, ua vesia, ua fineta, ua pimpim qui èra en vesita dab la
dauna Emmà.
- Òc, ci tornava la madama, aquò que dependerà de mossur Vinhetas.
E la visitaira de hornir :
- Totun, quin v'ètz hèita bèra, lo maridatge, hòu, non v'a
dat mau !
En aqueras, lo mèste qu'entrava e la vesia de pausar ua tropa de
questions sus la vita deu país d'on tornavan garnits de loïs
d'aurs, quin èran lo monde e los vilatges.
- E dongas, quan i vatz anar ?
- Pero, ci hasè l'òmi, lhèu en dus ans. Pero, que dependerà.
E virant ua uelhada de las hòrt amistosas de cap a la soa hemna, que
he compréner qu'èra ad era de comandar la longa camada.
E aqueth dia medish, coma la Graciosa èra aus adishatz entà partir, e
que los dus l'avossen pregada : « Mes estatz-ve drin mei ! Pero,
qu'ei çò qui'vs turmenta, totun los mainats no'vs ploran a
vòsta ! », sus lo lindau, que n'avèn ua auta commair, la Marcelina
de Bohavent, qui s'avisava de la cadièra de Graciosa, enqüèra
tèba, e plom ! que i èra caduda. E de hiu :
- Sabetz que las novèlas, bonas o maishantas, que corren, e qu'èi
après dab plaser çò qui n'ei ! »
Aquiu, d'espiar dens los uelhs de Mossur e de Madama, saber se'us
agradava lo son compliment, e com los vi esclarí's e vede-se'n ua
arrisa :
- Be calè que cada causa que hesse vertut. Qui m'a vist aquerò ?
Un parion com vosauts, harts de santat, l'escrin plen d'escuts,
neurits de çò qui s'aparia, boca qué vòs, çò que desiras, e
n'aver tà tribalh que de'vs miralhar d'un cap deu dia a l'aute
! Diu que sap çò qui hè, mes un còp lo camin sabut, non ve
n'estetz dab un neurigat ?
- E me'n sohèitas au mensh ua dotzena ? ci tornava la dauna, qui
començava d'avejà's.
E ajumpant la soa tèsta, e hèn drin lo pòt, de díser tot docinas :
- Mainats, òc, mes un en prumèras !
Que's lhevava e que seguiva dinca a dehòra la vesia qui non cessava
de largar aumenanças, dab un sarròt de saluts, de vòts e de
farlinguèras.
D'autes coneguts que cossiravan. D'aulhors, que's digó lèu que
n'èran briga shenitres en çò de las Vinhetas ; s'avèn dequés,
non los se guardavan tostemps entad eths. Sus setmana de las noças,
b'avèn hèit de plan las causas, pusque convidavan la joentut a ua
tringada. E de dia en dia, quant n'i avè que s'èran acostumats a
tastar l'arcuelhença de l'ameriquen ? E lo dimenge, com
s'apotjavan, en dant-se lo braç, tà la missa de dètz òras, quau
non gessiva a la frinèsta tà'us espiar ? A penas lo caperan dab
l'asperson dava lo torn de la glèisa, getant aiga benedita aus
fidèus, a petits passòts, Mossur e Madama que s'amiavan au pas deu
balustre, a la plaça d'aunor, on la cadieraira e pausava senglas
cadièras vernidas.
Las hemnas, sarradas au miei e au hons de la glèisa, au panat, no's
destacavan los uelhs de l'autar, puish deu parion, e que s'avisavan
plan de quan s'ajulhavan o s'assedèn, e medish quin era estenè la
soa man blanca e carnuda, ondrada de bagas e perlinas, e sustot d'ua
verga d'aur bèth drin espessa qui'u tienè lo plec deu dit.
La parròpia sancera que n'èran a las admiracions ! Au gessit de
missa, los joens que gahavan la costuma de tirà's lo berret, e los
de miei atge e los vielhs de dise's entre eths : « Ah, mossur
Vinhetas ! que va aver un hilh. Tan miélher ; qu'ac calè aquò ! E
l'avóssem tà maire !... »
Que parlam deu maire. Eh ben, s'avè paur que Vinhetas que viengosse
a hà'u lo contra ? Eth tanben que'u hasó, d'ara endavants, las
soas croishideras e, còp o un aut, que l'èra de companhias dinca a
la maison. Qu'entrava e d'aquiu que n'arribè que lo maire, òmi
avisat, que hicava a las eleccions lo Tinon de las Vinhetas sus la soa
listra. E de complimentar la dauna, batlèu mair, sus la soa urosa
posicion : un nèn que seré lèu la jòia de l'ostau ; non podè
èste qu'un sordat qui devè guardar lo nom d'un òmi de ben,
d'un planfactor de la comuna.
Mes ja cau hornir tanben que tot cadun n'èra pas gaujós de la
pujada. E quaus ? Lo son frair medish, Bernat, e la soa hemna.
Qu'avèn vist d'arrèr-uelh lo maridatge deus dus amorós. Que
l'avè calut hòrt pregar, lo Bernat, tà que volosse èste
contra-espós : « Non, non soi qu'un praube, quan Tinon a la sòrta
d'èste mossur ! » ci disè. E lo ser medish de las noças, a
l'òra de quità's, sus mieja-nueit, que i avó ua nhacada entre
los dus frairons :
- E se'u m'èi a tirar lo men berret esquiçat e horadat, e hasó
l'ainat, totun lo defunt pair que se nse neuriva parièr de bròja e
de lèit e no's pensèra que l'un que's devè tostemps caperar
coma eth medish, quan l'aute se cueifava d'un chapèu melon ?
Non l'i tornavan arren ad aqueths chafres los dus nòvis, qué
voletz, l'òmi qu'èra de segur escauhat e l'aiga de vita
chorrupada que'u boriva capvath deu vente.
Despuish noças, no's vedèn dongas qu'a còps sabuts, mes la gran
novèla lhevada, d'aviada n'avón pas pro de boca tà se
n'arríder :
- Pensatz, dab un parelh de calors coma aqueras, se'n pòt germiar
quauquarren ! E quin s'ac van virar, non calerà mei demorar l'ua
man sus l'auta, a la frinèsta, en espiant los qui passan ; anem,
mèste, qu'auràs a lhevà't de d'òra tà servir a Emmà e au
navèth vadut.
Mes quan la causa e ho com segura, quan aprengón que lo brèç
qu'èra comandat au menusèr e que la costurèra, ueit dias de
seguida, qu'avè cosut lo trossèu de camisons e de paneths,
decidà's que caló. Lo frair que's tirava los pantalons qui avè
tad arretgir las vacas, la bèra-sòr que's botava, un ser, per
dessús la pelha de tot dia, lo davantau deus dimenges, e bon grat mau
grat, que s'apotjavan.
Quin èran recebuts ? Plan, mei que plan. Lo Tinon que'us viengó
arcuélher suu lindau, e :
- Que vienetz en bona òra, Emmà e jo qu'èram a discutir d'un
ahar de consequença e dont nse vatz tirar lutz. Qu'avem lo brèç, e
tot çò qui cau dens un lheiton de nèn. E la pelha deu batiòu, e lo
cohet, mes qu'èram en trin de causir un nom.
- Entau mainat ?
- Òc, e donc tà qui ?
E Tinon, cara arridenta :
- Qué, ja serà un mainat per segur !
Emmà qu'anè despéner lo calendrièr, e seguint deu dit que
s'estangava au 28 d'abriu, sent Aimé :
- Qué me'n disetz, aqueth nom que m'agrada hòrt ?
- Pusque v'agrada a vosauts, ci hen au còp los dus visitaires...
- E a vosauts tanben, que'vs deu contentar, ci he Tinon, ja devetz
èste pairin e mairia ?

*
**
La prima que's passava, l'estiu tanben, e las lengas non paravan de
barloquejar. E be s'avisavan, los deu vilatge, quin lo Tinon e la soa
Emmà no's davan mei lo braç, non pomposejavan mei suu camin de la
glèisa lo dimenge aus arrepics de missa grana ; au lòc de
s'estangar dab vesins, amics e coneishenças, tocar de mans aus
qui'us hasèn « Avetz plan dromit ? », que tiravan endavants, e
sovent, lo Tinon que seguiva tres o quate pès au darrèr d'Emmà. Un
dimenge, non parescón a la loa plaça costumèra, e que s'estugèn
devath las galerias.
Ah, ne ho pas aquò tà tranquillizar las devòtas e que i avó longs
batalís d'explicacions entre la Graciosa e la Marcelina. Graciosa de
dà'u un honhat a la soa amiga :
- Qu'ei çò que i pòt aver en çò de mossur Vinhetas ?
- Qué vòs que i aja sonqu'un eretèr qui va nàisher ?
- Bò, qu'ac tieni de quauqu'uns qui ac sap, non, ne tant de bon.
- Perqué ?
- Un dia d'aquestes qu'an hèit aperar la mairolèra, e sabs çò
qui se'n devira ?
- Non.
- E lo mètge que i èra en visita amassa. E sabes çò qui n'esté
?
- Non, tanpòc.
- Eh ben escota, qu'ac saberàs coma jo, lo mètge qu'a dit : «
En ahars d'aqueths, los mens libes non explican arren ! »
- Dongas Emmà que seré boharòca.
- E òc. E se non n'èra atau, cred-me, Diu non seré pas juste !
Entaus uns la misèra a véner e a crompar, los armaris e los cabinets
vueits, la borseta esculada e tot dia a cada pausa : « Tribalha,
pacant, se cracar e vòs, e se vòs dà'n lo canalhèr. Uèra, dus
qui v'estiran peu davantau, un a la braça e un aute... Anem, pro, e
los grans cridant : Pan ! pan ! e mascadura ! » E ara, caleré
suportar quandes d'esvagats qui viven de renda e an tots los gais !
Diu que sap çò qui hè...
Hens aqueth moment, lo caperan que's virava de cap au pòble : « La
missa qu'ei dita ! », e los òmis de las galerias enlà, las hemnas,
los mainats, que las gahavan tà dehòra en pièla. Mossur e Madama que
deishèn passar la horrèra, totun que Marcelina e Graciosa se hicavan
drin de costat, darrèr l'aiga-senhèr, tà pagà's la vista deu
parion. E Marcelina d'estirar la Graciosa peu capèth, e de'u
díser a mots copats au clòt de l'aurelha :
- Mes b'ei fresca coma ua arròsa e n'a pas un plap, e los sons
pòts rois, a mensh que non los se pintre ! Que cau sabé'n la
vertat. Paguem-nse lo plaser de'us anar tustar per casa, abans que
non pleguen la cama tà disnar !
Mes las duas commairs, arrecotint en çò de Mossur e de Madama de las
Vinhetas, qu'avón bèth trucar e aténder :
- Vèn, ci's hasèn las hemnas, escamussadas, aquera Emmà, dab las
soas bèras pareishenças, non serà jamei qu'ua saca de grèisha !

*
**

Per un dia, au cap d'an de las noças suberbèras, deus envits e deus
proseis tan doç, los de Vinhetas qu'èran cap e cap a la beròja
crampa. La dauna, qui avè los uelhs engorgossits, que he au son marit,
en l'amuishant lo brèç vueit, ja que crobit enqüèra de las tulas
deu batiòu qui non s'èra podut har :
- Tira'u-me d'aquiu ! Non l'i voi saber mei.
E aquerò dit que shorrisclava longadaments.
E l'òmi, aus ordis de la molhèr, mes dab un arreganh dolorós, de
hicà's lo mòble sense emplec sus las espatlas : que'u se'n
pujava tau solèr on, despuish, e deu neurir las quèras.
HERVÈR

Hervèr n'èra pas un òmi com un aute. Tostemps hòra deu lheit quan
lo campanèr sonava l'angèlus maitièr, non sabè qu'atelà's au
tribalh ; qu'èra dit, e qu'èra la vertat : qu'abeurava de
d'òra las vacas quan los auts vaquèrs èran a coar dens la calor
deus linçòus.
Entà d'auts las carnavaladas, los pelapòrcs, los marcats e las
hèiras, los viatges, las pintorradas e los jòcs de cartas ; eth, quan
lo convidavan a ua partidòta, n'avè qu'ua responsa : « Que'vs
vaga a vosauts ! » L'avèn vist ad arríder, a s'estangar jamei
tà parlassejar ? Nani, hèi ! No's hasè dab arrés e Menina, la
vesia, que s'i èra voluda maridar d'autes còps (mes b'èra
desbrombat aqueth amor !), que disè sovent au son marit :
- Aqueth non acabarà de plan, qu'a quauquarren sus eth. Un lèd
sòrt.
Bèth dimenge, a punta d'auba, qu'entenón a tornejar la pòrta
rolhada de Hervèr, que he ziuzau sus las vartavèras, que s'audí un
esclòp sus la carrèra, e arrés non pensè mei d'aqueth dia çò
qui s'èra hèit deu vielh.
A la missa, lo son vesin Cluquetas, aperat atau per'mor que barrava
l'uelh dret d'ua malaudia de langor e de flaquèra qui l'avè
pres au brèç estant mainatge, qu'avè plan vist que Hervèr
n'èra pas aquiu, troçat dens la soa capa. Mes anatz-ve saber dab
caps d'aquera mòda, solècs, lüècs, e dilhèu broishs, no'n
tienè mei de compde. Lo curè qu'avè missejat, lo segrestan, de la
soa votz de cautèr horadat, qu'avè caçat per ua pausa los arrats
de la glèisa. Menina, sus la soa cadièra, dromint, qu'avè
tossiquejat de temps en temps, tehet, tehet, e la coderilha deus
mainats, autanlèu lo curè entrat dens la segrestania, que s'èra
apotjada en tropèth cap a la pòrta de la glèisa. Sus la plaça,
qu'avèn cridat, que s'èran pelejats, macats, esgarrissats com se
n'i avosse arren de nau per aquiu.
De nau que se n'i passava. Menina que n'avè com mau de còr, de
çò qui Hervèr no's parescosse a har titets a las frinèstas, qui
s'estavan barradas. La semineja non avè humat d'aquera maitiada, e
Hervèr non s'entenè tanpòc a patassejar suu solèr de casa soa.
L'òra deu disnar que viengó e Menina de díser a l'òmi :
- L'as vist de uei a Hervèr, e s'èra tà missa ?
- Non !
- Qu'i deu aver quauquarren, que deu estar malaut.
- Hemna, qué vòs que i aja ? Mingem la garbura e que lo de qui aja
quehars que'us se hàcia anar. Be'u coneishes lo Hervèr ? Quan lo
monde e's viraré de pitlas, non vieneré balhà'vs un còp de man.
L'as jamei vist aidà'ns, l'estiu, quan no'n podem mei de
carrejar la palha deus camps ? N'èra pas eth, un còp las soas vacas
ahorastadas, sus lo calhau de davant casa, assedut, solide coma un
garròc e a penas se digora adishatz d'un signe de cap quan passàvam
au ras d'eth ?
Menina non tornè arren. Totun, un còp disnat e la vaishèra lavada,
que dava un torn a la maison d'Hervèr ; que conhava drin la pòrta
barrada dab la sarralha e non dab lo varrolh. Òhòc, l'òmi de qui
avè entenut de d'òra non podè qu'èste lo vesin.
Lo dimenge que's passè atau ; la nueit tanben. Totun, se l'òmi de
Menina, lo Menin, e ronglava, la soa molhèr, dens la paret deu lheit,
que la se passava dab los sons uelhs aubrits. A l'auba, enter dus
estornuts, Menina que he :
- E Hervèr, qui sap on ei ?
- E on vòs que sia, lhèu mei adaisa que nosauts !
Mes la hemna que sautè deu lheit, que's vestí en gran prèssa, e
qu'anè escotar en çò deu vesin, totun com lo Menin, en·hastiat,
se lhevava tanben.
Tots dus, com lo ser d'abans, qu'avón la pòrta barrada. E Menina
de díser sang-glaçada de paur au son Menin :
- Non te'n das, tu, mes jo que crei que Hervèr qu'ei mort.
- Vòs te carar ! digó lo Menin.
- Jèsus Marià ! tornè la Menina.
Peu camin ençà, Cluquetas que s'amiava.
- Vam, lo he Menin, tira'm un mau de cap ad aquesta hemna. Qué
s'ei hèit lo Hervèr despuish ier ? Se'u vis a missa ?
- Non, a missa n'èra pas, au mensh non l'i èi trebucat, e he
Cluquetas.
E los dus òmis, per èste maitièrs, que's hiquèn a troçà's
senglas chigarretas, totun coma Menina, cuentada, anava de la pòrta a
las frinèstas, aubriva las poralhèras dont las garias carrasquejavan
a desvelhar tot lo vesiatge.
Arren non avè parescut, enlòc.
- S'anàvam cuélher lo maire ? digó Cluquetas.
Que l'anèn cercar, com lo vilatge s'amassava davant çò de
Hervèr. Menina que condava çò qui sabè a tots los qui s'amiavan :
- Espiatz, non n'èi podut dromir briga. Saber qu'Hervèr non
s'èra parescut de dus dias e véder tostemps la soa casa barrada !
Ueratz, que caleré aver lo sang aiga, e non sentí's briga, coma ac
disi a Menin !
- Lhèu que l'a gahat ua holia, e com no's botjava jamei qu'a
volut córrer, e responó aqueste.
- Lhèu n'avè pas mei de lenha e qu'ei partit tau bòsc
hà-se'n ua carga ; qu'èra tan vielh, lo hred que l'averà
gahat, e hasè Cluquetas.
- Mes qu'èra un dimenge, e non pensi pas, e hasè Menina,
qu'èra atau maishant crestian tà voler anar tau bòsc picar lenha
aqueth dia.
Lo maire qu'èra aquiu. Que toquè la man ad aqueth monde adarron e
que he :
- Voyons voire ! Que cau totun entrar.
Lo sarralhèr qu'en·honsava la pòrta hèra adaisa e lo monde
qu'èran deguens çò d'Hervèr. Misèra de misèra ! cadièras
copadas suu sòu, vaishèra ahumada au vaisherèr, un esteruc mort suu
huec, un crostet de pan dens l'armari. Dens la tireta on avè la
borseta, ua cauça de lan dab sèt sòus e autorn, tres o quate pomas
poiridas.
- Totun, totun, praube Hervèr, ci disè Menina.
- Qu'èra tan brave òmi e n'averé pas hèit deutòrt a ua
hormiga ! tornavan las commairs.
Qu'anèn tà la bòrda on dus cornishòts de vacas pèhremavan e
autorn d'eras avèn escobadas las buscas de hen ; qu'avèn
arroganhat los coràs, de la hami qui'us èra arribada.
- Balhatz drin de hen ad aqueras bèstias, quauques punhats de gran a
la poralha, e digó lo maire.
E davant tots, aquiu, lo prumèr cap de la comuna que digó :
- C'est urgent ! Que vau aperar la justícia.
Los gendarmes enviats peu procurur que viengón har enquèstas. Los
peluts de l'endret que signèn declaracions de çò qui sabèn sus
Hervèr, o qui credèn saber ! Lo regent que tirè ua leçon de la
hueguda : C'était un maniaque. Lo retractat que hasó escríver : Il
devait être alcoolique.
Los jornaus que se'n mesclèn. Tres o quate mes la novèla portada
qu'anè gràcias ad eths de la província dinca a París e lo praube
Hervèr que horní materiaus qui de chic o de hèra s'alongavan
devath lo titre : Un homme disparu.
Bona mestior taus escrivassèrs en hrèita de novèlas : que se'n
neurín un quinzenat de dias.
E las commairs deu vilatge, e la Menina ? Eras que'u vedèn a cada
pas, sustot la nueit, dens un bohet d'aire, dens un crit de gahús,
dens lo traç d'un heram sauvatge.
Totun, lo de qui èra partit de casa un dimenge maitin non pareishè
mei enlòc. On èra anat ? Tau bòsc ? Qui sap on s'èra estujat ?
Arrés n'ac descrobiva.
Un ser, Menina qu'avè anat cercar l'aiga de hèra tard, com la lua
ardona se lhevava e barrejava ua prova d'argent sus la tèrra. Non
sèi quin, la nosta dauna que lhevè lo cap e que demorè aquiu longas
pausas, en·hadada, estomagada. Qu'ei çò qui vedè dens la lua
aqueth ser ? Entrant a casa que he :
- Senta Vièrja, Jèsus Marià. Dens la lua que i a un òmi ara, dab
un hèish de lenha darrè'u còth. Qu'ei Hervèr. Diu que l'a
castigat d'èste anat boscassejar per un dia de dimenge.
E Menin de'u har :
- Hemna, dèisha a Hervèr dens la lua, pusque i ei, anem-nse dromir
!
UN APRENTISSATGE DE GOJA

Vatz véder quin, l'aut dia, e s'explicava ua amiga de las nostas,
la Marionha de Las Bartas :

« En l'òra, b'ac sabetz, ua goja qu'ei ua madama, e quan
pareish suu portau de la glèisa, lo dimenge, au ras de la soa dauna,
en rauba corta, solièrs a talon suberlhevat, e peu canet deus braç o
adentorn deu còth jòlhas en abonde, sense parlar de las plumas
afrontivas deu son chapèu, que'vs demandaretz : « Tè ! de las
duas, quau ei la dauna ; quau ei la goja ? »
Aquò dit, quan avó drin aledat, la nosta gojata que s'i tornava
d'alargar lo batalh :
« Non soi estada d'aqueras ! Aus cinquanta ans qui èi, non m'èi
jamei minjat lo pan sense que non m'agi ganhat dab las unglas. Ne
vacanças, ne dias de leser, tostemps a pè d'òbra, tostemps
garrapar. E non n'aví que dotze ans, l'endedia de la prumèra
comunion, lo pair que te'm digó (e qu'èi aprés despuish que
Mamà que'n plorava, e que se n'èran pelejats capvath la nueit),
lo pair que'm he dongas :
- Dotze ans qu'as, que pòdes har comissions, lavar la vaishèra,
guardar bestiar, e ací, praubòta, n'as qué har. Pro lèste
enqüèra que soi entà miar brostar la craba, e amassà'm bèth
braçat de lenha, e la toa mair, d'un cap a l'aut de la jornada,
que pòt cuelhe's dequés tà l'abilhat de seda (lo pòrc,
qu'atau s'apèra). Qu'èi parlat de tu au men amic Lacabana,
qu'èm coneguts de bèth temps a, e que servívam amassa aus
tringlòts de Bordèu : qu'ei, ara, bon paisan capvath de
l'arribèra, eh ben, hòu ! Qu'ei un menatge on non i a mainats a
mocar, e on hèn vita de borgés ; hens ua tau maison, qué dic, maison
? un ostau a doble còrps, uas crampas espaciosas mobladas de tot çò
de bèth, e duas granas bòrdas bèth drin regladas tau pastorís e tau
bestiar de lan, la parguia barrada per un portau de hèr e non per ua
barana com la nosta. Hilha, no'i mancaràs d'arren. Òc ben, que
n'avem ua sòrta de çò qui te nse vòu préner !
« Doman, Lacabana que baisha de la montanha e que cossira dab lo son
tropèth.
- Que't vau aprestar lo trossèu, que't vienerèi desvelhar,
vèn, ce i horniva Mamà.
A las aubetas, tant per tant m'èri lavada, pientiada e esdejuada, lo
men navèth mèste qu'èra davant casa dab l'escabòt. Un par de
mulets que hasèn seguissi, cargats de las atrunas de l'aulhèr. Dus
o tres siulets, com se hosse enqüèra au cujalar, e l'òmi que's
hasè enténer :
- Hòu, hòu, hòu ! e dongas aquera madamisèla, e s'a tiradas las
leganhas ?
- Vèn, ci'm digó Mamà, en me'n har croishir dus, lo ton pair
que sap çò qui hè, que t'a trobat ua bona plaça entad apréner lo
víver deu monde, non t'i aveges, sias valenta, carada e aunèsta,
compda de viéner passar Nosta Dama d'Aost dab nosauts ; la nueit
aquesta non me'n soi poduda assolidar.
E Mamà, dolenta qui èra d'èste a l'òra on la soa darrèra
hilhòta deishava lo nid, que s'eishugava los uelhs dab l'ala deu
son davantau.
Per jo, munida d'un baston e d'un mochuèr on m'èran troçadas
las hardas, com s'ac aví hèit de longtemps a, que m'esdeburavi a
córrer d'un costat a un aute deu caminau, e pensa't dongas, se
cercavi los plecs e los cutorns, quan un carret contrapassava e'm
getava esclacas de hanga sus la mia pelha deu dimenge ! Deus autòs,
non se'n parlava enqüèra.
Que vrespalhèm a Lorda, e puish, en duas o tres ahutadas, haut, dinca
a Asson ! Mes b'èri hòrt entrigada per aqueth par de mulets... Que
t'asseguri qu'aví quehars, mendròta com èri, a hà'us seguir.
A cada hemsa qui trobavan que's paravan, e eths, de lhevà's las
cabòssas, e jo, d'estirar los cabestres tant qui podí aver de
fòrças aus punhets : « Mèste, ci cridavi, no'n vòlen dar nat pas
! » E lo Lacabana qui siulava, urós coma un rei davant las aulhas,
no's virava jamei. Probable, la mia votz de nèna qu'èra vanida
peus boms-boms de la truca e peus tins-tins de las esquiras.
Aqueths mulets qui gavidavi, e lo tropèth qui deví har anar, que me
n'aprenèn dejà sus los combats qui m'atendèn. De mei, quan ua
bestiòta s'esbarriva e se un atelatge bordejava e ne hasè sautar
mantua peus camps endavant, l'òmi, a grans camadas, que sautava
varats e aiguèras e d'apotjà'n d'ençà e d'enlà de bonas
barradas, e be'n largava antiènas : « Hilh de p... macarèu ! »
Entà jo, vertat, n'èran enqüèra que : « Miga, avisa't
d'ací, tira't d'aquiu ! Vèn, vèn, beròja, batlèu
qu'arrecotim, enqüèra aquesta virada, e qu'èm a casa. » Au son
portau, coma arrecotívam, Lacabana que i dé un bon còp de barròt :
« Hòu, Fineta, hòu ! » E com la hemna trigava de gessir, que'u
hasè : « A qué t'abusavas ? N'avès pas l'aire de sentir lo
batalh de las nostas esquiras. Ha, ha, ha !
- E dejà que tornas ? ci disè l'auta, coma arreganhada, e de
despachà's autanlèu d'alandar totas las pòrtas.
Sense d'autes saluts, Lacabana qu'acodilhava lo mairam, e que'm
gahavi a descargar los mulets, sense que m'ac deishèssi comandar,
totun qui audivi la dauna díser tot doç : « E lavetz que ns'amias
aquesta tòia ? Non n'i a de mei gualhardas capsús de la montanha ?
Qué cau hà'n d'açò ? » Mes sense respóner teca, l'òmi que
s'assedè au cornèr, e de bona gana, que sajava de tirà's los
solièrs, e d'apotjà'n uns gemits qui'm hasèn arríder, mainada
qui èri ! Los batèus desgahats, que'us getava a l'aute cap de la
crampa, e : « Macarèu ! on m'as botat las espartenhas ? N'i
pensas briga que lo camin herrat que m'a macats los pès ? »
Fineta, a qui la grèisha non pesava, leugèra coma un escobet, que se
n'amanejava, e de tustar pertot, e d'espiar devath los armaris, e
d'abaishà's tà horucar devath lo lheit. Enlòc non s'escadèn,
las espartenhas, totun que lo mèste hasè viahòra.
- Uèra, ci digó per fins la dauna, non las tròbi, que seràn on
las te deishès aqueste estiu abans d'amontanhar.
- Cèrca, daunina, hè't anar, non las t'as au mensh venudas ?
Qu'èran coma navas ; vint sòus que'm costavan, e se las
m'avosses perdudas be'm harén bèth drin de dòu !
- Non sèi on las pòdes aver, ci digó enqüèra la hemna
en·hastiada, cèrca-las-te tu !
E que passava tà la crampa de delà'u colidòr.
Enfuronat, Lacabana que s'anava lhevar, e non sèi mei se
s'atraçava las espincetas deu larèr tà l'ac getar capvath las
camas (qué se'n podora seguir d'aqueth ahar d'espartenhas ?),
quan las aperceboi devath la cadièra medisha on l'omenàs s'èra
assedut, e que m'ahazardivi a díser : « Tè, que las vedi ! aquiu
que las avetz ! » E que m'abaishavi tà l'ac balhar.
La colèra de Lacabana que s'amortiva còp sec e que'm hasè : «
Mercés, miga ; qu'a calut que viengosses, tà que trobèssi de qué
cauçà'm. La nosta Fineta, uèra, qu'ei coma ua gata qui non sap
jamei on s'estuja los gatons e que miula e que gemica tot lo dia. »
Dens aqueths perpaus, dens aqueth gost, que ho la mia entrada en casa
de Lacabana. Un beròi e agradiu aprentissatge ! Hens los sheis mes que
i servivi, que'n vii pelejas, que n'audivi arroganhs ! A pausas que
soheitavi d'èste sorda.
Au parion, d'aviada, que'us t'aví tirat lo portrèit. Qu'èran
plan mossur per madama, e que hora de dòu har que non s'estessen
ligats amassa. Lo marit, que'u v'èi dejà amuishat, qu'èra de
la traca d'aqueths pantos qui tienen de tòla aus curiós e aus
esvagats de las hèiras, un bèth pelagaçan, las espatlas maludas
d'un lutaire, lo cap eslamat d'un gran bevedor. Quan se botava a
taula, que'u ne calè, sabetz ! E de batalar : « Non mingi pas, jo,
tant per tant coma un ausèth ! » E aquò dit, que's caperava ua
sietada de garbura, e que's talhucava burre, saucissa e pedaç de
carboada. E tant qui cracava, be'n sortivan benediccions d'aquera
boca !
E la soa molhèr ? prima coma ua angèla, lèda com lo pecat, un par de
maishèras secas, dus uelhs de piga malauta. En prumèras, non sabí de
qué podè víver, en per'mor que se ns'apressàvam tà disnar,
n'avè pas hami, mes a longor de temps que m'avisavi que non hasè
que nhacassejar tot lo dia e qu'au crampet deus hormatges que
s'estujava escudèlas de cafè qui s'adobava dab cresta de lèit e
aquiu, aus esconuts, de chorrupar de pausa en auta.
E gelosa, gelosa coma ua gala ! Be s'avè hicat au tibòl que lo
mèste que'm guastava, e cada còp qui l'entenè aperà'm « Miga
! », que n'i avè tà har lo mus tota la senta jornada. Ja
l'endevinatz, lavetz, quina vita se debanava aquiu deguens ? Nat dia
que non se'n dessen quauqua esgarraupiada, e n'èra pas tostemps
per'mor de las atencions que lo mèste amuishava tà la goja, mes per
ua rason o per ua auta, per ua peguessa, per la cleda deu casau
deishada ubèrta, per ua dotzena de ueus venuts au devath deu cors.
Entà Lacabana, çò de son que valè tostemps mei, quant e quant que
çò deus auts.
Praubes que n'èram en çò de Las Bartas, que i miserejàvam, e los
hilhs ainats, autanlèu hòra de las escòlas, qu'avón a decarrar
coma jo, mes devath los nostes solèrs ahumats, la patz que i èra.
Díser qu'en çò de Lacabana que podoran èste mei qu'urós !
Que'us s'apariava un ben qui tribalhavan hèra adaisa, adentorn de
casa ; vacas a l'estaca ; aulhas a la barguèra ; poralhèra e
parguia dab dotzenats de garias, de guits e d'aucats ; un vergèr on
los frutècs deishavan càder, a la seson, pessegas, peras e pomas,
tandas, que n'avèn pas leser de las amassar ; que's lhevavan lo
hroment, e lo milhòc qu'èra a pièlas suu solèr de las bòrdas ;
que hasèn sheis barricas de vin. Lo men pair no'm mentiva quan me
n'apotjava dab mèste Lacabana. Mes, a pòcs dias de la mia arribada,
que compdavi las jornadas deu men espurgatòri.
Que m'aví hèit au tronc d'un arbolet deu vergèr uas mercas dab
lo men cotèth deu manjo blanc : tandas de setmanas dinca a Sent
Miquèu, e, cada dissabte a ser, ua breca, e entertant de dise'm a jo
tot docinas : ua setmana de passada !
Mes escota'm açò. Que n'èi ua en memòria, ua qui vau mei que
las autas, e se'n sabossi de letra, que't prometi que
l'escriverí dens un armanac.
Lacabana, dongas, qu'èra coma ac as vist, d'ua avarícia, mes
d'ua avarícia ! Qu'ei a créder que'u hasèn dòu las shalivas
qui'u s'escapavan. Coma aví acabat de servir, e me'n deví
tornar tà nosta, que i avè batsarra ; Mossur que se'm volora
guardar, mes a Madama, despuish que i èri n'aví hèit que puisheus.
Qu'èra per aquiu a har missa baisha, e enter jo, que'm prosejavi
tanben, e que'm hasí : « Da'u, da'u, tant qui volhas, doman non
t'entenerèi mei ! »
Tot d'un còp, que vii lo mèste pujà's sus ua cadièra, e espiar
las duas pèrnas de lard penudas au pitrau de la cosina. Que sabí que
se'n guardavan ua de sancera tà tirà'n de bons escuts quan la
grèisha hasè hrèita. Qué'u gahava au Lacabana tà cridar com se i
avosse huec a morir ?
- Fineta, Fineta, ça-vi t'ací ! Fineta, que m'as tocat a la
pèrna !
- Quau ? ci tornava era.
- Eh ben, la de qui devèm véner !
- N'ei pas jo.
- E dongas qui, sonque tu ! Be t'aví dit de non te'n préner
dinca l'auta estosse acabada ?
E d'un arrapat, l'òmi que's gahava la hemna (leugèra coma un
escobet) e l'estrenhent las maisheròtas dab las soas manassas
d'Ercula, que la lhevava a la hautor de la pèrna dont non mancava
d'aulhors qu'ua lesca, la valor d'ua shingarra, e segotint aqueth
petit còrps de sentaranha, tremolenta deus braç, e trepant de las
camas, d'ua votz de perigle que'u bramava : « Vivant ! non serèi
jamei credut a nosta ! Be t'aví dit de non tocà'i ad aquera
pèrna, au doble hilha de p..., macarèu de macarèu ! »

E sus aqueths mots amistós e plasents, la Marionha de Las Bartas que
se'n he ua auta arridèra de las longas, e que i horniva : « Aquiu
que l'avetz lo men aprentissatge de goja. Qu'ei deus beròis, eh ?
»
LO FOLARD

Lo men compair de danças e de passeis, Menon de las Aigas Clusas, que
m'avè hèit saber mantun còp de qu'avè eretat dab la soa seror
ainada d'un vielh folard de seda flamborejant de colors esmiraglantas
e qui avè passat dens la familha dinca a lavetz de mair en hilha.
Un dia qui, de leser, e ns'èram asseduts sus la pèira de davant
casa, tot en popant-nse senglas chigarretas, que'u ne pregavi tant,
que'u n'asseguravi tant que jamei non m'avè condat aquera
hèita, l'òmi que's desbotoava. Mes abans de deishà'u batalar,
que voi sajar de'u ve har conéisher e de'vs díser quin èra
bastit aqueth gran batalur. E que'u me vedi enqüèra atau, apuish un
hèish d'annadas, dab los sons braç longs, longs, qui teishèn dens
l'aire la soa cara en·honsada dens un parelh de bèras espatlas,
uas maishèras munidas de crostas rojassas, ua boca plan henuda e dus
uelhs de costeta qui sangnavan e qui'vs claveravan ; dab aquò, ua
votz deu pet de perigle, bona tà cridar ajuda dens los vesiatges quan
cau anar morir lo huec d'ua bòrda plea de palha. Escotatz-lo,
se'vs platz :

« Que l'èi volut aver au partatge lo folard de mair Cristina ! Quan
èra d'aqueste monde, la prauba (e Diu que la s'aja arrecaptada !),
quant de còps me digó, per'mor qu'èri lo son carit : «
Autanlèu qui m'ajan clucats los uelhs, n'ac sàpia aquerò la toa
ainada, vèn tau cabinet de noguèr, entre dus plecs de linçòu cèrca
e horuca, non trigaràs de trobar lo folard de seda qui'm boti aus
dias de hèsta, qu'ei tà tu, non tad arrés mei, e non voi que
Marieta que se'n posca jamei hestejar. »
La mair morta, jo, bestiàs, no'i pensavi mei au beròi folard. Mes
l'òra deu partatge que viengó e n'anè pas sus arrodetas. Non i
avè aquiu, ne a bàter, ne a rebàter, tot qu'èra de Marieta, la
maison, los mòbles e çò qui se'n segueish.
En prumèras, que la deishavi har. Coma avem quinze ans de diferença,
que m'ac carculavi atau : « Non se n'ac portarà adarron e non
l'ac botaràn entà cochir quan la volhan ajaçar dens la caisha. »
Dongas, qu'arroganhava e que rencurava : la maison qu'ei mia pusque
soi la prumèra e que cau que la bòrda qui ei au ras que'n sia
tanben. Aquestas cadièras que son mias, que las èi hèitas empalhar
non i a guaire, aquesta pèça de rasa qu'ei jo qui la hialavi,
aquestas raubas, tu non n'as besonh de nada bessè ?
E coma aquerò, las hardas que s'amontonavan e que començavi de
pleitejar en jo medish : « Mes aquesta lèda, batlèu ja s'ac va
hicar tad era e çò de son e çò qui se'm tòca. Ja crei que m'ac
troçarà dens ua huelha de peirassilh ! » E, per fins, que'u hasoi
: « Pro qu'as despenut shaliva ! On deu èste collocat lo folard de
Mair-bona ? Qu'i tieni, que serà tà jo un sovenir ; se com dises
n'èi nada hrèita de las raubas e vestissis, lo folard que'u me
botarèi a mòda de tapís sus la taula de la beròja crampa. Be'n
caleré córrer botigas d'aqueras qui expausan vielherias entà
n'escàder un de parièr ! »
E aquò dit, Menon de las Aigas Clusas, gahant un uelh terrèr, que
s'esdreçava com se volosse har la luta : « Que soi brave, amic, mes
se'm peshigan, quau que sia lo qui'm hàcia contracarra, que'us i
harí càber. E lavetz, hòu ! com la mia seror avè totun ensenhat lo
folard, e qui lo se sarrava au punhet, que'u cridavi : « E lo me
balhas, òc o non ? E lo me vas deishar véder ? Ei sacrat ? » Que
sajavi, puish, a de bonas, de l'ac tirar ! Que'u hasí : « Vam
se'u vedi drin ! Dèisha'u-me tocar. » Mes que lo s'estrenhè
tostemps. E d'estiracossejar tots dus ! Emmaliciat, non sabí
qué'm hasí. E còp sus còp, ua idea que'm passava devath lo
berret e que me n'anavi tau chai. E de cridar miei en·holiat : «
On averèi jo un cotèth qui'm hè hrèita ? » Truc sus l'ungla,
qu'èri tornat, munit d'aqueth utís, e qu'aví lo gai d'espiar
lo folard que Marieta bitara avè tirat deu son estujòu e lo
m'amuishava, e lo desplegava aus mens uelhs de mei en mei envescats,
dens la soa richessa e la soa esplendor, dens las soas flors
mirgalhadas, sedosas, estiglantas. On se'n trobèra un de parièr ?
Non enlòc mei !
- Se'u tòcas, que te'n saberà mau ! ci hasó Marieta.
- Jo non lo tocarèi ? ce'u hei lavetz, e com lo tienè per un cap,
que'u m'arrapavi de l'aut, e hòra de jo : - Non serà pas lo
dit que n'aurèi pas un tròç deu folard qui'm deishava la mia
mair defunta ! » E riurau, dab lo coteràs d'escanar los pòrcs,
que'u partatjavi en dus bocins igals... Meilèu hèit que dit !... »

Se'n parescó urós lo men amic de la soa hèita de maherut e de
grossèr ! Òc ben tè ! E que'vs prometi que los sons uelhs, adès
en tristessa, que s'eslamavan : b'èra adaisa, lo gus ! E com
me'n tornavi, e lo deishavi a las soas cuentas, que l'entení
largar ua tringlanta carcanada d'arríder.