Mumbai

[Rakesh...@bharti-axalife.com]

Dear All,

मुंबई शहर जिल्हा व मुंबई उपनगर जिल्हा
मुंबई शहर जिल्हा व मुंबई उपनगर जिल्हा हे १९९० साली दोन स्वतंत्र जिल्हे म्हणून अस्तित्वात आले. केवळ प्रशासकीयदृष्ट्या हे जिल्हे वेगळे असून लोकसंख्या, क्षेत्रफळ, उद्योग, प्रशासन , राजकीय संरचना, पर्यटन व काही प्रमाणात भूगोल या घटकांचा विचार करता या दोन जिल्ह्यांची माहिती वेगळी आहे.
विशेष :
ऐतिहासिक, सामाजिक व सांस्कृतिक वारसा असलेले महानगर म्हणजे मुंबई.
सामाजिक, राजकीय, आर्थिक, सांस्कृतिक अशा सर्व प्रकारच्या महत्त्वाच्या संस्थांची स्थापना या नगरीत झाली. येथूनच केवळ महाराष्ट्राच्या नव्हे, तर भारताच्या आधुनिकीकरणाला, विकासाला सुरुवात झाली असे म्हणता येईल. विविध क्षेत्रांतील उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वे या महानगरीने घडवली, तसेच असंख्य दिग्गजांनी या नगरीला मोठे केले.
ही नगरी उभारण्यामध्ये मराठी माणसाचा अर्थातच सर्वाधिक वाटा आहे! या मुंबईचा लौकिक वाढवण्यामध्ये प्रामुख्याने मराठी कामगारांचा अतिशय मोठा वाटा आहे. ज्या मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र होण्यासाठी मोठी चळवळ उभी राहिली, आक्रमक आंदोलन झाले, ज्यासाठी १०६ हुतात्म्यांनी बलिदान दिले; ती मराठी माणसाची प्रेरणा, महाराष्ट्राची अस्मिता म्हणजे मुंबई महानगरी.
मुंबई प्रशासकीयदृष्ट्या महाराष्ट्राची राजधानी आहेच, शिवाय मुंबई हे भारताचे महत्त्वाचे आर्थिक केंद्र आहे.
आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताची प्रतिष्ठा वाढवणारी तसेच राष्ट्रीय स्तरावर महाराष्ट्राला सर्वच क्षेत्रांत सातत्याने आघाडीवर ठेवणारी महानगरी म्हणजे मुंबई.
करमणूक उद्योगाची ही जननी आहे. अरबी समुद्राचे सान्निध्य, बंदरातून चालणारा आंतरराष्ट्रीय व्यापार, मध्य रेल्वे व पश्र्चिम रेल्वेची तसेच स्थानिक रेल्वेची (लोकल रेल्वे) आश्चर्यकारक वाहतूक सेवा, बेस्टची बस सेवा, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर गाजलेला येथील डबेवाला, २४ तास, ३६५ दिवस अखंडित वीज व पाणी पुरवठा; स्कॉटलंड यार्डच्या पोलिसांशी तुलना केले जाणारे मुंबई पोलीस दल! या महानगरीची अशी असंख्य वैशिष्ट्ये सांगता येतील.
प्रचंड लोकसंख्या, लोकसंख्येची वाढती घनता (अलोट गर्दी), वाहतुकीची समस्या, घरांच्या आवाक्याबाहेरच्या किंमती, वाढती असुरक्षितता या समस्या असूनही सातत्याने, अस्मितेसह जीवनप्रवाह वाहत ठेवणारी; अनाहतपणे, कमालीच्या जिवंतपणे, जगण्याच्या अदम्य आशेसह कालप्रवाहाबरोबर वाहणारी, विजिगिषू वृत्तीच्या लोकांची ही महानगरी म्हणजे मुंबई.
मुंबई चढणार्याला हात देते, शोधणार्याला वाट दाखवते, यशाची पाठ थोपटते, सत्यनिष्ठेला सलाम करते नि दिव्यत्वाला हात जोडते.

ऐतिहासिक महत्त्वाचे :
कोकणसह या प्रदेशावर प्राचीन काळी अभीर राजांची व त्यानंतर त्रैकुटक घराण्याची सत्ता होती. त्रैकुटक राजा कृष्ण याची नाणी मुंबई व साष्टी बेटांवर सापडली आहेत. पुढे हा परिसर मौर्यांच्या व नंतर चालुक्यांच्या अंमलाखाली होता. शिलाहारांची व त्यानंतर यादवांची राजवटही येथे नांदली. वाळकेश्वरची स्थापना शिलाहारांच्या काळातच झाल्याचा निष्कर्ष इतिहासकारांनी काढला आहे. त्यानंतर म्हणजे इ.स. १३४७ पासून १९४७ पर्यंत तब्बल ६०० वर्षे मुंबईवर सातत्याने परकीयांची सत्ता नांदली. गुजरातच्या सुलतानाचा अंमल सुमारे १८४ वर्षे टिकला. त्यानंतर पोर्तुगीजांनी मुंबई बळकावली व ती १३४ वर्षे ताब्यात ठेवली. यानंतर आलेल्या इंग्रजांनी मुंबईवर जवळजवळ २८२ वर्षे राज्य केले. मुंबई हा ईस्ट - इंडिया कंपनीच्या ताब्यात आलेला पहिला भारतीय भू-प्रदेश होता.
आरमारी वर्चस्वाच्या जोरावर पोर्तुगीजांनी मुंबई बळकावली. इ. स. १५३४ साली पोर्तुगीजांच्या ४०० युद्धनौका मुंबई बंदरात येऊन थडकल्या, २३००० सैनिकांनी शिस्तबद्ध संचलन केले हेच पुरेसे होते. त्यामुळे लढाई करण्याचा प्रश्र्नच नव्हता. गुजरातच्या सुलतान बहादूरशहाशी रीतसर तह झाला व तेव्हापासून वसई-साष्टी वगैरे भागांवर पोर्तुगीज अंमल अधिकृतपणे सुरू झाला. मुंबई बेटे तेव्हा वसईचाच एक भाग गणली जात होती. इंग्लंडचा राजा दुसरा चार्ल्स (१६६०-१६८५) याचे लग्न पोर्तुगीज राजकन्या इन्फंटा कॅथरिन हिच्याबरोबर झाले. याप्रीत्यर्थ पोर्तुगीजांनी मुंबई बेट दुसर्या चार्ल्सला आंदण दिले (लग्नात भेट म्हणून दिले.). इ. स. १६६८ मध्ये या चार्ल्सने ईस्ट इंडिया कंपनीस ही बेटे वार्षिक दहा पौंड भाड्याने दिली. पुढे १७३९ साली चिमाजी अप्पा यांनी (थोरल्या बाजीराव पेशव्यांचे बंधू) वसई-साष्टी जिंकून उत्तर मुंबईत मराठी राज्य सुरू केले.
इंग्रजांना ही गोष्ट रुचणे शक्य नव्हते, पण त्यांच्यावर  मराठ्यांचा दरारा होता. साष्टी बेटावर रामजी बिवलकर याचा कारभार होता. मुंबईचे इंग्रज त्यांच्याशी संधान बांधून असत. १७५५ साली पेशव्यांनी आंग्रांच्या पाडाव करण्यासाठी इंग्रजांशी तह केला तो याच बिवलकरांच्या मध्यस्थीने. बदल्यात पश्र्चिम किनार्याच्या बंदोबस्ताचे काम इंग्रजांवर सोपविण्यात आले. ज्याचे आरमार, त्याचे राज्य हे इथले सूत्र बनले. पुढे राघोबादादांनी १७७५ साली इंग्रजांशी सुरतेला तह केला त्यात साष्टी बेट इंग्रजांना देण्याचे मान्य केले.
थोडक्यात मराठ्यांनी वसई-साष्टीमधून पोर्तुगीजांच्या सत्तेचे उच्चाटन केले, इंग्रजांच्या नाकावर टिच्चून तेथे राज्य स्थापन केले. पण ३६ वर्षांच्या आतच ते राज्य इंग्रजांच्या ताब्यात गेले. तेव्हापासून मुंबई बेटांवर इंग्रजांचा अंमल सुरू झाला. १८१८ मध्ये पेशवाईचा अस्त झाल्यानंतर खर्या अर्थाने मुंबईवर पूर्णपणे ब्रिटिश अंमल प्रस्थापित झाला.
दिनांक ११ जुलै, १८५१ रोजी भारतातील पहिली सुती कापड गिरणी येथे सुरू झाली. तसेच दि.१६ एप्रिल, १८५३ रोजी भारतातील पहिली रेल्वे मुंबई ते ठाणे दरम्यान धावली. इ. स. १८६९ मध्ये सुएझ कालवा सुरू झाल्यानंतर मुंबई हे भारताचे प्रवेशद्वार ठरले आणि मुंबईच्या आर्थिक विकासाने एक आगळीच गती घेतली. याच दरम्यान १८५७ मध्ये मुंबई विद्यापीठाची स्थापना केली गेली. येथूनच मुंबईच्या व महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक प्रगतीच्या इतिहासाला  प्रारंभ झाला. पुढे स्वातंत्र्यानंतर मुंबई ही प्रथम मुंबई प्रांताची राजधानी बनली. त्यानंतर १ नोव्हेंबर, १९५६ रोजी द्विभाषिक मुंबई राज्य अस्तित्वात आल्यानंतर या द्विभाषिक राज्याची व दि. १ मे, १९६० रोजी मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र स्थापन झाल्यानंतर महाराष्ट्राचीही हीच नगरी राजधानी ठरली.

भारताच्या स्वातंत्र्य इतिहासात मुंबईचे स्थान फार महत्वाचे आहे.
१८५२ साली स्थापन झालेली बॉम्बे असोसिएशन ही मुंबई इलायातील पहिली राजकीय संस्था होय. १८५३ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीचा नवा चार्टर एक्ट येण्यापूर्वी लोकांच्या समस्या हिंदुस्थान सरकार व पार्लमेंटपुढे मांडणे हा तिचा हेतू होता. अखिल भारतीय जाण, जागतिक भान व आधुनिक दृष्टी असलेले पुढारी या संस्थेचे संस्थापक होते.
मुंबई येथे २८ डिसेंबर, १८८५ या दिवशी इंडियन नॅशनल काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन भरले. एका अर्थाने स्वातंत्र्य चळवळीत सर्वाधिक महत्त्वाची भूमिका बजावणार्या संघटनेच्या काँग्रेसच्या जन्माचे ठिकाण म्हणजे मुंबई होय.
२३ जुलै १९०८ रोजी लोकमान्य टिळकांना मंडालेच्या तुरुंगवासाची शिक्षा जाहीर होताच मुंबईत संपाचे वारे वाहू लागले, बाजारपेठा बंद झाल्या. तेव्हाच्या मुंबईत ८५ कापड गिरण्या व लाखाच्यावर मजूर होते. २५ जुलैपर्यंत ७६ गिरण्या संपामुळे बंद पडल्या. लाठीमार, गोळीबार यात ३० पेक्षा जास्त कामगार मृत्यू पावले व किमान १०० जखमी झाले. गोर्या लोकांचे धाबे दणाणले. पोलिस दफ्तरात याची टिळक दंगे म्हणून नोंद आहे. हा संप म्हणजे मुंबईतील पहिला राजकीय संप होय.
सत्याग्रह व कायदेभंग करण्याचा निर्णय काँग्रेसने मे, १९२९ मध्ये घेतला होता. त्यानुसार मुंबईतल्या लढ्याची सुरुवात ६ एप्रिल १९३० रोजी जमनालाल बजाज यांनी केली. विलेपार्ले येथे आंदोलनाचे मुख्य केंद्र होते. स्वदेशीचा पुरस्कार, दारूबंदी, मिठाचा सत्याग्रह असे कार्यक्रम होते. तेव्हा मिठाने मुंबई गाजविली. हाजी अली, कॉंग्रेस हाउस, भाटिया बाग, वडाळा मिठागरे येथे मिठाच्या कायदेभंगाचे धाडसी प्रयोग झाले. हजारो स्त्रियांनी त्यात भाग घेतला. शंभरच्यावर वकिलांनी स्वदेशीची शपथ घेतली. व्यापारी व कामगार यांनी आंदोलनाला पूर्ण पाठिंबा दिला. पंडीत नेहरू व महात्मा गांधी यांना अटक झाल्याच्या बातम्या येताच १४ एप्रिल व ५ मे रोजी मोठे हरताळ पाळण्यात आले. बाबू गेनू या गिरणी कामगाराने परदेशी मालाच्या ट्रकखाली धीरोदात्तपणे आत्मबलिदान केले ते याच आंदोलनात, १२ डिसेंबर, १९३० रोजी.
९ ऑगस्ट, १९४२ यादिवशी मुंबईतील गोवालिया टँक मैदानावरून (सध्याचे ऑगस्ट क्रांति मैदान) ब्रिटिशांविरुद्धची चलेजाव चळवळ (quit India movement)  सुरू झाली.
रॉयल इंडियन नेव्हीची तलवार ही युद्धनौका मुंबई बंदरात नांगरलेली होती. १७ फेब्रुवारी, १९४६ रोजी तिच्यावर तसेच इतरत्र क्विट इंडिया (quit India)  असे चितारून ठेवलेले आढळले. याची चौकशी करून कठोर कारवाई करण्याचा हुकूम जारी झाला. तलवारचा कॅप्टन कोल यास भारतीय नागरिकांबद्दल सहानुभूती असल्याने, त्याचा राजीनामा घेऊन नव्या अधिकार्याकडून चौकशी सुरू झाली. पण १८ फेब्रुवारी रोजी हिंदी नाविकांनी ब्रिटिश सत्तेविरूद्ध उघड बंडच पुकारले. अनेक वर्षांचा पक्षपात व अन्याय याबद्दलचा राग त्यांच्यात खदखदत होता. हे आंदोलन वणव्यासारखे इतर युद्धनौकांवर पसरले. १९ तारखेला तीन हजार नाविक त्यात सामिल झाले. युनियन जॅकच्या जागी तिरंगी ध्वज फडकले. २१ फेब्रुवारीला नेव्ही विरूद्ध लष्कर अशी उघड लढाई जुंपली. हिंदी नाविकांच्या बाजूने मुंबईत संप झाले. गिरणी मजूर, रेल्वे कामगार त्यात उतरले. दंगल, जाळपोळ झाली. येथील नाविक बंडाचे लोण कराची, कोलकाता, विशाखापट्टणम्, कोची व दिल्ली वगैरे ठिकाणी पसरले. अखेर २३ फेब्रुवारी रोजी शांतता झाली ती सरदार पटेल यांच्या मध्यस्थीने. जनरल अचिनलेकने बंडखोरांना सूडाच्या भावनेने वागवले जाणार नाही असे आश्वासन दिले. आपले दिवस संपले याची पक्की खात्री इंग्रजांना झाली ती या मुंबईतील नाविक बंडामुळे. भारतीय स्वातंत्र्याच्या संघर्षामध्ये मुंबईस अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले ते यांसारख्या अनेक चळवळींमुळे.

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ :  (महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक अतिशय महत्त्वाचे पर्व .)
मुंबईसह महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात येण्यासाठी तत्कालीन कार्यकर्त्यांना प्रखर आंदोलन करावे लागले. या चळवळीतून राज्याच्या निर्मितीचे फळ तर मिळालेच, शिवाय अनेक नेते-कार्यकर्ते यातून निर्माण झाले. या संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे मुख्य केंद्र मुंबई हेच होते. एका अर्थाने मुंबईसाठीच हा  संघर्ष होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासातील हे अतिशय महत्त्वाचे पर्व होय.
देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर  प्रांतांची भाषावार राज्यरचना करण्याचे धोरण काँग्रेसने स्वीकारले होते.  महाराष्ट्रातील तत्कालीन काँग्रेसच्या कार्यकार्त्यानी दिनांक २८ जुलै, १९४६ रोजी संयुक्त महाराष्ट्र परिषद स्थापन  करून विदर्भ, मराठवाडा आणि मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र झाला पाहिजे  हा मुद्दा घेऊन चळवळ सुरू केली.
याबाबतची पहिली परिषद  मुंबईत भरली. या परिषदेचे स्वागताध्यक्ष श्री. स. का. पाटील  हे होते. भाषिक प्रांतरचनेच्या प्रश्नांचा विचार करून त्यावर अहवाल प्रसिद्ध करण्यासाठी मध्यावर्ती सरकारने जून, १९४८ मध्ये धार कमिशन  नेमले. सदर कमिशनने संयुक्त महाराष्ट्र निर्मितीसाठी सूचना केल्या. त्यात असे  सुचविले होते की, मुंबई शहर हे बहुविध संस्कृतीचे केंद्र असल्याने  त्याचा संयुक्त महाराष्ट्रात समावेश करण्यात येऊ नये . त्याचे स्वतंत्र राज्य करावे  . या सूचनेमुळे महाराष्ट्रातील लोक प्रक्षुब्ध झाले. तेव्हा या प्रश्नाचा पुन्हा विचार करण्यासाठी काँग्रेसने जे. व्ही. पी. (जवाहर , वल्लभभाई ,पट्टाभीसितारामय्या)  समिती नेमली. या समितीने धार कमिशनच्या सूचनेला पाठिंबा दिला. आंध्र प्रदेशच्या जनतेचा  संघर्ष व  श्रीरामालूंच्या बलिदानाचा परिणाम म्हणून  १९५२ ला पंडितजींनी घोषणा केली की,  एका वर्षाच्या आत आंध्र  राज्याची स्थापना होईल. ही घोषणा ऐकून कर्नाटक आणि संयुक्त महाराष्ट्राच्या राज्यांचीही चळवळ जोरात सुरू झाली. विदर्भ राज्याची मागणी ही संयुक्त महाराष्ट्राच्या  मागणीतील सर्वात मोठा अडथळा होता तो दूर करण्यासाठी विदर्भवादी कार्यकर्त्यांबरोबर संयुक्त महाराष्ट्राच्या कार्यकर्त्यांनी विचार विनिमय केला. त्यांना संयुक्त महाराष्ट्रात विदर्भ सामील करण्यास राजी केले. यासाठी नागपूर येथे दिनांक २८-९-५३ रोजी करार झाला. दरम्यान १९५३ मध्येच आंध्र राज्याची स्थापना झाली.
भाषिक राज्यांची पुनर्रचना करण्याबाबत चर्चा करून सूचना करण्यासाठी केंद्र सरकारने आणखी एक आयोग दिनांक  ९-१२-१९५३ ला नेमला. त्याचे अध्यक्ष फाजल अली होते. हृदयनाथ कुंझरू आणि सरदार पण्णीकर हे दोघे या आयोगाचे अन्य सदस्य होते. आयोगाने मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र व्हावा असे ठरवले आणि त्याचा अहवाल प्रसिध्द करण्याच्या अगोदरच ही बातमी वर्तमानपत्रांतून प्रसिद्ध झाली.
मुंबई महाराष्ट्रात गेली तर गुजराती व्यापारी आणि उद्योगपतींचे काय होईल, अशी भीती काँग्रेसमधील गुजराती भाषिकांना वाटू लागली. मुंबई शहर महाराष्ट्रात न जावे यासाठी त्यांनी  मुंबई प्रांत द्विभाषिक-मराठी व गुजराती- व्हावा अशी मागणी केली. गुजराती भाषिकांनी या मागणीसाठी मुंबईत आणि गुजरातमध्ये आंदोलन सुरू केले. तेव्हा महाराष्ट्रीय आणि गुजराती यांच्यात परस्परांबद्दल उद्वेग, संताप आणि असंतोष निर्माण झाला. अल्प प्रमाणात दंगली झाल्या. महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस कमिटीने दिनांक ६ ऑक्टोबर,१९५५ ला मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्राची मागणी करणारा प्रस्ताव मंजूर केला.
फाजल अली आयोगाचा अहवाल दिनांक १० ऑक्टोबर,१९५५ ला प्रसिद्ध झाला. त्यात सर्व प्रांतांची भाषिक राज्ये करण्याची र्शिफारस होती. आयोगाने अशीही र्शिफारस केली की, विदर्भाचे स्वतंत्र राज्य व्हावे आणि गुजरात व महाराष्ट्र यांचे द्विभाषिक राज्य व्हावे. अहवाल प्रसिद्ध झाला तेव्हा महाराष्ट्रात असंतोषाच्या ज्वाळा भडकल्या आणि ठिकठिकाणी, प्रचंड प्रमाणात सरकारविरुध्द आंदोलने होऊ लागली.
लोकप्रक्षोभाला आळा घालण्यासाठी केंद्र सरकारने कॉंग्रेस पुढार्यांना वाटाघाटीसाठी दिल्लीला बोलावले. सर्वश्री देव, भाऊसाहेब हिरे, यशवंतराव चव्हाण व कुंटे यांनी दिल्लीत दिनांक १७ ते १९ ऑक्टोबर, १९५५ या कालावधीत वाटाघाटी केल्या. त्यात द्विभाषिक राज्याला पाठिंबा द्यायचे ठरवले. दि. २१ ऑक्टोबर रोजी महाराष्ट्र प्रदेश कॉंग्रेस कमिटीने तसा ठराव केला. त्यावर मग संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीच्या आंदोलकांनी कॉंग्रेसच्या पुढार्यांविरुध्द त्वेषाने लढा सुरू केला. दि.१८ नोव्हेंबर रोजी श्री. मोरारजी देसाई यांनी मुंबई विधानसभा त्रिराज्याचा (विदर्भ, महाराष्ट्र, मुंबई) ठराव मांडला. त्या ठरावाला पाठिंबा देण्यासाठी मुंबई प्रदेश कॉंग्रेसतर्फे दिनांक २० नोव्हेंबर रोजी मुंबईत चौपाटीवर सभा झाली. त्या सभेचे अध्यक्ष  श्री. स.का. पाटील होते व श्री. मोरारजी देसाई प्रमुा वक्ते होते. जनतेने सभेत खूपच गोंधळ उडवून दिला. तेव्हा स.का. पाटील रागाने म्हणाले, असा गोंधळ केला, तर मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र कदापि मिळणार नाही. शांततेने वागाल, तरच मिळेल. आधीच चिडलेल्या जनतेला पाटलांचे हे उद्गार आवडले नाहीत. त्याचा परिणाम म्हणून मुंबईत दि.२१ नोव्हेंबर, १९५५ रोजी हरताळ पडला, गोंधळ उडाला. पोलीस चौक्या, बसेस, ट्राम्स वगैरे जाळण्यात आल्या. पोलिसांना गोळीबार करावा लागला. गोळीबारात काही लोक मृत्युमुखी पडले, तर ८० लोक जखमी झाले. मुंबईतील हे भयानक दृश्य पाहून जनतेत विलक्षण क्षोभ निर्माण झाला व खवळलेल्या जनतेने कायदेमंडळातील सदस्यांनी राजीनामे द्यावेत म्हणून उत्स्फूर्तपणे आंदोलन केले. जमावाने या सदस्यांच्या निवासस्थानांवर मोर्चे नेले. परिणामी विधानसभेतील ९४ कॉंग्रेस पक्षीय आमदार आणि अन्य १७ आमदारांनी राजीनामे दिले.
सरकारने दिनांक १६ जानेवारी,१९५६ ला जाहीर केले की, मुंबई शहर केंद्रशासीत होईल व बाकीच्या प्रदेशांचा संयुक्त महाराष्ट्र होईल. मुंबई महाराष्ट्रात येत नाही, हे पाहून जनतेच्या आधीच्या प्रक्षोभात तेल ओतल्यासारखे झाले. महाराष्ट्रातील सर्वच पक्ष पुढे सरसावले. सर्वश्री आचार्य प्र.के.अत्रे, प्रबोधनकार ठाकरे, कॉ. श्रीपाद डांगे, सेनापती बापट यांच्यासारया मान्यवर वक्त्यांनी आपल्या भाषणाद्वारे लोकांची मने जागृत ठेवली. या वेळी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मुंबईत आपल्या सिद्धार्थ महाविद्यालयातील निवासस्थानात आजारी होते. त्यांच्यावर औषधोपचार चालू होते. केंद्र सरकारचा मुंबई केंद्रशासीत करण्याचा निर्णय त्यांना अजिबात पसंत नव्हता. डॉ. आंबेडकरांनी श्री. जवाहरलाल नेहरू ह्यांना तार पाठवून आपली नापसंती व्यक्त केली. मुंबई महाराष्ट्राबाहेर जाऊ नये आणि उत्तर प्रदेश, बिहार हे अवाढव्य प्रदेश नसावेत, त्यांचे तीन प्रदेश करावेत अशी विनंती त्यांनी केली. पंडित नेहरूंनी वा केंद्र सरकारने या विनंतीला मान दिला नाही.
या निर्णयाविरुध्द जनतेने सचिवालयावर प्रचंड मोर्चा (दि. १७ जानेवारी, १९५७) नेला. त्यात पोलिसांशी संघर्ष झाला. इकडे १७ जानेवारीलाच सर्व महाराष्ट्रभर कडकडीत हरताळ झाला. २-३ दिवसांच्या दंगलीत पोलिसांना ठिकठिकाणी गोळाबार करावा लागला.त्यात काही मृत्युमुखी पडले आणि ६०० च्या वर लोक जखमी झाले. दिनांक १८ जानेवारीला महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेसने ठराव केला की मंत्र्यांनी राजीनामे द्यावेत. २३ जानेवारीला सर्वश्री भाऊसाहेब हिरे आणि यशवंतराव चव्हाण ह्यांनी राजीनामे दिले. काँग्रेस वर्किंग कमिटीने २३ जानेवारीला ठराव केला, की राजीनामे परत घ्यावेत.
संयुक्त महाराष्ट्रासाठी पद्धतशीर व सुनियोजित चळवळ करण्यासाठी दिनांक ६ फेब्रुवारी, १९५६ रोजी संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना करण्यात आली. समितीचे अध्यक्ष म्हणून केशवराव जेधे व सरचिटणीस म्हणून एस.एम. जोशी यांची नियुक्ती झाली. समितीच्या चळवळीत अनेक ठिकाणी निदर्शने झाली. अनेक सभा, मुलाखती, वाटाघाटी होऊऩ शेवटी दिनांक ६ ऑगस्ट,१९५६ रोजी द्विभाषिक राज्य स्थापन झाले. संयुक्त महाराष्ट्र निर्मितीच्या प्रश्नावर काँग्रेसेतर राजकीय पक्षांनी संयुक्त आघाडी निर्माण केली. संयुक्त महाराष्ट्र समितीमध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची शेड्यूल्ड कास्ट फेडरेशनही सामील झाली होती. समितीने १९५७ च्या निवडणुकीत भाग घेतला व जनतेने या समितीचे बहुतांशी उमेदवार निवडून दिले. आचार्य अत्रे, प्रबोधनकार ठाकरे, सेनापती बापट, साने गुरुजी, कॉ. श्रीपाद डांगे, दोंदे यांसाख्या वक्त्यांनी(संयुक्त महाराष्ट्राचा) हा प्रश्न पेटत ठेवला. या आंदोलनाच्या काळात मुंबईत वेळोवेळी सभा-मोर्चे झाले.
या क़ाळात आंदोलकांवर गोळीबार करण्यात आला. यामध्ये एकूण १०६ कार्यकर्ते प्राणाला मुकले. या १०५ हुतात्म्यांचे बलिदान, अनेक सभा, मोर्चे, आंदोलने यांना अखेर यश प्राप्त झाले आणि मराठवाडा, विदर्भ व पश्चिम महाराष्ट्र यांना एकत्र आणून मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र निर्माण झाला. दिनांक १ मे, १९६० च्या सुवर्णदिवशी मुंबई या राजधानीसह महाराष्ट्राची निर्मिती झाली.

भूगोल :
मुंबईतील किल्ले -
मुंबईत एकूण अकरा किल्ल्यांची उभारणी झाल्याचे आढळून येते. या अकरा किल्ल्यांपैकी डोंगरी, माजगाव व बॉम्बे फोर्ट आज अस्तित्वात नाहीत. उर्वरीत आठ किल्ले पुढीलप्रमाणे- वरळी, माहीम, बांद्रा, काळा किल्ला, रीवा, शीव, शिवडी व फोर्ट सेंट जॉर्ज. यांपैकी शीवचा किल्ला केंद्रीय पुरातत्त्व खात्याकडे असून माहीम, बांद्रा, काळा किल्ला, शिवडी व सेंट जॉर्जचा भाग हे महाराष्ट्र राज्य पुरातत्त्व खात्याच्या अखत्यारीत मोडतात.
प्रशासनाच्या दृष्टीने मुंबई शहर व मुंबई उपनगर हे दोन वेगवेगळे जिल्हे आहेत पण आपण इथे दोन्हीची एकत्रित आकडेवारी देत आहोत.

लोकसंख्या: (संदर्भ: जनगणना २००१)
तपशील संख्या - मुंबई शहर जिल्हा संख्या - मुंबई उपनगर जिल्हा
क्षेत्रफळ १५७ चौ. कि. मी. ४४६ चौ. कि. मी.
लोकसंख्या  ३३,३८,०३१ ८६,४०,४१९
पुरुष  १८,७८,२४६ ४७,४१,७२०
स्त्रिया  १४,५९,७८५ ३८,९८,६९९
दर एक हजार पुरुषांमागे स्त्रियांचे प्रमाण ७७७ ८२२
साक्षरता प्रमाण (एकूण) ८६.४०% ८६.८९%
पुरुष साक्षरता ९०.२३% ९१.५६%
स्त्री साक्षरता ८१.३८% ८१.१२%
मुंबई उपनगर हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा जिल्हा आहे, तर घनतेच्या दृष्टीने मुंबई शहराचा क्रमांक पहिला आहे.
मुंबई उपनगर जिल्हा - नद्या : दहिसर, पोईसर, मिठी इत्यादी नद्या या जिल्ह्यातून वाहतात. या नद्यांचा उगम कान्हेरी डोंगरातून होतो.
मुंबईचा पाणी पुरवठा : विहार तलाव, पवई तलाव, तुळशी तलाव तसेच शेजारच्या ठाणे जिल्ह्यातील तानसा, भातसा व मोडक सागर या तलावांद्वारे मुंबई शहर व मुंबई उपनगरास पाणी पुरवठा होतो.
सागरी संपत्ती : सागरी किनारा लाभल्यामुळे तसेच सभोवताली माहिमची खाडी, ठाण्याची खाडी, यांसारख्या खाड्या असल्याने मत्स्यव्यवसाय महत्त्वाचा ठरला आहे. बोंबील, पापलेट, काटी, वाम, शिंगाडा, दाताळ, रावस यांसारखे मासे सापडतात. याशिवाय सागरी मिठाचे उत्पादनही महत्त्वाचे आहे.

मुंबई बंदर -
मुंबईत भूवेष्टित सागराचे क्षेत्रफळ ७५ वर्ग कि.मी. भरते व त्याची खोली साधारण १२ कि.मी. आहे. धक्के, गोद्या, गोदामे व इतर सुविधा यांना सुरक्षित किनारा लागतो तसा येथे आहे. एका वेळी ७ कोटी ७० हजार टन एकूण वजन भरेल इतक्या बोटी येथे राहू शकतात. या बंदराचा पूर्व किनारा संपूर्णपणे मानवनिर्मित आहे. मुंबई बंदराचा विकास सुरू करण्याचे श्रेय भाऊ तथा लक्ष्मण हरिश्र्चंद्र अजिंक्य यांना जाते.देशांतर्गत प्रवासी वाहतूक भाऊच्या धक्क्यावरून चालते. इंदिरा डॉक ,व्हिक्टोरिया व प्रिन्सेस या तीन गोद्या मालवाहतुकीसाठी प्रसिद्ध आहेत. मांडवी, डोंगरी, कॉटनग्रीन येथे मालाची गोदामे आहेत. मोदी, मॅलेट, कसारा, हाजी, शिवडी इत्यादी अनेक छोट्या बंदरांमधून अरबी होड्यामांर्फत व्यापार सुरू असतो. अशुद्ध तेल, लोखंड, पोलाद, विविध तयार वस्तू आदी माल मुंबईमार्गे भारतात येतो. मुंबई गोदीवरचा ताण कमी करण्यासाठी न्हावा-शेवा बंदर तयार करण्यात आले आहे. अपोलो बंदर हे परदेशातून येणार्या बोटींसाठी असलेले जुने बंदर आहे.
१८०३ मध्ये ड्युक ऑफ वेलिंग्टन येथे उतरला म्हणून त्याला वेलिंग्टन बंदरही म्हणतात. इ. स. १९११ मध्ये पंचम जॉर्ज व मेरी यांचे येथूनच भारतात आगमन झाल्यामुळे या बंदराला गेट वे ऑफें इंडियाचा मान मिळाला.
राजकीय संरचना बृहन्मुंबई महानगरपालिका ही सर्वांत मोठी महानगरपालिका असून या पालिकेचे एकूण प्रभाग २२७ आहेत.

मुंबई शहर जिल्हा
मुंबई शहर जिल्ह्यातील एकूण १० विधानसभा मतदारसंघ पुढीलप्रमाणे -
धारावी सायन-कोळीवाडा वडाळा माहीम वरळी
शिवडी भायखळा मलबार हिल मुंबादेवी कुलाबा

लोकसभा मतदारसंघ -
वरळी, भायखळा, शिवडी, मलबार हिल, मुंबादेवी, कुलाबा या विधानसभा मतदारसंघांचा मिळून मुंबई दक्षिण हा लोकसभा मतदारसंघ तयार होतो.
उर्वरित धारावी, सायन-कोळीवाडा, वडाळा, माहीम हे विधानसभा मतदारसंघ मुंबई दक्षिण-मध्य या लोकसभा मतदारसंघात येतात.

मुंबई उपनगर जिल्हा
मुंबई उपनगर जिल्ह्यातील एकूण २६ विधानसभा मतदारसंघ -
बोरिवली दहिसर मागाठाणे मुलुंड
विक्रोळी, भांडूप (प.) जोगेश्वरी (पू.) दिंडोशी
कांदिवली (पू.) चारकोप मालाड (प.) गोरेगाव
वर्सोवा अंधेरी (प.) अंधेरी (पू.) विलेपार्ले
चांदिवली घाटकोपर (प.) घाटकोपर (पू.) मानखुर्द - शिवाजीनगर
अणुशक्तीनगर चेंबूर कुर्ला, कलिना
वांद्रे (पू.) वांद्रे (प.)    

मुंबई उपनगर जिल्ह्यातील लोकसभा मतदारसंघांचा तपशील पुढीलप्रमाणे -
मुंबई उत्तर लोकसभा मतदारसंघात- बोरिवली, दहिसर, मागाठाणे, कांदिवली (पू.), चारकोप, मालाड (प.) हे विधानसभा मतदारसंघ येतात.
मुंबई उत्तर-पश्चिम लोकसभा मतदारसंघात - जोगेश्वरी (पू.), दिंडोशी, गोरेगाव, वर्सोवा, अंधेरी (प.), अंधेरी (पू.) हे विधानसभा मतदारसंघ येतात.
मुंबई उत्तर- पूर्व लोकसभा मतदारसंघात - मुलुंड, विक्रोळी, भांडूप (प.), घाटकोपर (प.), घाटकोपर (पू.), मानखुर्द - शिवाजीनगर हे विधानसभा मतदारसंघ येतात.
मुंबई उत्तर-मध्य लोकसभा मतदारसंघात - विलेपार्ले, चांदिवली, कुर्ला, कलिना, वांद्रे (पू.), वांद्रे (प.) हे विधानसभा मतदारसंघ येतात.

शेती :
मुंबई शहर व मुंबई उपनगर हे दोन्ही जिल्हे संपूर्ण नागरीकरण झालेले असल्याकारणाने येथे शेतीयोग्य जमीन नाही.
भारतातील ऊस ही मुंबईची देणगी असे म्हणता येईल. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला भारतात ऊसाची लागवड चालू झालेली नव्हती. साखर खास करून मॉरिशसहून आयात केली जाई. पण मुंबईतील २ व्यक्तींनी मॉरिशसच्या ऊसाची लागवड मुंबईत सुरू केल्याचा उल्लेख इतिहासात आढळतो. फ्रांमजी कासवजी बनाजी यांनी पवईला आंब्यासोबत मॉरिशसच्या ऊसाच्या लागवडीचा प्रयोग केला. दुसरे कल्पक गृहस्थ नाना शंकर शेट यांनीही मॉरिशसहून ऊसाचे बियाणे मागवून ताडदेवला नमुनेदार ऊस पिकवून दाखवला होता. आज भारतात जो ऊस पिकवला जातो तो प्रामुख्याने मॉरिशस जातीचाच आहे.

उद्योग:
मुंबईच्या वेगाने झालेल्या आणि प्रचंड अशा, डोळे दीपवून टाकणार्या प्रगतीमुळे भारताच्या औद्योगिक, आर्थिक राजधानीचा मान मुंबईस मिळाला आहे. जगातील फॉर्च्यून ४०० कंपन्यांपैकी चार भारतीय कंपन्यांची कार्यालये मुंबईमधे आहेत. स्टेट बँक ऑफ इंडिया रिलायन्स इंडस्ट्रीज, भारत पेट्रोलियम, हिंदुस्थान पेट्रोलियम ह्या त्या संस्था होत. आजमितीस भारतातील एकूण रोजगारापैकी ११%रोजगार व भारतातील एकूण औद्योगिक रोजगारापैकी २०% रोजगार एकट्या मुंबईत उपलब्ध आहे. भारताच्या या आर्थिक राजधानीचा भारतीय अर्थव्यवस्थेतील वाटा मोठा आहे. मुंबईचा संपूर्ण भारताच्या आयकरतील वाटा ४०%, आयातशुल्कातील ६०%, तर विदेशी व्यापारातील वाटा ४०% आहे.
मुंबईतील औद्योगिक क्षेत्रात औषधनिर्माण, बांधकाम, अभियांत्रिकी, धातूउद्योग, रेशीमउद्योग, काचसामान, सिनेमा, प्लॅस्टिक, भारत व हिंदुस्थान पेट्रोलियम असे उद्योग आहेत. आय.टी.(माहिती तंत्रज्ञान), संगणकशास्त्र, सॉफ्टवेअर, वैद्यकीय संशोधन, विविध प्रकारची इलेक्ट्रॉनिक साधनसामग्री, अपारंपरिक उर्जा अशा प्रकारचे उद्योगही मुंबईत आहेत.
रिझर्व्ह बँक, बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज, मिंट, यांसाख्या संस्थांची मुख्यालये मुंबईतच आहेत. याशिवाय टाटा ग्रूप, रिलायन्स, बॉंबे डाईंग, वेदांत रिसोर्सेस, आदित्य बिर्ला समुह, गोदरेज, पार्ले बिस्किट्स, प्रिमियर, स्टेट बँक ऑफ इंडिया (एस्.बी.आय्.) व आय्.सी.आय्.सी.आय्. ह्या महाउद्योगांची व बँकांची मुख्य कार्यालये तसेच अनेक परदेशी बँकांची कार्यालये मुंबईत आहेत. भारतातील बहुतेक दूरदर्शन केंद्रांचे (प्रमुख वाहिन्यांचे) जाळे मुंबईत एकवटले आहे. बॉलिवूड या नावाने ओळखल्या जाणार्या हिंदी चित्रपट उद्योगाचे (हिंदी फिल्म इंडस्ट्रीचे) मुंबई हेच प्रमुख केंद्र आहे. शिवाय येथे मोठ्ठे चित्रपट निर्मिती करणारे फिल्म स्टुडिओज् आणि प्रॉडक्शन हाउसेसही आहेत.
मुंबई तसेच उपनगरांमध्ये अनेक प्रकारचे उद्योग आढळतात.कापड,अवजड यंत्रसामग्री, खते तसेच इतर अनेक प्रकारची उत्पादने जिल्ह्यात घेतली जातात.मरोळ येथे औद्योगिक वसाहत आहे. कापड उद्योग हाच अजूनही मुंबईचा सर्वात मोठा उद्योग आहे. त्याचबरोबर बांधकाम उद्योग, इंजिनिअरिंग, धातू उद्योग, छपाई, मोठी पेट्रोलियम इंडस्ट्री मुंबईत आहे. जवळपास सर्व भारतातील पेट्रोल बाजार हा मुंबईशी निगडीत असतो. या औद्योगिक स्थितीचे अवलोकन करता मुंबई हे भारतातील आर्थिक केंद्र असून आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील एक प्रमुख औद्योगिक व आर्थिक केंद्र आहे, या विधानाची साक्ष पटते.
बॉम्बे हाय : मुंबईजवळ पश्चिमेला १७६ कि.मी. अंतरावर (समुद्रात) ३ फेब्रुवारी १९७४ रोजी पहिली तेल विहीर खोदली. हे तेलक्षेत्र बॉम्बे हाय या नावाने ओळखले जाते. या परिसरात सुमारे २००० चौ.कि.मी. क्षेत्रात ४.४ कोटी टन तेल असण्याची शक्यता आहे.
भाभा ऑटॉमिक रिसर्च सेंटर, ट्रॉम्बे : मुंबईला तुर्भे येथे ही संस्था उभारण्यात आली असून या संस्थेचे प्रमुख कार्य अणुविषयक संशोधनाचे आहे. या ठिकाणी सहा अणुभट्या आहेत. अप्सरा अणुभट्टी, सायरस अणुभट्टी, झर्लिना अणुभट्टी, पूर्णिमा अणुभट्टी-१, पूर्णिमा अणुभट्टी-२ व ध्रुव अणुभट्टी या येथील अणुभट्टया होत.
मुंबई शहर व मुंबई उपनगर या जिल्ह्यांतील अन्य उद्योग : मुंबईत अभियांत्रिकी उद्योगांचे जाळे पसरलेले आहे. विविध प्रकारच्या उद्योगांना आवश्यक असणारी रसायने पुरवण्यासाठी मुंबईत रासायनिक निर्मितीची अनेक केंद्रे आहेत. हे महानगर म्हणजे अत्यंत आधुनिक उद्योगधंद्यांना मूलभूत सोयी पुरवणारे महत्त्वाचे केंद्र आहे. पेट्रोकेमिकल्सनिर्मितीचे केंद्र तुर्भेला आहे. येथे असलेल्या तेलशुद्धीकरण कारखान्यामध्ये देशातील ४०% पेक्षा जास्त पेट्रोलियम पदार्थांच्या उत्पादनासाठी कच्चा माल पुरवला जातो. तुर्भे परिसरात असलेल्या या केंद्रामधून इथिलीन, प्रॉपिलीन, बेन्जीन, फिनॉल, असिटोन, पी.व्ही.सी. इत्यादी रासायनिक व इतर उत्पादने पुरवली जातात.

मुंबई शहरातील उद्योग
क्र. उद्योग/व्यवसाय/उत्पादने ठिकाण
१ सुती व रेशमी कापड दादर, नायगाव, महालक्ष्मी व भायखळा
२ कापड गिरणी लालबाग,परळ,वरळी
३ औषधे,टूथपेस्ट,पावडर,रेडिओ,बल्ब,पंखे परळ
४ शीतगृह  ससून डॉक
४ पीठ गिरण्या शिवडी व वडाळा
६ मासेमारी  कुलाबा,वरळी व वेसावे

मुंबई उपनगरातील उद्योग
क्र. उद्योग/व्यवसाय/उत्पादने ठिकाण
१ अवजड यंत्रसामग्री घाटकोपर, अंधेरी
२ रासायनिक खते  चेंबूर
३ विजेचे साहित्य,शेती अवजारे,लोखंडी साहित्य व यंत्रसामग्री अंधेरी,पवई व साकीनाका
४ बिस्किटे,गोळ्या व थंड पेये विलेपार्ले
४ पेन्सील,बॉलपेन  अंधेरी
६ चित्रपट निर्मिती अंधेरी, चेंबूर, गोरेगाव
७ जीप,ट्रॅक्टर (मिंहद्र अँड मिंहद्र) कांदिवली
८ मोटारी  कुर्ला
९ स्कूटर्स  भांडूप
१० खनिज तेलशुद्धीकरण माहुल
११ औषधे,प्लॅस्टीक वस्तू,लोखंड व पोलाद वस्तू,कपाटे  घाटकोपर ,मुलुंड
शासनाची मान्यता असलेला रोखे बाजार (शेअर मार्केट) Bombay Stock Exchange  या नावाने मुंबईत कार्यरत आहे. याची स्थापना १८७७ साली झाली.

दळणवळण :
भारतातील पहिली रेल्वे मुंबई-ठाणे दरम्यान सुरू झाली. दि.१६ एप्रिल, १८५३ रोजी ती वाहतूकीस खुली करण्यात आली व त्या दिवशी सार्वजनिक सुट्टी जाहीर करण्यात आली होती. १८७० मध्ये मुंबईला कोलकाता या महानगराशी, तर १८७१ मध्ये चेन्नईशी लोहमार्गाद्वारे जोडण्यात आले. हार्बर लाईन हा रेल्वे मार्ग वाहतुकीस १९१५ मध्ये खुला करण्यात आला. शहरातील अंतर्गत लोकल रेल्वे सेवा १८७० मध्ये सुरू करण्यात आली. कल्याण - छत्रपती शिवाजी टर्मिनस; कर्जत कसारा - छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (मध्य रेल्वे) आणि डहाणू, विरार - चर्चगेट (पश्र्चिम रेल्वे) या मार्गांवर अव्याहतपणे स्थानिक रेल्वे सेवा चालू आहे.
व्हिक्टोरिया टर्मिनस म्हणजेच आत्ताचे छत्रपती शिवाजी टर्मिनस! ही दुमजली इमारत १८८८ मध्ये बांधण्यात आली असून मध्य रेल्वेचे सर्व प्रशासकीय काम येथूनच केले जाते. मुंबईतील ट्रॅम सेवा इंग्रजांनी सुरू केली असून १८६४ मध्ये ६-८ घोड्यांच्या साहाय्याने परेल-कुलाबा या मार्गावर पहिली ट्रॅम धावली. दि. ७ मे १९०७ रोजी बेस्टने BEST Undertaking बृहन्मुंबई इलेक्ट्रीक सप्लाय अँड ट्रान्सपोर्ट अंडरटेकिंग विजेवर चालणारी ट्रॅम सेवा मुंबईत सुरू केली, तर शेवटची ट्रॅम व्ही .टी. ते दादर या मार्गावर ३१ मार्च, १९६४ रोजी धावली.
भारतातील पहिली स्थानिक सार्वजनिक बस वाहतूक सेवा मुंबई येथे दि. १५ जुलै, १९२६ रोजी सुरू करण्यात आली . सध्या बेस्ट कंपनीच्या ३८४० बसेस सेवेत रूजू असून ३६५ मार्गांवर ४० लाख ५० हजार प्रवाशांची ने-आण करतात.
देशातील सर्वांत मोठी तार कचेरी मुंबई येथेच आहे.भारतातील सुमारे ५०% तेल वाहतूक, ३५% धान्याची वाहतूक व ३८% इतर मालाची वाहतूक ही मुंबईच्या बंदरांमार्फत होत असल्याने त्याला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले आहे. शिवाय भारतीय नौदल सेनेचे ही हे एक प्रमुख केंद्र आहे.
सांताक्रूझ येथे १९३१ मधे विमानतळ बांधण्यात आले. अलीकडच्या काळात ते छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ या नावाने ओळखले जाते. पूर्वी सहार इंटरनॅशनल एअर पोर्ट असे याचे नाव होते. जगातील अनेक महत्त्वाच्या शहरांशी या विमानतळाद्वारे मुंबई जोडली गेली आहे.
पश्र्चिम द्रुतगती महामार्ग, पूर्व द्रुतगती महामार्ग, मुंबई-आआग्रा (राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ३), मुंबई - अहमदाबाद - दिल्ली (रा. म.क्र. ८); मुंबई-पुणे - बंगळूर - चेन्नई (क्र. ४) हे राष्ट्रीय महामार्ग मुंबईतून सुरू होऊन पुढे जातात.
नांदेडचे महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या शहरापासूनचे अंदाजे अंतर
...पासून अंतर(कि.मी.)
मुंबई ०००
नागपूर  ८५७
औरंगाबाद  ३६४
रत्नागिरी  ३५६
पुणे  १६६
उर्वरित दोन विधानसभा मतदारसंघ (अणुशक्तीनगर, चेंबूर ) हे मुंबई दक्षिण-मध्य या लोकसभा मतदारसंघात येतात.

पर्यटन:
धार्मिक :
ज्या देवीच्या नावावरून मुंबई शहरास मुंबई असे नाव पडले ती मुंबादेवी क्रॉफर्ड मार्केट येथे महात्मा फुले मंडईत आहे.
मलबार हिल येथील १७८० मध्ये बांधण्यात आलेले श्री बाबुलनाथ मंदिर तेथील शंकराच्या पिंडीसाठी प्रसिद्ध आहे.
जुहू येथील संगमरवरी इस्कॉन मंदिर लोकप्रिय आहे.
महालक्ष्मी येथील श्री महालक्ष्मीचे देऊळ भविकांचे मोठे श्रद्धास्थान आहे.
मुस्लिम धर्मीयांचे जागृत देवस्थान म्हणून गणले जाणारा हाजीअलीचा दर्गा महालक्ष्मीपासून जवळच बांधण्यात आला आहे.
इ. स. १५६८-७० या दरम्यान बांधलेले माऊंट मेरीचे चर्च सर्व धर्मांतील भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.
१८०१ मध्ये बांधण्यात आलेले श्री सिद्धीविनायकाचे मंदिर (प्रभादेवी) जागृत देवस्थान म्हणून प्रचलित आहे.
चैत्यभूमी- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे दि.६ डिसेंबर, १९५६ रोजी महापरिनिर्वाण झाले. त्यांचे अंत्यसंस्कार दादरच्या चौपाटीवर करण्यात आले व त्याच जागी एक भव्य चैत्यगृह बांधले गेले. आधुनिक बौद्ध स्थापत्य कलेचा तो एक उत्तम नमुना मानला जातो. आज तो परिसर चैत्यभूमी म्हणून ओळखला जातो.

गेट वे ऑफ इंडिया
भारताचे हे प्रवेशद्वार १९११ मध्ये राजा पाचवा जॉर्ज व राणी मेरी यांच्या स्वागतासाठी बांधण्यात आले. हे बांधकाम सोळाव्या शतकातील गुजराती व इस्लामिक शैलीचे आहे असे मानले जाते. याची रचना जॉर्ज विटेट याने केली होती. येथे छत्रपती शिवाजी महाराजांचा भव्य अश्र्वारूढ पुतळा पुढील काळात उभारण्यात आला आहे. येथे एलिफंटा बेट व बंदराच्या आसपासच्या समुद्रकिनार्यांवर जाण्यासाठी बोट सेवादेखील उपलब्ध आहे. याच्या मागील बाजूस जुन्या व नवीन ताजमहाल हॉटेलची इमारत आहे.
या ठिकाणाचे परदेशी पर्यटकांनाही आकर्षण आहे.

छत्रपती शिवाजी टर्मिनस
हे रेल्वे स्थानक ब्रिटिशांनी १८८८ मध्ये बांधले. याची रचना फेडरिक विल्यम्स स्टीव्हन्स या वास्तुशास्त्रकाराने केली. याचे बांधकाम पूर्ण होण्यास दहा वर्षे लागली. ही जगातील उत्तम वास्तुंपैकी एक मानली जाते. टर्मिनसच्या छतावर राणी व्हिक्टोरियाचा पुतळा असून राणी व्हिक्टोरियाच्या राजवटीच्या स्मरणार्थ याचे नाव व्हिक्टोरिया टर्मिनस असे ठेवण्यात आले होते. ते बदलून अलीकडेच छत्रपती शिवाजी टर्मिनस करण्यात आले आहे. मुंबईमध्ये येण्यासाठी तसेच बाहेर जाण्यासाठी; उपनगरीय तसेच लांब पल्ल्यांच्या गाड्यांकरिता हे फार महत्त्वाचे स्थानक आहे. हे भारतातील सर्वांत व्यस्त स्थानकांपैकी एक असून येथे मध्य रेल्वेचे मुख्यालयही आहे.

हुतात्मा चौक (फ्लोरा फाउंटन)
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत शहीद झालेल्या आंदोलकांचे स्मारक येथे उभारण्यात आले आहे. त्यामुळे या परिसराला हुतात्मा चौक असे नाव देण्यात आले. ग्रीक देवी फ्लोरा हिच्या नावावरून या परिसराला फ्लोरा फाउंटन असे नाव पडले होते.

प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझियम
हे म्युझियम व्हिक्टोरियन वास्तुशास्त्राचा उत्तम नमुना मानले जाते. जॉर्ज विटेट याला या म्युझियमच्या रचनेचे श्रेय दिले जाते. याचे बांधकाम १९२३ साली पूर्ण झाले. विविध चित्रे, शिल्पे यांचा उत्तम संग्रह येथे आहे.

मरीन ड्राईव्ह
रस्त्यावरील दिव्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण रचनेमुळे हा परिसर क्वीन्स नेकलेस म्हणून ओळखला जातो. येथील चौपाटी, अर्ध वर्तुळाकार सागरी किनारा व किनार्यालगतचा रस्ता पर्यटकांचे आकर्षण आहे.

श्री सिद्धिविनायक मंदिर
गणपतीचे हे मंदिर प्रभादेवी परिसरात आहे. हे मंदिर अनेक भक्तांचे श्रद्धास्थान आहे. ही मूर्ती उजव्या सोंडेची आहे, हे हिचे एक वैशिष्ट्य मानण्यात येते. अलीकडच्या काळात भाविक येथे दर्शनासाठी मोठी गर्दी करतात.

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान
१०४ चौ.कि.मी.वर पसरलेले हे उद्यान बोरिवली येथील कृष्णगिरीच्या परिसरात आहे. कृष्णगिरी उपवनाच्या टेकडीवर महात्मा गांधी स्मृती मंदिर आहे. पूर्वी हे उद्यान बोरिवली राष्ट्रीय उद्यान म्हणून ओळखले जायचे. या उद्यानात घनदाट जंगलात वाहते झरे, बागडणारे पशू-पक्षी पाहण्यास मिळतात. या उद्यानातून सफर घडवणारी छोटी आगगाडीही पर्यटकांना आकर्षित करते .

कान्हेरी लेणी
कान्हेरी डोंगरांतील गुंफांमध्ये प्राचीन काळातील कोरीव लेणी आहेत. एकशेबारा गुंफांमध्ये खोदलेल्या या लेण्यांमध्ये भगवान बुद्धाच्या ध्यान, चितन यांसारख्या अवस्थांमधील अनेक सुंदर मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या गुंफा व लेणी बोरिवलीच्या राष्ट्रीय उद्यानातच आहेत.

जोगेश्वरी लेणी
जोगेश्वरी रेल्वे स्थानकाच्या पूर्वेस टेकडीवर जोगेश्वरी लेणी आहेत. यात शंकराच्या सुबक मूर्ती आहेत.

हाजी अली दर्गा
मुस्लीम संत हाजी अली यांच्या नावाचा हा दर्गा आहे. हे ठिकाणही हाजी अली म्हणूनच ओळखले जाते. हा दर्गा वरळी भागाच्या मध्यभागी वसला आहे. फक्त ओहोटीच्या वेळीच या दर्ग्यात जाता येते.

डेव्हिड ससून लायब्ररी
१८४७ साली रॉयल मिंट व गव्हर्न्मेंट डॉक यार्ड येथील कर्मचार्यांनी ज्ञानार्जनासाठी वाचनालय असावे म्हणून पुढाकार घेऊन खटपट केली. त्यातून ससून मेकॅनिक इन्स्टिट्यूट या संस्थेचा जन्म झाला. विविध विषयांत मुंबईकरांनी प्रावीण्य मिळवून उत्कर्ष साधावा हा संस्थेचा हेतू होता. त्यासाठी गलय, जाणकारांची भाषणे वगैरे सोयी करण्यात आल्या. पुढे १८६७ ते १८७० च्या काळात फोर्ट परिसरातील वास्तू बांधली गेली. डेव्हिड व अल्बर्ट ससून या उदार पिता-पुत्रांच्या देणगीमुळेच हे शक्य झाले. दि. २४ मार्च, १८७० रोजी हे ग्रंथालय सर्वांसाठी खुले करण्यात आले.
याशिवाय मुंबईतील राणी जिजाबाई उद्यान, हँगिंग गार्डन, तारापोरवाला मत्स्यालय, नेहरू तारांगण, मणी भवन, मलबार टेकडी, जुहू किनारा, कमला नेहरू उद्यान, छोटा काश्मीर उद्यान, जहांगीर कला दालन, अफगाण चर्च, महात्मा ज्योतिबा फुले मंडई (क्रॉफर्ड मार्केट) इ. ठिकाणेही प्रसिद्ध आहेत.

सामाजिक / विविध

मुंबईचे मूळ निवासी -
कोळी - हे त्या परिसरातील पहिले रहिवासी समजले जातात. त्यांची वस्ती मुंबईच्या सातही बेटांवर होती. कुलाबा हे नाव (कोळी-भाट) कोळ्यांशी संबंधित आहे. तसेच माजगाव (मत्सगाव) हेही कोळ्यांशी संबंधित आहे.
भंडारी - मुंबई बेटांवर ज्या जमाती सुरुवातीच्या काळात स्थायिक झाल्या त्यात भंडारी प्रमुख आहेत. ते उत्तम नावाडी होते, नौका पर्यटनात वाकबगार होते. त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नाविक दलात वाखाणण्याजोगी कामगिरी केली.
आगरी - हेही मुंबईच्या अगदी आधीच्या रहिवाशांपैकी एक आहेत. आगरी हा शब्दच मुळी आगार म्हणजे मीठाचे आगार किंवा शेताचे आगार ह्यावरून आला आहे. पौराणिक कथेनुसार, आगरी लोकांचे पूर्वज रावणाच्या दरबारात गायक होते. रावणाने त्यांना महाराष्ट्राच्या पश्र्चिम किनार्याकडील भूमी दान केली व त्यांनंतर ते येथे स्थायिक झाले.
पाठारे प्रभू - पाठारे प्रभू मंडळी राजा बिंबदेवाबरोबर मुंबईत आली असली, तरी त्यांची काही कुटुंबे यादव राजवट सुरू होण्याआधी या भागात दाखल झाली होती. म्हणजे मुंबईतील पाठारे प्रभूंचा इतिहास ७०० वर्षांहूनही जुना आहे.

क्रिडा -
वानखेडे स्टेडियम (क्रिकेट), डी. वाय. पाटील स्टेडियम (क्रिकेट), ब्रेबॉर्न स्टेडियम (फुटबॉल व हॉकी), कूपरेज स्टेडियम (फुटबॉल), वल्लभभाई पटेल स्टेडियम (व्यायाम व मैदानी खेळ), भारतीय क्रिडा केंद्र दादर (भारतीय खेळ), कामगार क्रिडा केंद्र एल्फिन्स्टन रोड (भारतीय खेळ) ही खेळांची प्रमुख केंद्रे मुंबईत आहेत. महालक्ष्मी येथील अश्र्वशर्यतींचे मैदान नमुनेदार मानले जाते.

शिक्षण -
माऊंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन यांनी भारतीयांना साक्षर व शिक्षित करण्यासाठी पुढाकार घेऊन इ. स. १८२४ मध्ये बॉम्बे नेटीव्ह एज्युकेशन सोसायटीद्वारे शाळा सुरू झाली. याचेच रूपांतर पुढे एल्फिन्स्टन उच्च माध्यमिक शाळा व त्यानंतर एल्फिन्स्टन महाविद्यालयात झाले. सैनिकी प्रशिक्षण देणार्या संस्था आय. एन. एस. हमला, आय. एन. एस. राजेंद्र मुंबई येथे आहेत.
राज्यातील पहिले व देशातील दुसर्या क्रमांकाचे सर्वांत जुने विद्यापीठ म्हणून ओळखले जाणारे मुंबई विद्यापीठ १८५७ मध्ये येथे स्थापन करण्यात आले.

अन्य माहिती -
मुंबई येथे उच्च न्यायालय आहे. उच्च न्यायालयाच्या इमारतीचे बांधकाम १८७८ साली पूर्ण झाले.
विधान भवन, मंत्रालय, सचिवालय यांसारख्या अनेक शासकीय इमारती मुंबई येथे आहेत.
भारतातील पहिले आकाशवाणी केंद्र प्रायोगिक तत्त्वावर १९२७ मध्ये मुंबईत सुरू करण्यात आले. मुंबईत डाकसेवा (टपालसेवा) १६९४ मध्ये, ब्रिटिशांच्या काळातच सुरू करण्यात आली.
संस्था - अनेक राजकीय, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक चळवळींचा प्रारंभ मुंबईतच झाला. महाराष्टाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि वैचारिक जडणघडणीवर परिणाम घडविणार्या रॉयल एशियाटिक सोसायटी (१८०५), स्टुडण्टस् लिटररी रॉयल सायंटिफिक सोसायटी (१८४८), ज्ञानप्रसारक सभा (१८४८), बाम्बे असोसिएशन (१८५२), सर जे.जे स्कूल ऑफ आर्टस (१८५७), प्रार्थना समाज (१८६७), आर्य समाज (१८७५), थिऑसॉफिकल सोसायटी (१८७५), भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (पहिले अधिवेशन -१८८५), कामगार चळवळ (१८८५), छोडो भारत आंदोलन (१९४२) या संस्थांची स्थापना मुंबईत झाली, या घटना मुंबईत घडल्या.
टाटा मूलभूत संशोधन संस्था, टाटा सामाजिक विज्ञान संस्था, बॉंम्बे नॅचरल हिस्टरी सोसायटी, हाफकिन संस्था, कॉटन टेक्नॉलॉजी रिसर्च लॅबोरेटरी, फिशरीज एज्युकेशन, I C M R जेनेटिक रिसर्च सेंटर, इंड्रोव्हायरस रिसर्च सेंटर, कुलाबा ऑब्झर्वेटरी (वेधशाळा), आंतरराष्ट्रीय लोकसंख्या अभ्यास संस्था, अन्नपूर्णा, S P A R C, स्त्री मुक्ती संघटना, प्रथम, युवा सारख्या सामाजिक संस्था, ग्रंथाली, मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रंहालय, प्रभात फिल्म सोसायटी, रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी, यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, केशवराव गोरे स्मृती ट्रस्ट ह्यांसारख्या विविध क्षेत्रांत काम करणार्या मुंबईतील संस्थादेखील प्रसिद्ध आहेत.
प्रसारमाध्यमे - भारतातील व महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध व लोकप्रिय वृत्तपत्रांची व दूरदर्शन वाहिन्यांची प्रमुख कार्यालये मुंबईमध्ये कार्यरत आहेत.

विशेष व्यक्ती :
जगन्नाथ उर्फ नाना शंकरशेट :  जगन्नाथ शंकरशेठ यांचा जन्म १० फेब्रुवारी, १८०३ रोजी झाला. मुरबाड (ठाणे जिल्हा) हे त्यांचे मूळ गाव. त्यांना सार्वजनिक कार्याची आवड होती, त्यानुसार त्यांनी सार्वजनिक जीवनाच्या प्रमुख क्षेत्रांत सक्रिय सहभाग गेतला. मुंबई शहरातील अनेक सामाजिक व राजकीय संस्थांच्या उभारणीस त्यांनी हातभार लावला होता.
बॉम्बे असोसिएशन, बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी, एल्फिन्स्टन कॉलेज, ग्रेट मेडिकल कॉलेज, स्टुडंट्स लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटी या सामाजिक व शैक्षणिक संस्थांच्या स्थापनेत त्यांचा पुढाकार होता. त्यांचा सतीबंदी कायद्याला पाठिंबा होता. अनेक सार्वजनिक संस्थांना त्यांनी भरीव स्वरूपाची आर्थिक मदत केली. दि. ३१ जुलै, १८६५ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.
जगन्नाथ शंकर शेट हे आधुनिक मुंबईच्या (पर्यायाने पुढील काळातील महाराष्ट्राच्या) शिल्पकारांपैकी एक होत. सनदशीर, नेमस्त राजकारणाची सुरूवात काही मोजक्या मंडळींसह त्यांनी केली. आचार्य अत्रे यांनी तर नानांना मुंबईचा अनभिषिक्त सम्राट च म्हटले आहे.
बाळशास्त्री जांभेकर : मराठी वृत्तपत्रांचे जनक बाळशास्त्री जांभेकरांचा जन्म दि.६ जानेवारी, १८१२ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील पोंभुर्ले गावी झाला. लहान वयातच त्यांनी संस्कृत, मराठी, इंग्रजी, गुजराती, बंगाली, फारसी या भाषा आत्मसात केल्या होत्या. १८३० पासून त्यांनी बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटीचे सचिव म्हणून कार्य केले. १८३४ मध्ये मुंबईच्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये (साहाय्यक प्राध्यापक) असिस्टंट प्रोफेसर म्हणून नियुक्ती झाली. एल्फिन्स्टन महाविद्यालयातील ते पहिले भारतीय असिस्टंट प्रोफेसर होत.
मुंबई परसिरातील प्राथमिक शाळा तपासणीसाठी निरीक्षक, तसेच मुंबईतील पहिल्या ट्रेनिंग कॉलेजचे संचालक याही पदांवर त्यांनी कार्य केले. १८३२ साली त्यांनी मराठी भाषेतील पहिले वृत्तपत्र, दर्पण सुरू केले. तसेच त्यांनी पुढील काळात दिग्दर्शन हे मासिकही चालवले. १७ मे, १८४६ रोजी वयाच्या चौतिसाव्या वर्षी त्यांचा मृत्यू झाला.
दादोबा पांडुरंग : यांचे पूर्ण नाव दादोबा पांडुरंग तर्खडकर. त्यांचा जन्म दि. ९ मे, १८१४ रोजी मुंबई येथे झाला. ते मूळचे वसईजवळील तर्खड या गावचे. एलफिन्स्टन इन्स्टिट्यूटमध्ये त्यांनी काही काळ शिक्षकाची नोकरी केली. मुंबईतील ट्रेनिंग कॉलेजचे संचालक, एका विभागाचे डेप्युटी कलेक्टर या पदांवर त्यांनी कार्य केले. परमसहंस सभा, मानवधर्म सभा, ज्ञानप्रसारक सभा या संस्थांच्या माध्यमातून त्यांनी मुंबईतून सामाजिक व शैक्षणिक कार्य केले. दादोबांना मराठी भाषेचे पाणिनी (व्याकरणकार) असे संबोधले जाते. त्यांनी मराठी भाषेच्या व्याकरणाबाबत अध्ययन करून ग्रंथ लिहिला. एक प्रकारे त्यांनी मराठी व्याकरणाचा पाया घातला असे म्हटले जाते. दि.१७ ऑक्टोबर, १८८२ रोजी ते मरण पावले.
दादाभाई नौरोजी : दि. ४ सप्टेंबर, १८२५ रोजी दादाभाई नौरोजी यांचा जन्म मुंबई येथे झाला. त्यांचे शिक्षण नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी या संस्थेच्या शाळेत झाले. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी एलफिन्स्टन महाविद्यालयात गणिताचे प्राध्यापक म्हणून काम केले. या कॉलेजात प्राध्यापक म्हणून नियुक्त झालेले पहिले भारतीय म्हणून ते गणले जातात. ज्ञानप्रप्रसार सभा या संस्थेच्या स्थापनेत त्यांचा सहभाग होता. याच संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी मुंबईतील पहिली कन्याशाळा सुरू केली. रास्त गोफ्तार या साप्ताहिकाच्या माध्यमातून त्यांनी समाजजागृतीचे कार्य केले.
त्यांनी बॉम्बे असोसिएशन या संस्थेच्या स्थापनेतही पुढाकार घेतला होता. १८५५ मध्ये ते एका खाजगी कंपनीच्या कामाच्या निमित्ताने इंग्लंडला गेले. पुढील काळात तेथे त्यांनी ईस्ट इंडिया असोसिएशन या संस्थेची स्थापना केली. भारतात परतल्यावर १८७५ मध्ये ते मुंबई महानगरपालिकेचे सदस्य झाले. १८८५ मध्ये स्थापन झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेसचे प्रमुख नेते म्हणून त्यांनी काम केले. तिच्या स्थापनेतही त्यांचा महत्त्वाचा सहभाग होता. ब्रिटिश संसदेचे पहिले भारतीय (हिन्दी) सदस्य बनण्याचा मान त्यांनी मिळवला होता. तसेच रॉयल कमिशनचे पहिले हिन्दी सदस्य होण्याचा मानही त्यांनाच प्राप्त झाला होता. दिनांग ३० जून, १९१७ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.
फिरोजशहा मेहता : यांचा जन्म दि. ४ ऑगस्ट, १८४५ रोजी झाला. वयाच्या अवघ्या विसाव्या वर्षीच त्यांनी एम.ए. ची पदवी संपादन केली. इंग्लंडहून बॅरिस्टर होऊन भारतात परत आल्यावर त्यांनी मुंबईत वकिली सुरू केली. १८८४-८५ मध्ये मुंबईच्या महानगरपालिकेवर त्यांची निवड झाली. या महानगरपालिकेचे ते जवळजवळ ४० वर्षे सभासद होते. त्यांना चार वेळा मुंबईचे महापौर होण्याचा मान मिळाला. त्यांना मुंबईचा सिंह असे संबोधले जात असे. दि.५ नोव्हेंबर, १९१५ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.
पु. ल. देशपांडे :- अवघा महाराष्ट्र यांना ओळखतो. विनोदी लेखक, नाटककार, अभिनेते, संगीतकार, हार्मोनियम वादक, प्रभावी वक्ते म्हणून महाराष्ट्रात प्रसिद्ध! महाराष्ट्राचे एक अत्यंत लाडके व्यक्तिमत्त्व. व्यक्ती आणि वल्ली, पूर्वरंग, अपूर्वाई, एका कोळीयाने यांसारखी यांची अनेक पुस्तके, तर बटाट्याची चाळ यासारखा एकपात्री प्रयोग प्रसिद्ध आहे. गुळाचा गणपती हा सबकुछ पु. ल. असलेला चित्रपट आजही रसिक आवडीने पाहतात. १९४२ च्या चले जाव आंदोलनात ते सहभागी झाले होते. इचलकरंजी येथे भरलेल्या साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते.
नांदेड येथील १९६५ सालच्या ४७ व्या मराठी नाट्यसंमेलनाचेही ते अध्यक्ष होते. भारत सरकारने पद्मश्री सन्मानाने यांचा गौरव केला. तर महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोच्च पुरस्कार महाराष्ट्र गौरव यांना  बहाल करण्यात आला. मॉरिशस येथील दुसर्या जागतिक मराठी परिषदेचे ते अध्यक्ष होते. जे जे समाजाकडून मिळवले ते ते भरभरून समाजाला परत दिले. सत्य, प्रेम, आनंद, दातृत्व खरा मानव धर्म जोपासलेले व्यक्तिमत्व.
डॉ. सलीम अली :- आंतरराष्ट्रीय यातीचे पक्षीतज्ज्ञ. पक्ष्यांच्या जीवनातील विविध वागणुकींचे, त्यांच्या एकूण जीवनाचे पैलू उलगडून दाखविण्याचे कार्य त्यांनी केले. भारताच्या विविध राज्यांना भेटी देऊन तेथे आढळणार्या विविध प्रकारच्या पक्षांची तसेच त्यांच्या वर्तणुकीची नोंद केली. दहा खंडांमध्ये प्रसिद्ध झालेले हँडबुक ऑफ बर्डस् ऑफ इंडिया हे त्यांचे सर्वाधिक नावाजलेले पुस्तक.
याशिवाय बुक ऑफ इंडियन बर्डस्, इंडियन हिल बर्डस्, बर्डस् ऑफ केरळ, बर्डस् ऑफ सिक्कीम ही त्यांची इतर काही पुस्तके. दी फिल ऑफ अ स्पॅरो हे त्यांचे आत्मचरित्र प्रसिद्ध आहे. पद्मभूषण व पद्मविभूषण या सन्मानांचे ते मानकरी आहेत. सलीम अली यांच्या कार्याचे मुख्य केंद्र मुंबई हेच होते.
उपरोक्त व्यक्तींसह पुढील, विविध क्षेत्रांतील दिग्गजांनी मुंबईच्या जडणघडणीत मोलाचा वाटा उचलला आहे तसेच मुंबईचा लौकिक वाढवला आहे.
जमशेदजी जिजिभॉय न्यायमूर्ती रानडे  
प्रेमचंद रॉयचंद  जमशेदजी नुसरेवानजी टाटा
मॅडम आर. के. कामा भाऊ दाजी लाड  
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर के. एफ. नरिमन
होमी भाभा नारायण मेघाजी लोखंडे
सर कावसजी जहांगीर कॉम्रेड श्रीपाद डांगे
बाळासाहेब ठाकरे आर. के. लक्ष्मण  
जॉर्ज फर्नांडिस  सुनील गावस्कर
सचिन तेंडुलकर  

Rakesh Jadhav
MIS Team - Channel Development (Agency Sales)
Bharti AXA Life Insurance Co.Ltd
Unit 601 & 602, 6th Floor, Raheja Titanium,
Off Western Express Highway, Goregaon (E), Mumbai – 400 063, INDIA
‘(91) 22 4030 6300 Extn: - 6322 |
* Rakesh...@bharti-axalife.com

This e-mail is intended for the exclusive use of the addressee and
others authorised to receive it. It may contain confidential or legally
privileged information. If you are not the intended recipient, you are
hereby notified that the use, disclosure, dissemination, distribution or
copying of this email and/or any of the attached files is strictly
prohibited.

If you have received this communication in error, please destroy
the e-mail and notify the sender immediately by a return email. 

Bharti AXA Life Insurance Company Limited is not liable for any 
improper and/or incomplete transmission of the information contained in
this communication or for any delay in its receipt or for any damage 
caused by malicious alteration by any third party.

Bharti AXA Life Insurance Company Limited does not control the content
of the emails and as such does not verify the correctness, accuracy or
validity of the message. Any views or opinions presented are solely
those of the author and do not represent those of Bharti AXA Life
Insurance Company Limited, unless otherwise specifically stated. While
reasonable effort has been made to ensure this message is free of
viruses, opening and using this message is at the risk of the recipient.