स्कोः संयोगाद्योरन्ते च

श्रीमल्ललितालालितः

unread,

Jan 29, 2017, 11:08:17 PM1/29/17

to शास्त्रम्, Bhat, Hn, Sowmya Krishnapur

भूधातुप्रक्रियायां किदाशिषीतिसूत्रवृत्तौ स्कोस्संयोगाद्योरन्ते
चेतिसूत्रेण यासुट्सुटोस्सकारस्य लोप उपदिष्टः ।
तत्र बालमनोरमाकारैः स्कोरित्यादिसूत्रस्य वृत्तौ कथनमर्थविशेषसूचनायेति
मत्त्वा व्याख्यानं कृतम् । तथा हि -
स्कोस्संयोगाद्योरन्ते च इत्यनेनैव सकारद्वयस्य लोपोत्रार्द्धधातुके भवति
, न तु लिङस्सलोपोनन्त्यस्य इत्यनेन सार्व्वधातुकविषयेण ।
किञ्च द्वयोर्द्वयोरेव संयोग इतिरीत्या सुटस्सकारस्यैव संयोगादित्वेनादौ
लोपस्ततो यासुटस्सकारस्यापि पदान्तसंयोगादित्वेनैव , न तु
झल्परसंयोगादित्वेन यासुटस्सस्य लोपानन्तरं सुटस्सस्य
पदान्तसंयोगादित्वाल्लोपः इत्यपि तैरुक्तम् । तत्र चोपपादकत्वेन
झल्परसंयोगादिलोपस्यासिद्धत्वमुपन्यस्तम् ।

अत्र किञ्चित् प्रष्टव्यमस्ति बोधाय तत्परिष्काराय च -
निरस्यमानायां प्रक्रियायां झल्परस्योगादिलोपः केन सूत्रेण विधीयते इति ।
झलो झलि इत्यनेन वा झरो झरि सवर्णे इत्यनेन वा स्कोः संयोगाद्योरन्ते च
इत्यनेन वा ।
झलो झलि इत्यनेन (॥८।२।२६॥) इत्यनेन झलः परस्य सस्य झलि परे लोपो
विधीयते, अस्ति च यासुटस्सस्य तकारस्य च मद्ध्ये सुटः सकार इति तस्य लोपः
सम्भवति ;
झरो झरि इत्यनेन (॥८।४।६४॥) हलः परस्य झरो लोपः स्यात् झरि परे इति
विधीयते , अस्ति च यासुटस्सकारात् परः सुटः सकारः तस्मात् च परस्तकारः
सवर्ण इति सुटः सकारस्य लोपः स्यात् ;
स्कोस्संयोगाद्योरन्ते च इत्यनेन (॥८।२।२९॥) पदान्तसंयोगाद्योः
झल्परसंयोगाद्योश्च यौ आद्यौ स्कौ तयोर्लोपो विधीयते ; अत्र च कल्पद्वयं
सम्भवति -
द्वयोरेव संयोग इतिमतेपि द्विधा सम्भवति प्रक्रिया -
यासुटस्सस्य सुटस्सस्य च संयोगमादाय तस्य झल्परत्वेन तदादेः यासुटस्सस्य
लोपो विधातुं शक्यते , ततश्च सुटस्सस्य पदान्तसंयोगाद्यत्वेन ;
अथवा सुटस्सस्य तकारस्य च संयोगमादाय पदान्तसंयोगादित्वेन सुटस्सस्य लोपे
कृते तथैव यासुटस्सस्य तस्य च संयोगमादाय पदान्तसंयोगादित्वेन
यासुटस्सस्य इति ।
त्रयाणामपि संयोगः सम्भवति इतिमते तु -
यासुटः सस्यैवादौ लोपः स्यात् , पदान्तसंयोगादित्वात् , ततश्च
सुटस्सस्यापि तथैव पदान्तसंयोगादित्वादनेनैव सूत्रेण लोपः स्यात् ।

तत्र झरो झरि सवर्णे इत्यस्य सामान्यतया विहितत्वात् सकारमुद्दिश्यैव
विहिताभ्यां झलो झलि इति स्कोः संयोगाद्योरन्ते च इत्यनेन च दुर्ब्बलत्वं
स्यात् ; शीघ्राशीघ्रप्रवृत्तिकत्वात् ।
तत्रापि त्रिपादिपठितत्वेनोत्तरपठितयोः झरो झरि सवर्णे इत्यस्य स्कोः
संयोगाद्योरन्ते च इत्यस्य च झलो झलि इत्यत्रासिद्धत्वं वाच्यम् ।
तथा च परत्वेन प्रवृत्ताभ्यां ताभ्यां कृतेपि कार्य्ये झलो झलि इत्यस्य
प्रवृत्तिः स्यादेव ।

अस्यां स्थितौ वृत्तावुक्तः स्को इत्यनेनैव सकारद्वयस्य लोपः कथमुपपद्यते ।

कथञ्चित् तस्मिन्साधितेपि बालमनोरमायां निरस्यमाना प्रक्रिया का ,
कथञ्चापाततोप्युपपादनीया इति च ।

इदं सर्व्वं ममाल्पज्ञतामेव सूचयति इति मत्त्वापि बुधा बोधयन्तु ।

852113410_58615.jpg

dhaval patel

unread,

Jan 30, 2017, 3:40:08 AM1/30/17

to श्रीमल्ललितालालितः, शास्त्रम्

किदाशिषीति सूत्रे तत्त्वबोधिन्यां सिदधान्तः समाहितः

"

झल्परसंयोगादित्वेन यासुटः सस्य लोपः, सुटस्तु पदान्तसंयोगादित्वेनेति भाव मनोरमायां स्थितं, तदसंबद्धमिति मत्वाऽत्र निष्कर्षमाहुः-- भूयास्तां, भूयास्तं, भूयास्तेत्यत्र झल्परसंयोगादित्वेन यासुटः सस्य लोपः। भूयादित्यत्र तु सुट इव यासुटोऽपि सस्य लोपः पदान्तसंयोगादित्वेनैव। अन्यथा झस्परसंयोगादिलोपस्याऽसिद्धत्वात्संयोगान्तलोप एव स्यात्। भृष्ट इत्यादौ सावकाशस्य झस्पसंयोगादिलोपस्य संयोगान्तलोपऽबाधकत्वादिति

।"

अत्र झल्परसंयोगादित्वेनेति प्रयोगः, न तु झल्परत्वेन । तेन झलो झलि, झरो झरि इति वा न प्रवर्तत इति लक्ष्यते । स्कोः... इत्यस्य झल्परसंयोगादित्वेन वा तस्यैव पदान्तसंयोगादित्वेनेति निर्णीतं टीकाकारैः ।

कथं झलो झलि, झरो झरि च बाध्येत इति त्वन्वेषणीयम् ।

श्रीमल्ललितालालितः

unread,

Jan 30, 2017, 10:25:28 AM1/30/17

to dhaval patel, शास्त्रम्

2017-01-30 20:31 GMT+05:30 dhaval patel <drdhav...@gmail.com>:

सकारतकारयोः न सावर्ण्यम्

आस्यं तुल्यं तयोः , प्रयतनेपि किञ्चित् साम्यं वर्त्तत एव , तकारस्य स्पृष्टत्वेन सकारस्य चेषत्स्पृष्टत्वेन आभ्यन्तरप्रयतनसाम्याभावेपि विवारश्वासाघोषत्वैर्बाह्यप्रयतनैः साम्यं वर्त्तत एव ।

श्रीमल्ललितालालितः
www.lalitaalaalitah.com

श्रीमल्ललितालालितः

unread,

Jan 30, 2017, 10:49:39 AM1/30/17

to dhaval patel, शास्त्रम्

श्रीमल्ललितालालितः
www.lalitaalaalitah.com

2017-01-30 21:13 GMT+05:30 dhaval patel <drdhav...@gmail.com>:

सकारतकारयोः न सावर्ण्यम्

आस्यं तुल्यं तयोः , प्रयतनेपि किञ्चित् साम्यं वर्त्तत एव , तकारस्य स्पृष्टत्वेन सकारस्य चेषत्स्पृष्टत्वेन आभ्यन्तरप्रयतनसाम्याभावेपि विवारश्वासाघोषत्वैर्बाह्यप्रयतनैः साम्यं वर्त्तत एव ।

सिद्धान्तकौमुद्यां तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णमिति सूत्रे - 'ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नश्चेतद्द्वयं ....' इति स्पष्टतया उक्तत्वात्‌ सावर्ण्ये आभ्यन्तरप्रयत्नस्यैव माहात्म्यं न तु बाह्यप्रयत्नस्य ।

काशिकायामपि 'चत्वार आभ्यन्तराः प्रयत्नाः सवर्णसंज्ञायामाश्रीयन्ते - स्पृष्टता, ईषत्स्पृष्टता, संवृतता, विवृतता चेति' इत्युक्तम्‌ । दलकृत्ये प्रत्युदाहरणमपि दत्तं 'प्रयत्नग्रहणं किम्‌ ? इचुयशानां तुल्यस्थानानां भिन्नप्रयत्नानां मा भूत्‌ । किं च स्यात्‌ ? अरुश्च्योततीत्यत्र झरो झरि सवर्णे इति शकारस्य चकारे लोपः स्यात्‌ ।'

अतः सकारतकारस्य सावर्ण्यं नास्त्येव आचार्य ।

इदं मया ज्ञायते , परं कुत्रचित्सूत्रे आभ्यन्तरप्रयतनसाम्याभावेपि बाह्यप्रयतनमादाय सवर्णत्वं सम्पादितम् इतिस्मृत्वा मया तथात्वप्रदर्शनाय यतितम् ।

परमिदमत्र प्रतीयते यत् विहितस्योपपादनायैव तत्र तथा कृतं स्यात् , अत्र तकारसकारयोस्सावर्ण्यत्यागेपि न सूत्रस्यानवकाशतापत्तिरिति तथाकल्पनं नापेक्षितम् इति प्रतीयते । परं ममैतावतापि निश्चयो नास्ति ।

श्रीमल्ललितालालितः

unread,

Jan 30, 2017, 10:57:05 AM1/30/17

to dhaval patel, शास्त्रम्

श्रीमल्ललितालालितः
www.lalitaalaalitah.com

2017-01-30 20:58 GMT+05:30 dhaval patel <drdhav...@gmail.com>:

काशिकायामपि झलो झलीति सूत्रे

अयम् अपि सिच एव लोपः, तेन इह न भवति, सोमसुत् स्तोता, दृष्त्स्थानम् इति।

On 30 Jan 2017 20:54, "dhaval patel" <drdhav...@gmail.com> wrote:
झलो झलीति सूत्रे सिचः इत्यनुवृत्तिरस्तीति भाष्ये स्थितम् ।

"
दृषत्स्थानमित्यत्र झलो झलीति सलोपः प्राप्नोति सङीति वचनान्न भवति।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम्--अत्रापि सिच इत्येवानुवर्तिष्यते।।
"

अतः सिच एव सकारस्य झलो झलीति लोपः नान्येषामिति निष्पन्नम् ।

काशिकायां मयेदानीं दृष्टम् । धि च इतिसूत्रमारभ्य सिचस्सकारस्य लोप इष्यते इत्युक्तम् । अथापि सिचोनुवृत्तिः कुत इति न ज्ञायते , रात्सस्य इत्यतः सकारस्यैव प्राप्तेः । अत एव प्रतीयते यत् काशिकायाम् अर्थात् सिचः प्राप्तिर्भवति इति ।

परं धि च इत्यनेन तासः सस्यापि लोपस्येष्टत्वात् कथं सिच इत्येव स्यात् ।

भाष्ये धिसकारे सिचो लोप इत्युक्तम् । तथा च वृत्तिविरोधः ; एधितास् ध्वे इत्यत्र सलोपश्च न स्यात् ।

श्रीमल्ललितालालितः

unread,

Jan 30, 2017, 11:06:21 AM1/30/17

to dhaval patel, शास्त्रम्

2017-01-30 21:18 GMT+05:30 श्रीमल्ललितालालितः <lalitaa...@lalitaalaalitah.com>:

इदं मया ज्ञायते , परं कुत्रचित्सूत्रे आभ्यन्तरप्रयतनसाम्याभावेपि बाह्यप्रयतनमादाय सवर्णत्वं सम्पादितम् इतिस्मृत्वा मया तथात्वप्रदर्शनाय यतितम् ।

इदं दृश्यतां कुहोश्चुः इत्यत्र बालमनोरमायां -

यद्यपि स्थानिनां कवर्गीयाणां हकारस्य च षट्त्वात् चवर्गीयाणां पञ्चत्वात् न यथासङ्ख्यं ; नापि स्थानत आन्तर्य्यं कण्ठतालुस्थानभेदात् , आभ्यन्तरप्रयतनसाम्यं तु कवर्ग्गचवर्ग्गयोरविशिष्टं(स्पृष्टत्वात्) , हकारचवर्ग्गयोस्तु नास्त्येव तत् , अतो बाह्यप्रयतनत एवान्तर्य्यं व्यवस्थापकमाश्रयणीयम् । इति ।

अत्र सावर्ण्यानुक्तावपि स्थानेन्तरतम इतिसूत्रानुकूलमान्तर्य्यं विचारितं , तच्च स्थानेन यथा भवति यथा च आभ्यन्तरप्रयतनेन तथैव बाह्येनापि ।

अत एव इदमनुशील्य काशिकादर्शनविरहवत्यपि मयि सावर्ण्यान्तर्ययोर्यो विशेषः तद्विषयो निश्चयो जातः ।

श्रीमल्ललितालालितः

unread,

Jan 30, 2017, 11:09:37 AM1/30/17

to dhaval patel, शास्त्रम्

पूर्व्वपत्रोक्तदिशेदमपि समाहितमेव ।

सावर्ण्यनियामकौ स्थानाभ्यन्तरप्रयतनौ ।

आन्तर्य्यनियामकत्वञ्च स्थानाभ्यन्तरप्रयतनबाह्यप्रयतनानाम् ।

इति ।

आन्तर्य्यसावर्ण्ययोश्च नाभेदः ।

इत्यपि ।

श्रीमल्ललितालालितः
www.lalitaalaalitah.com

2017-01-30 21:26 GMT+05:30 dhaval patel <drdhav...@gmail.com>:

परं ममैतावतापि निश्चयो नास्ति ।

झरो झरीत्यस्याप्रवृत्तिविषये ? सकारतकारयोः सावर्ण्याभावे काशिकाकारोक्तः शकारचकारयोः सावर्ण्याभावः साक्षात्‌ प्रमाणम्‌ ।

लृतुलसानां दन्ताः
इचुयशानां तालु

अत्र शचोः सतोः समाना स्थितिः ।

--
Dr. Dhaval Patel, I.A.S
Collector and District Magistrate, Anand
www.sanskritworld.in

श्रीमल्ललितालालितः

unread,

Jan 30, 2017, 11:14:50 AM1/30/17

to dhaval patel, शास्त्रम्

श्रीमल्ललितालालितः
www.lalitaalaalitah.com

2017-01-30 12:11 GMT+05:30 dhaval patel <drdhav...@gmail.com>:

किदाशिषीति सूत्रे तत्त्वबोधिन्यां सिदधान्तः समाहितः

"
झल्परसंयोगादित्वेन यासुटः सस्य लोपः, सुटस्तु पदान्तसंयोगादित्वेनेति भाव मनोरमायां स्थितं, तदसंबद्धमिति मत्वाऽत्र निष्कर्षमाहुः-- भूयास्तां, भूयास्तं, भूयास्तेत्यत्र झल्परसंयोगादित्वेन यासुटः सस्य लोपः।

अत्र क्लेशो नास्ति ।

भूयादित्यत्र तु सुट इव यासुटोऽपि सस्य लोपः पदान्तसंयोगादित्वेनैव। अन्यथा झस्परसंयोगादिलोपस्याऽसिद्धत्वात्संयोगान्तलोप एव स्यात्। भृष्ट इत्यादौ सावकाशस्य झस्पसंयोगादिलोपस्य संयोगान्तलोपऽबाधकत्वादिति
।"

द्वयोरेव संयोग इतिपक्षे सुटस्सस्य पदान्तसंयोगादित्वेन लोपे सति यासुटस्सस्यापि तथैव लोपः इत्युक्तम् ।

निरस्यमाना प्रक्रिया चात्रापि बालमनोरमासदृश्येव ।

अत एव विकल्पा मम तथैव स्थिताः ।

अत्र झल्परसंयोगादित्वेनेति प्रयोगः, न तु झल्परत्वेन । तेन झलो झलि, झरो झरि इति वा न प्रवर्तत इति लक्ष्यते । स्कोः... इत्यस्य झल्परसंयोगादित्वेन वा तस्यैव पदान्तसंयोगादित्वेनेति निर्णीतं टीकाकारैः ।

इदं सूक्ष्मदृष्ट्या परिशील्य यदुक्तं तदत्यन्तं समीचीनं भाति ।

कथं झलो झलि, झरो झरि च बाध्येत इति त्वन्वेषणीयम् ।

अस्तु ।

मदुक्तेषु विकल्पेषु कस्य समीचीनता इति विचारस्तु तद्वदेव स्थितः ।

परं बालमनोरमाकारेण सर्व्वत्र स्कोः इत्यनेनैव सलोप इष्ट इति तु निश्चितम् । निश्चितेपि तथा तेषां निरस्यमानप्रक्रियोपपादिका युक्तिः असिद्ध्यात्मिका विचारणीया , न हि स्वस्य स्वं प्रत्यसिद्धत्वं पूर्व्वत्रासिद्धम् इतिसूत्रविषयः , किन्तु त्रिपाद्यामुत्तरोत्तरोक्तसूत्रस्य पूर्व्वपूर्व्वं प्रत्येव । इति ।

dhaval patel

unread,

Jan 30, 2017, 11:15:58 AM1/30/17

to श्रीमल्ललितालालितः, शास्त्रम्

झलो झलीति सूत्रे सिचः इत्यनुवृत्तिरस्तीति भाष्ये स्थितम् ।

"

दृषत्स्थानमित्यत्र झलो झलीति सलोपः प्राप्नोति सङीति वचनान्न भवति।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम्--अत्रापि सिच इत्येवानुवर्तिष्यते।।

"

अतः सिच एव सकारस्य झलो झलीति लोपः नान्येषामिति निष्पन्नम् ।

dhaval patel

unread,

Jan 30, 2017, 11:15:58 AM1/30/17

to श्रीमल्ललितालालितः, शास्त्रम्

भू यास् स् त्

इति स्थितौ झरो झरीति न प्रवर्तते ।

हलः परस्य झरो सवर्णे झरि परे लोपः विधीयत अनेन ।

अत्र यासुटः सकारस्य हल्त्वात् सुटः सकारस्य परे तकार एव । सकारतकारयोः न सावर्ण्यम् । अतः झरो झरीति न प्रवर्तत एव ।

dhaval patel

unread,

Jan 30, 2017, 11:15:58 AM1/30/17

to श्रीमल्ललितालालितः, शास्त्रम्

परं ममैतावतापि निश्चयो नास्ति ।

झरो झरीत्यस्याप्रवृत्तिविषये ? सकारतकारयोः सावर्ण्याभावे काशिकाकारोक्तः शकारचकारयोः सावर्ण्याभावः साक्षात्‌ प्रमाणम्‌ ।

लृतुलसानां दन्ताः

इचुयशानां तालु

अत्र शचोः सतोः समाना स्थितिः ।

dhaval patel

unread,

Jan 30, 2017, 11:15:58 AM1/30/17

to श्रीमल्ललितालालितः, शास्त्रम्

काशिकायामपि झलो झलीति सूत्रे

अयम् अपि सिच एव लोपः, तेन इह न भवति, सोमसुत् स्तोता, दृष्त्स्थानम् इति।

On 30 Jan 2017 20:54, "dhaval patel" <drdhav...@gmail.com> wrote:

dhaval patel

unread,

Jan 30, 2017, 11:15:58 AM1/30/17

to श्रीमल्ललितालालितः, शास्त्रम्

सकारतकारयोः न सावर्ण्यम्

आस्यं तुल्यं तयोः , प्रयतनेपि किञ्चित् साम्यं वर्त्तत एव , तकारस्य स्पृष्टत्वेन सकारस्य चेषत्स्पृष्टत्वेन आभ्यन्तरप्रयतनसाम्याभावेपि विवारश्वासाघोषत्वैर्बाह्यप्रयतनैः साम्यं वर्त्तत एव ।

सिद्धान्तकौमुद्यां तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णमिति सूत्रे - 'ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नश्चेतद्द्वयं ....' इति स्पष्टतया उक्तत्वात्‌ सावर्ण्ये आभ्यन्तरप्रयत्नस्यैव माहात्म्यं न तु बाह्यप्रयत्नस्य ।

काशिकायामपि 'चत्वार आभ्यन्तराः प्रयत्नाः सवर्णसंज्ञायामाश्रीयन्ते - स्पृष्टता, ईषत्स्पृष्टता, संवृतता, विवृतता चेति' इत्युक्तम्‌ । दलकृत्ये प्रत्युदाहरणमपि दत्तं 'प्रयत्नग्रहणं किम्‌ ? इचुयशानां तुल्यस्थानानां भिन्नप्रयत्नानां मा भूत्‌ । किं च स्यात्‌ ? अरुश्च्योततीत्यत्र झरो झरि सवर्णे इति शकारस्य चकारे लोपः स्यात्‌ ।'

अतः सकारतकारस्य सावर्ण्यं नास्त्येव आचार्य ।

dhaval patel

unread,

Jan 30, 2017, 11:25:56 AM1/30/17

to श्रीमल्ललितालालितः, शास्त्रम्

अथापि सिचोनुवृत्तिः कुत इति न ज्ञायते , रात्सस्य इत्यतः सकारस्यैव प्राप्तेः । अत एव प्रतीयते यत् काशिकायाम् अर्थात् सिचः प्राप्तिर्भवति इति ।

मयापि न दृश्यते । भाष्ये परेश्च धाङ्कयोः (८.२.२२) इति सूत्रे 'दृषत्स्थानमित्यत्र झलो झलीति सलोपः प्राप्नोति सङीति वचनान्न भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम्‌ - अत्रापि सिच इत्येवानुवर्तिष्यते ॥' अतः भाष्यमते झलो झलीत्यत्र सिचोऽनुवृत्तिः ।'

अत्र धिसकारे सिचो लोपः इत्यस्मादेवानुवृत्तिरिति भाष्यात्प्रतीयते ।

झलो झलीति सूत्रे सिचः इति विशेषणे मानान्तरं तु प्रदीपे स्थितं अस्मिन्नेव सूत्रे - 'दृषत्स्थानमिति । 'उदःस्थास्तम्भोः पूर्वस्ये'ति पूर्वसवर्णविधानात्सिचोऽन्यस्य सकारस्य झलो झलीति लोपो न भवतीति ज्ञापकमाहुः । अन्यथा सलोपेनैवोत्थानमित्यादेः सिद्धत्वात्पूर्वसवर्णविधानमनर्थकं स्यात्‌ ।'

परं धि च इत्यनेन तासः सस्यापि लोपस्येष्टत्वात् कथं सिच इत्येव स्यात् । भाष्ये धिसकारे सिचो लोप इत्युक्तम् । तथा च वृत्तिविरोधः ; एधितास् ध्वे इत्यत्र सलोपश्च न स्यात् ।

भाष्ये धि चेति सूत्रे वर्णितं किन्तु ज्ञातुं न पारयामि । श्लोकत्रयेण वर्णितम्‌ ।

धिसकारे सिचो लोपश्चकाद्धीति प्रयोजनम्‌ ।

आशाध्वं तु कथन्ते स्याज्जश्त्वं सस्य भविष्यति ॥

सर्वत्रैवं प्रसिद्धं स्याच्छ्रुतिश्चापि न भिद्यते ।

लुङश्चापि न मूर्द्धन्ये ग्रहणं सेटि दुष्यति ॥

घसिभस्योर्न सिध्येत्तु तस्मात्सिज्ग्रहणं न तत्‌ ।

छान्दसो वर्णलोपो वा यथेष्कर्तारमध्वरे ॥

dhaval patel

unread,

Jan 30, 2017, 11:47:48 AM1/30/17

to श्रीमल्ललितालालितः, शास्त्रम्

> परं बालमनोरमाकारेण सर्व्वत्र स्कोः इत्यनेनैव सलोप इष्ट इति तु निश्चितम् । निश्चितेपि तथा तेषां निरस्यमानप्रक्रियोपपादिका युक्तिः असिद्ध्यात्मिका विचारणीया , न हि स्वस्य स्वं प्रत्यसिद्धत्वं पूर्व्वत्रासिद्धम् इतिसूत्रविषयः , किन्तु त्रिपाद्यामुत्तरोत्तरोक्तसूत्रस्य पूर्व्वपूर्व्वं प्रत्येव । इति ।

अत्र भवदुद्धृते बालमनोरमाव्याख्याग्रन्थे मत्समीपस्थे बालमनोरमाग्रन्थे च पाठौ भिन्नौ ।

भवद्ग्रन्थे तु 'तथा सति', मद्ग्रन्थे तु 'तथासति' इति स्थितम्‌ । दृश्यताम्‌ ।

अतः झल्परसंयोगादिलोपस्य असिद्धत्वेन असति संयोगान्तलोपापत्तेः इत्यर्थः ।

'तथा सति' 'तथासति' इत्यनयोः याथायथ्यं निर्णेयम्‌ ।

capture.png

rohan kulakarNI

unread,

Feb 2, 2017, 2:14:45 PM2/2/17

to शास्त्रम्, hnbh...@gmail.com, sowmya.k...@gmail.com

१) झरो झरि ... यत्र आभ्यन्तरप्रयत्नेन न सिद्ध्यति यथा वाग्घरिरित्यत्र तत्र बाह्यप्रयत्नश्चाश्रयणीय: | आभ्यन्तरप्रयत्नेन सावर्ण्यं न सिद्धञ्चेद् बाह्यप्रयत्नेन समाहितव्यमिति न | वाग्घरिरित्यत्र आभ्यन्तरप्रयत्नेन सादृश्यं (आन्तर्यम्) {यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत आन्तर्यं बलीय इति परिभाषा (स्थानेन अर्थेन गुणेन प्रयत्नेन च)} न सिद्ध्यति अत एव बाह्यप्रयत्न आश्रयणीय: | एतेन सकारतकारयोर्न सावर्ण्यम् |

२) धि च, झलो झलि इत्यत्र सिच एव सकारस्य लोप इति केचित् (भाष्य उक्तेपि) | अन्यथा एधिताध्वे न सिद्ध्येत |

३) स्कोरित्यस्य असिद्धत्वाद् झलो झलि इत्यनेन सलोप: संभवति | उभयेषां तुल्यबलविरोधे सति (द्वयो: शास्त्रयो: क्वचिल्लब्धावकाशयोरेकत्र लक्ष्ये युगपत्संभवस्तुल्यबलविरोध: | अभित्त असैद्धाम् इत्यत्र झलो झलि सावकाश: | भूयात् इत्यत्र सुट: सकारस्य लोपे स्कोरिति सावकाश: |) 'विप्रतिषेधे परं कार्यमित्यनेन' परत्वात् स्कोरित्यनेन एव उभयस्य सस्य लोप: | विप्रतिषेधे यद् बाधितं तद्बाधितमेव इत्यनेन न पुनर्झलो झलि इत्यस्य प्रवृत्ति: |

श्रीमल्ललितालालितः

unread,

Feb 2, 2017, 3:00:15 PM2/2/17

to rohan kulakarNI, शास्त्रम्

श्रीमल्ललितालालितः
www.lalitaalaalitah.com

2017-02-03 0:34 GMT+05:30 rohan kulakarNI <kulkarn...@gmail.com>:

१) झरो झरि ... यत्र आभ्यन्तरप्रयत्नेन न सिद्ध्यति यथा वाग्घरिरित्यत्र तत्र बाह्यप्रयत्नश्चाश्रयणीय: | आभ्यन्तरप्रयत्नेन सावर्ण्यं न सिद्धञ्चेद् बाह्यप्रयत्नेन समाहितव्यमिति न | वाग्घरिरित्यत्र आभ्यन्तरप्रयत्नेन सादृश्यं (आन्तर्यम्) {यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत आन्तर्यं बलीय इति परिभाषा (स्थानेन अर्थेन गुणेन प्रयत्नेन च)} न सिद्ध्यति अत एव बाह्यप्रयत्न आश्रयणीय: | एतेन सकारतकारयोर्न सावर्ण्यम् |

भवदुक्तवाक्यमस्पष्टार्थम् । एतेन इतिपदेन विनिगमनाया दर्शनेपि हेतुत्वेन किमुपन्यस्तम् इति न भाति । न हि स्थलविशेषे एव बाह्यप्रयतनाश्रयणं सावर्ण्याभावे हेतुर्भवति ।

अत एव मदीयपूर्व्वपत्रे सूचितया दिशा - आन्तर्य्यसावर्ण्यविधायकसूत्रयोः पृथग्दर्शनेन आन्तर्य्यसावर्ण्योर्भिन्नत्वाद् , सावर्ण्यस्य च वृत्त्युक्तदिशा आस्याभ्यन्तरप्रयतनाभ्यामेव नियम्यत्वात् , प्रकृते च सतयोराभ्यन्तरप्रयतनसाम्याभावात् न सावर्ण्यम् इत्येव वक्तव्यम् ।

२) धि च, झलो झलि इत्यत्र सिच एव सकारस्य लोप इति केचित् (भाष्य उक्तेपि) | अन्यथा एधिताध्वे न सिद्ध्येत |

धि च इत्यस्य सिच्येव प्रवृत्तौ लुटि एधिताध्वे इति न सिद्ध्येत् । अत एव तत्र धि च इत्यस्य प्रवृत्तिर्वाच्यैव ।

झलो झलि इत्यत्रापि सिच एव सस्य इत्यत्र नियामकं किम् इत्यप्यस्माभिः पृष्टमेव । भवता किञ्चिद्बीजं ज्ञायते चेत्प्रकटीक्रियताम् । उपपाद्यतां च ।

३) स्कोरित्यस्य असिद्धत्वाद् झलो झलि इत्यनेन सलोप: संभवति | उभयेषां तुल्यबलविरोधे सति (द्वयो: शास्त्रयो: क्वचिल्लब्धावकाशयोरेकत्र लक्ष्ये युगपत्संभवस्तुल्यबलविरोध: | अभित्त असैद्धाम् इत्यत्र झलो झलि सावकाश: | भूयात् इत्यत्र सुट: सकारस्य लोपे स्कोरिति सावकाश: |) 'विप्रतिषेधे परं कार्यमित्यनेन' परत्वात् स्कोरित्यनेन एव उभयस्य सस्य लोप: | विप्रतिषेधे यद् बाधितं तद्बाधितमेव इत्यनेन न पुनर्झलो झलि इत्यस्य प्रवृत्ति: |

स्कोः इत्यस्य त्रिपाद्यां परपठितत्वेन पूर्व्वपठितं झलो झलि इत्येतत्प्रत्यसिद्धत्वेन पूर्व्वपठितेन झलो झलि इत्यनेन सलोपं सम्भाव्य कथं भवता तस्य स्कोः इत्यनेन बाधितत्वाय यतितम् इति नावगम्यते । प्रतिज्ञोपपादनयोरनेकविधता दोष इति भावः ।

किञ्च झलो झलि इतिसूत्रविहितस्थले स्कोः इत्यस्य विरोधित्वं स्यात् भवदुक्तदिशा , तथा हि स्कोः इत्यनेन पदान्तसंयोगादित्वेनैव सुटस्सस्य लोपो भवति , झलो झलि इत्यनेनापि सुट एव सस्य लोपः प्राप्यत इति तस्मिन्नंशे इतरत्र सावकाशत्वेन तुल्यबलयोः परस्यैव विप्रतिषेधकत्वं कथञ्चित् स्यादपि स्याच्च विप्रतिषेधे यद् बाधितं तद् बाधितमेव इतिन्यायः तथापि झल्परसंयोगादित्वेन यासुटस्सस्य लोपं बोधयन्ग्रन्थो नोपपद्यते । बालमनोरमाकारेण हि झल्परसंयोगादित्वेन यासुटस्सस्य लोप उक्तस्तस्यैव च असिद्धत्वं सूचितम् इति ।

किञ्च यथा धवलेनोक्तं यत् झल्परसंयोगादित्वेनैव बालमनोरमाकारो निरसनीयप्रक्रियां सूचयन् स्कोः संयोगाद्योरन्ते च इतिसूत्रप्रवृत्तिमेव सूचयति नान्यस्य झलो झलि इत्यस्य झरो झरि सवर्णे च इत्यस्य च संयोगनिमित्तकलोपाबोधकत्वात् इति तद्रीत्यायं विचारो न बालमनोरमोपपादनोपयोगी किन्तु मयोहितानां विकल्पानां नाशायैव इति उपकारकतां भजत्येव ।

इदमत्र वक्तव्यं मया यत् - यद्यपि वयमापाततस्तथा मन्यामहे यत् ज्ञातमिदम् इति समाहितमिदम् इति च तथापि तस्य ज्ञानस्य समाधानस्य च यावता अनपेक्षितविरुद्धवाक्याघटितवाक्यसमूहेन परस्मिन्सम्यक्सङ्क्रमो न क्रियते तावता अस्माकमपि सोर्थोस्पष्ट इत्येव चिन्तयित्वा मीमांसितव्यम् इति ।

rohan kulakarNI

unread,

Feb 3, 2017, 1:54:44 PM2/3/17

to शास्त्रम्, hnbh...@gmail.com, sowmya.k...@gmail.com

आस्यं तुल्यं तयोः , प्रयतनेपि किञ्चित् साम्यं वर्त्तत एव , तकारस्य स्पृष्टत्वेन सकारस्य चेषत्स्पृष्टत्वेन आभ्यन्तरप्रयतनसाम्याभावेपि विवारश्वासाघोषत्वैर्बाह्यप्रयतनैः साम्यं वर्त्तत एव ।

इत्यस्य परिहारार्थं मया १) इत्येतदुक्तम् | तस्य मतस्य परिहारेण सकारतकारयोरपि सावर्ण्यमपि निरस्तं भवति | तदेतेन सूच्यते |

rohan kulakarNI

unread,

Feb 5, 2017, 5:27:09 AM2/5/17

to शास्त्रम्, hnbh...@gmail.com, sowmya.k...@gmail.com

१) उभयेषां तुल्यबलविरोधे सति ...विप्रतिषेधे परं कार्यमित्यनेन परत्वात् स्कोरित्यनेन एव उभयस्य सस्य लोप: | तथा सुट: सकारस्य लोपार्थम् उभयेषां प्राप्ति: | परत्वात्तु स्कोरित्यस्य | इति मया यदुक्तं तद् दुष्टं प्रतिभाति | यतोहि त्रिपाद्यां विप्रतिषेधे इति परिभाषा न प्रचलति 'पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोभावादुत्तरस्य' इति सूत्रभाष्यवार्त्तिकम् | अस्य वार्त्तिकस्य छायाचित्रमत्र संलग्नं वर्तते |

२) बालमनोरमायां या प्रक्रिया वर्णिता सा दुष्टा इति मन्ये | तस्या: प्रामाण्यं सर्वत्र नादर्तव्यम् इति मोहनाचार्योबोधयत् | सुट: सस्य लोपो यद्यपि स्कोरित्यनेन प्राप्तस्तथापि तस्यासिद्धत्वाद् झलो झलि इत्यनेनैव लोपो भवति | अनन्तरं तु यासुट: सस्य लोपो स्कोरित्यनेन | झलो झलि इत्यत्र सिज्ग्रहणं न | तस्मात्सिज्ग्रहणं न तदिति धि च इति सूत्रभाष्यवार्त्तिकानुरोधात् |

mahabhashyam-8.2.1.jpg

श्रीमल्ललितालालितः

unread,

Feb 7, 2017, 1:02:43 AM2/7/17

to शास्त्रम्, Bhat, Hn, Sowmya Krishnapur

आचार्य्याणामुत्तरमेव यथामति लिख्यते -

भूधातुप्रक्रियायां किदाशिषीतिसूत्रवृत्तौ स्कोस्संयोगाद्योरन्ते
चेतिसूत्रेण यासुट्सुटोस्सकारस्य लोप उपदिष्टः ।
तत्र बालमनोरमाकारैः स्कोरित्यादिसूत्रस्य वृत्तौ कथनमर्थविशेषसूचनायेति
मत्त्वा व्याख्यानं कृतम् । तथा हि -
स्कोस्संयोगाद्योरन्ते च इत्यनेनैव सकारद्वयस्य लोपोत्रार्द्धधातुके भवति
, न तु लिङस्सलोपोनन्त्यस्य इत्यनेन सार्व्वधातुकविषयेण ।
किञ्च द्वयोर्द्वयोरेव संयोग इतिरीत्या सुटस्सकारस्यैव संयोगादित्वेनादौ
लोपस्ततो यासुटस्सकारस्यापि पदान्तसंयोगादित्वेनैव , न तु
झल्परसंयोगादित्वेन यासुटस्सस्य लोपानन्तरं सुटस्सस्य
पदान्तसंयोगादित्वाल्लोपः इत्यपि तैरुक्तम् । तत्र चोपपादकत्वेन
झल्परसंयोगादिलोपस्यासिद्धत्वमुपन्यस्तम् ।

इदं समीचीनमेव ।

अत्र स्कोः इत्यस्यैव निरस्यमानायां प्रक्रियायामपि प्रवृत्तिः , झल्परसंयोगादित्वलिङ्गात् ।

तथा हि - संयोगान्तस्य लोप इतिसूत्रेण भूयास्स्त् इ्त्यत्र तकारलोपे प्राप्ते बाधकमिदं स्कोः संयोगाद्योरन्ते च इति । तत्रापि स्कोस्संयोगाद्योरन्ते इत्येव बाधकांशः , न तु चकारेणाक्षिप्तं झल्परसंयोगादित्वस्य स्कुलोपहेतुत्वं पदान्तसंयोगेऽप्रवृत्तेः । येन नाप्राप्ते यो विधिरारब्भ्यते स तस्य अपवादो भवति इति च अपवादत्वं स्कोरित्यादेः , संयोगान्तलोपप्राप्तावेव प्रवृत्तेः ।

बाधकस्य च बाधकत्वं न त्रिपाद्यां परस्थत्वेनापि हीयते , तथात्वे बाधकत्वस्यैवासम्भवात् ।

स्कोः इत्यादेः संयोगान्तलोपबाधकत्वं येनांशेन तस्मिन्नेवांशे तस्य बाधकत्वप्रयुक्तः पूर्व्वत्रासिद्धत्वाभावः , झल्परसंयोगादिलोपविधायकांशस्य तु संयोगान्तलोपाबाधकत्वेन पूर्व्वत्रासिद्धत्वं भवत्येव ।

तथा च भूयास्स्त् इत्यत्र संयोगान्तस्य लोप इत्यनेन तकारलोपे प्राप्ते पदान्तसंयोगमेव निमित्तीकृत्य प्रवृत्तेन सकारलोपविधायकेन स्कोरित्यादिना सकारलोपो भवति । स च लोपः सुटस्सस्यैव , द्वयोर्द्वयोरेव संयोग इत्यस्य हलोनन्तरास्संयोग इत्यत्र स्थापितत्वात् । उक्तलोपस्य च त्रिपाद्यामुत्तरपठितेन सूत्रेण विधानेपि न पूर्व्वत्र संयोगान्तलोपस्थले असिद्धत्वं , संयोगान्तलोपापवादत्वात् । ततो यासुटस्सस्य तकारस्य च पदान्तसंयोगे सिद्धेः संयोगान्तस्य लोप इतसूत्रस्य प्रवृत्तिं बाधित्वा पुनः स्कोरित्यादेः प्रवृत्त्या भूयात् इतिरूपसिद्धिः ।

निरस्यमानप्रक्रियायाञ्च -

भूयास्स्त् इत्यत्र संयोगान्तस्य लोप इत्यस्मात् परेण स्कोरित्यादिना झल्परसंयोगादित्वेन यासुटस्सस्य लोपः , स्स् इतिसंयोगस्य तकारपरत्वात् । ततश्च सुटस्सस्य तकारस्य च संयोगं पदान्ते स्थितं दृष्ट्वा संयोगान्तस्य लोप इतिसूत्रं प्रवर्त्तते , तथा च भूया इत्येव सिद्ध्येत् ; न च सुटस्सकारस्यैव लोपः स्कोरित्यादिना इति वाच्यं , तथा कृते भूयात् इत्यवस्थायां झल्परसंयोगादित्वेन स्कोरित्यादिना विहितस्य यासुटस्सस्य लोपस्य संयोगान्तस्य लोप इतिसूत्रं प्रत्यसिद्धत्वेन संयोगान्तलोपेन तकारलोप आपतेत् इति भूया इत्यनिष्टं रूपं सिद्ध्येत् ।

अत्र किञ्चित् प्रष्टव्यमस्ति बोधाय तत्परिष्काराय च -
निरस्यमानायां प्रक्रियायां झल्परस्योगादिलोपः केन सूत्रेण विधीयते इति ।
झलो झलि इत्यनेन वा झरो झरि सवर्णे इत्यनेन वा स्कोः संयोगाद्योरन्ते च
इत्यनेन वा ।

स्कोः इत्यादिनैव ; तत्रैव झल्परसंयोगादित्वेन लोपविधानात् , इतरयोस्तु झल्परत्वेन सवर्णे झरि परे च लोपविधानम् ।

झलो झलि इत्यनेन (॥८।२।२६॥) झलः परस्य सस्य झलि परे लोपो

विधीयते, अस्ति च यासुटस्सस्य तकारस्य च मद्ध्ये सुटः सकार इति तस्य लोपः
सम्भवति ;

इदमपि संयोगान्तस्य लोप इत्येतत्प्रत्यसिद्धं , अपवादकत्वाभावे सति त्रिपाद्यामुत्तरपठितत्वात् ।

तथा च भूयास्स्त् इत्यत्र सुटस्सकारस्यानेन लोपे कृते भूयास्त् इत्यवस्थायां संयोगान्तलोपस्य बाधकं न किमप्यस्ति इति अनिष्टं रूपमापतेत् ।

झरो झरि इत्यनेन (॥८।४।६४॥) हलः परस्य झरो लोपः स्यात् झरि परे इति
विधीयते , अस्ति च यासुटस्सकारात् परः सुटः सकारः तस्मात् च परस्तकारः
सवर्ण इति सुटः सकारस्य लोपः स्यात् ;

यथोक्तं धवलेन रोहणेन च यत् सावर्ण्यान्तर्य्यविधायकसूत्रयोर्भिन्नत्वेन विधेययोरपि भेदोस्ति । आभ्यन्तरप्रयत्नसाम्याभावेन सतयोस्सावर्ण्यासम्भवेन नास्य सूत्रस्यात्र प्रवृत्तिः ।

स्कोस्संयोगाद्योरन्ते च इत्यनेन (॥८।२।२९॥) पदान्तसंयोगाद्योः
झल्परसंयोगाद्योश्च यौ आद्यौ स्कौ तयोर्लोपो विधीयते ; अत्र च कल्पद्वयं
सम्भवति -
द्वयोरेव संयोग इतिमतेपि द्विधा सम्भवति प्रक्रिया -
यासुटस्सस्य सुटस्सस्य च संयोगमादाय तस्य झल्परत्वेन तदादेः यासुटस्सस्य
लोपो विधातुं शक्यते , ततश्च सुटस्सस्य पदान्तसंयोगाद्यत्वेन ;

इयं निरस्यमाना प्रक्रिया ।

अथवा सुटस्सस्य तकारस्य च संयोगमादाय पदान्तसंयोगादित्वेन सुटस्सस्य लोपे
कृते तथैव यासुटस्सस्य तस्य च संयोगमादाय पदान्तसंयोगादित्वेन
यासुटस्सस्य इति ।

इयं समर्थिता प्रक्रिया ।

त्रयाणामपि संयोगः सम्भवति इतिमते तु -
यासुटः सस्यैवादौ लोपः स्यात् , पदान्तसंयोगादित्वात् , ततश्च
सुटस्सस्यापि तथैव पदान्तसंयोगादित्वादनेनैव सूत्रेण लोपः स्यात् ।

त्रयाणां संयोगो नाङ्गीक्रियते ; यत्र तु बहवो हलः श्लिष्टाः तत्रापि द्वयोः द्वयोः संयोगसञ्ज्ञा न तु बहूनामेव इतिशब्देन्दुशेखरे स्पष्टम् इति बालमनोरमाकारः ।

तथा चास्य कल्पस्याप्रसक्तिरेव ।

तत्र झरो झरि सवर्णे इत्यस्य सामान्यतया विहितत्वात् सकारमुद्दिश्यैव
विहिताभ्यां झलो झलि इति स्कोः संयोगाद्योरन्ते च इत्यनेन च दुर्ब्बलत्वं
स्यात् ; शीघ्राशीघ्रप्रवृत्तिकत्वात् ।
तत्रापि त्रिपादिपठितत्वेनोत्तरपठितयोः झरो झरि सवर्णे इत्यस्य स्कोः
संयोगाद्योरन्ते च इत्यस्य च झलो झलि इत्यत्रासिद्धत्वं वाच्यम् ।
तथा च परत्वेन प्रवृत्ताभ्यां ताभ्यां कृतेपि कार्य्ये झलो झलि इत्यस्य
प्रवृत्तिः स्यादेव ।

भूयास्स्त इत्यत्र पदान्तसंयोगादित्वेन लोपितस्यापि सुटः सकारस्य झलो झलि इत्येतत् प्रत्यसिद्धत्वेपि झलो झलि इति प्रवर्त्तेतैव इति प्रतीयते ।

अस्यामवस्थायामिदं विचार्य्यं यत् -

आदौ स्कोरित्यादिना कृतस्य सुटस्सलोपस्य संयोगान्तलोपं प्रति सिद्धत्वेपि झलो झलि इतिप्रत्यसिद्धत्वेन पुनर्लोपः । तथा च उक्तलोपस्य झलो झलि इतिसूत्रप्रयुक्तत्वे सयोगान्तलोपं प्रत्यसिद्धत्वेन पुननिष्टरूपापत्तिः ।

यदि कथञ्चित् स्कोरित्यादिना संयोगान्तलोपापवादकेन लुप्ते सुटस्सकारे प्रवृत्तेन झलो झलि इत्यनेन कृतेपि पुनः सलोपे संयोगान्तलोपं प्रति सिद्धत्वमेव , स्कोरित्यादिना प्रयुक्तत्वस्यापि सत्त्वात् इत्युच्येत तदा तु नानिष्टापत्तिः । परं पर्ज्जन्यवत्सूत्रप्रवृत्तिरित्येव वक्तव्यं झलो झलि इत्यस्य प्रवृत्तेर्वैयर्थ्यवारणया ।

एतादृशेषु स्थलेषु कथं विकल्पाः समर्थिता निरस्ता वा आकरेषु इति सूच्यताम् ।

Reply all

Reply to author

Forward