MEDRESELERDE HANGİ DERSLER OKUTULUYORDU?
1,397 views
Skip to first unread message
sessiz insan
Jan 29, 2010, 2:58:33 AM1/29/10
to
MEDRESELERDE HANGİ DERSLER OKUTULUYORDU?
“Medreselerçağın gerisindeydi” diyen sol kırması kompleksli aydınlara, Prof.Dr.
Musafa Ergün ün “Medreselerde okutulan dersler ve ders kitapları”
başlıklı makalesi, kimin çağın gerisinde olduğunu hatırlatıyor.
Üzerinde çokça cümle kurulan
meselelerden biri de “Medreselerimiz.” Peki, medreselerimiz çağın
gerisinde mi kalmıştı? Ne tür dersler okutuluyordu? Afyon Kocatepe
Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof.Dr. Mustafa Ergün ün “Medreselerde
okutulan dersler ve ders kitapları” başlıklı makalesi medreslerimize
ışık tutuyor. Ergün, bilinenin aksine medreselerimizde Kur an, fıkıh ve
hadis gibi ilimlerin yanı sıra, matematik, fizik, tarih, coğrafya ve
astronomi gibi ilimlerin de öğretildiğini ortaya koyuyor.
KUR AN VE MATEMATİKBİR ARADA
Darü l-Hilafeti l-Âliye
Medreseleri nin ders programları ise daha da genişletilmişti. Burada
öğretilen Almanca, Fransızca, İngilizce, Rusça gibi yabancı diller ve
kimya, biyoloji, fizik, tarih, coğrafya ve felsefe gibi derslerle,
günümüz okullarına taş çıkarılıyordu. “İslam dünyasında yaygın bir
bilimler sınıflandırması anlayışı vardı. Buna göre, bilimler “ulûm-u
aliye (alet ilimler veya “ulûm-u cüz iyye”) ile “ulûm-u aliye” (yüksek
bilimler) diye ikiye ayrılıyordu” diyen Ergün, makalesinde şöyle devam
ediyor; “Bu durumda sarf, nahiv, lûgat, hesap, hendese, mantık,
belagat, tarih, coğrafya, felsefe vs. birinci gruba; Kur an, hadis,
fıkıh ve bunlarla ilgili diğer bilimler de ikinci gruba
giriyordu.”
DERSLER ÖZEL OLARAK BELİRLENİYORDU
Ergün,
bazı medrese vakfiyelerinde, belirtilen pekçok husus arasında orada
okutulacak dersler hakkında da şartlar koyulduğu bilgisini vererek;
“Niğde deki Karamanoğlu Ali Bey Medresesi nin vakfiyesinde; burada
şer î ve edebî bilimlerin okutulacağı, fıkıh ve usul-ü fıkıhın yanı
sıra onbeş şer î bilimin okutulacağı belirtiliyordu. Konya Karatay
Medresesi vakfiyesinde, orada ders verecek müderrisin özellikleri
sayılırken şeriat, hadis, tefsir, usul, furû ve hilaf bilimlerinde
uzman olması isteniyordu ki, bu, orada okutulacak dersler hakkında bir
fikir veriyordu. Sultan 2.Murad ın Edirne de yaptırdığı Darü l-Hadîs in
vakfiyesinde de “Şu da şartımdır ki, müderris medresede katiyen felsefî
ilimlerle iştigal etmeyecektir. Orada müderris ders günlerinde hadis
ilmi ve onunla ilgili diğer dersleri öğretecek ve onun öğrettiklerinden
iadesi gerekenleri muîd tekrar edecektir” denildiğini belirtiyor.
O derslerden bazıları şöyleydi;
Astronomi
(Hey et): Astronomi bilimleri içinde yıldız hareketlerinin izlendiği
zîcler ve vakit hesaplaması (mıkat) ana konuları oluşturuyordu.
Astronomi dersinde ders kitabı olarak Uluğ Bey, Mirim Çelebi, Usturlab
ve Rubaiye gibi kitaplar okutuluyordu.
Fizik (Hikmet): Fizik çok
önem verilen bir dersti. Bu derste “Kadımir”, “Seyyid Mirzacan”,
“Hikmetu l-ayn” ve “Şerh-i Çağminî” kitapları okutuluyordu.
Hesap
ve hendese: Hesap dersinde “Lemaî”, “Behaddin” (“Risale-i Bahaiye”),
“Ramazan b. Celî”, “Abdürrahim” ve “Necmeddin” adlarıyla tanınan
kitaplar okutuluyordu.
Tıp: El-Mu cez fi t-Tıb: İbni
Nefis in kısaca “Mucez” diye bilinen bu kitabı, tıp alanında en çok
okutulan ve üzerinde çalışma yapılan eserlerden biri idi. Bu eser
Osmanlı alimlerinden Ahi Çelebi ( -1524) veya babası tarafından
Türkçeye tercüme edilmişti.
Hat sanatı: Arap harflerinin yazım
tekniklerinin öğretildiği dersler idi. “Aklam-ı Sitte” denilen altı
meşhur yazı kalıbı en çok kullanılanı idi: sülüs, nesih, muhakkak,
reyhanî, tevkî, rik a.
Tasavvuf: Tasavvufî konular genelde
medreselerde değil, tekke, zaviye, hankah ve dergahlarda veriliyordu.
Ama gene de medreselerle tekkeler birbirinden çok kopuk değildi;
dergahlarda ilmin temeli olan temel medrese dersleri verilirken,
medreselerde müderris isterse aşağıda sayılacak tasavvufî eserlerden
ders anlatılabiliyordu. Medreselerde ve dergahlarda ders konusu olan
tasavvufî eserlerden en yaygın olarak kullanılanlar şunlardı:
Muhyiddin-i Arabî nin eserleri olan “Fütuhat-ı Mekkiye” ve
“Füsusu l-Hikem”, Nakşibendî-Halidî dergahlarında “Hatm-i Hacegan-ı
Kebir”, “Mektubat-ı İmam Rabbanî”, “Ahmed-i Cüzeyrî Divanı”, “Reşehat”,
“Muhammet Masum Efendi Mektubatı”, “Risale-i Nakşibendiyye”; Mevlevî
dergahlarında Mevlana nın “Mesnevi”si ve ayrıca “Avarifü l-Mearif” ile
“Kuşeyri Risalesi”...
Sarf: Temel Arapça gramer bilimi dersidir.
Sarf dersi içinde okutulan kitaplardan en meşhur olanları “Emsile”,
“Bina”, “Maksûd”, “İzzî”, “Merah” ve “Kafiye” idi.
Nahiv: Arapça
dilbilgisinin ikinci kademesi olan “cümle yapısı ve kuruluşu” ile
ilgili konuların anlatıldığı bir dersti. Avamil, İzhar, Kafiye,
Mugni l-Lebib, Kavaidü l-İ rab, ed-Dürretü l-Elfiyye ve Molla Cami gibi
eser ve şerhler okunurdu.
Belagat: Bilim olarak düzgün ve
yerinde konuşma sanatının kurallarını inceler. Kendi içinde Meanî,
Beyan ve Bediî olarak üçe ayrılır.
Mantık: Mantık alanında
medreselerde okutulan ders kitapları şunlardı: “İsagoci”, “Kavli
Ahmet”, “Fenarî”, “Kara Davut”, İsfehanî nin “Şerh-i Tevali”si, “Seyyid
İmad”, “Tehzib”, Mirzacan Haşiyeleri, “Kutbuddin”, “Şemsiye”, “Hüsam”,
Şerhi l-Usam”.
Kur an-ı Kerim: Yüce kitabımızın her yönü ile öğretildiği ders.
Kıraat ve Tecvid: Kur an-ı Kerim in farklı okuma yorumlarının incelendiği derstir. 10 farklı yorum öğretilirdi.
Tefsir
ve Usul-ü Tefsir: Kur an-ı Kerim in ayetlerini yorumlamak, özüne uygun
olarak genişletmek ve müşkül yerlerini ve çok anlamlı kelimelerini dine
uygun olarak açıklamak için öğretilen dersti. Tefsir alanının
tartışılmaz iki kitabı “Kadı Beydavi” ve “Keşşaf” idi. Bunun yanında
Celaleyn ve Begavî tefsirlerini okutanlar da vardı.
Kelam ve
Akaid: Kelam, dinî inançları aklî deliller getirerek ispat etmeye, dinî
konularda insan aklının ve ruhunun içine düşebileceği şüphelerden
onları kurtarmaya çalışan bir bilim idi. Genelde Allah ın zatı ile
ilgili konularla ilgilendiği için, küfre düşmeden konuları
tartıştırmak, şüphedekileri tam anlamıyla ikna etmek çok zor oluyordu.
O nedenle her müderris bu dersi vermeye veya bu konuları işlemeye
cesaret edemiyordu.
Hadis ve Usul-ü Hadis: Hadis, bir
İslamî bilim olarak Peygamberimiz Hz. Muhammed in söz, hareket,
onaylama, hoş görme ve görmeme durumları ile onun özelliklerini
inceleyen eserleri işaret ediyor.
Fıkıh ve Usul-ü Fıkıh:
Medreselerin büyük çoğunluğunda fıkıh dersi vardı. Fıkıh en şerefli ve
en üstün bilim olarak görülüyordu; çünkü helal ve haramın hükümlerinin
verildiği bilimdi.
Mustafa R. Özgür-VAKİT
--
```````````````````````````````````````````````````````````
“Medreselerçağın gerisindeydi” diyen sol kırması kompleksli aydınlara, Prof.Dr.
Musafa Ergün ün “Medreselerde okutulan dersler ve ders kitapları”
başlıklı makalesi, kimin çağın gerisinde olduğunu hatırlatıyor.
Üzerinde çokça cümle kurulan
meselelerden biri de “Medreselerimiz.” Peki, medreselerimiz çağın
gerisinde mi kalmıştı? Ne tür dersler okutuluyordu? Afyon Kocatepe
Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof.Dr. Mustafa Ergün ün “Medreselerde
okutulan dersler ve ders kitapları” başlıklı makalesi medreslerimize
ışık tutuyor. Ergün, bilinenin aksine medreselerimizde Kur an, fıkıh ve
hadis gibi ilimlerin yanı sıra, matematik, fizik, tarih, coğrafya ve
astronomi gibi ilimlerin de öğretildiğini ortaya koyuyor.
KUR AN VE MATEMATİKBİR ARADA
Darü l-Hilafeti l-Âliye
Medreseleri nin ders programları ise daha da genişletilmişti. Burada
öğretilen Almanca, Fransızca, İngilizce, Rusça gibi yabancı diller ve
kimya, biyoloji, fizik, tarih, coğrafya ve felsefe gibi derslerle,
günümüz okullarına taş çıkarılıyordu. “İslam dünyasında yaygın bir
bilimler sınıflandırması anlayışı vardı. Buna göre, bilimler “ulûm-u
aliye (alet ilimler veya “ulûm-u cüz iyye”) ile “ulûm-u aliye” (yüksek
bilimler) diye ikiye ayrılıyordu” diyen Ergün, makalesinde şöyle devam
ediyor; “Bu durumda sarf, nahiv, lûgat, hesap, hendese, mantık,
belagat, tarih, coğrafya, felsefe vs. birinci gruba; Kur an, hadis,
fıkıh ve bunlarla ilgili diğer bilimler de ikinci gruba
giriyordu.”
DERSLER ÖZEL OLARAK BELİRLENİYORDU
Ergün,
bazı medrese vakfiyelerinde, belirtilen pekçok husus arasında orada
okutulacak dersler hakkında da şartlar koyulduğu bilgisini vererek;
“Niğde deki Karamanoğlu Ali Bey Medresesi nin vakfiyesinde; burada
şer î ve edebî bilimlerin okutulacağı, fıkıh ve usul-ü fıkıhın yanı
sıra onbeş şer î bilimin okutulacağı belirtiliyordu. Konya Karatay
Medresesi vakfiyesinde, orada ders verecek müderrisin özellikleri
sayılırken şeriat, hadis, tefsir, usul, furû ve hilaf bilimlerinde
uzman olması isteniyordu ki, bu, orada okutulacak dersler hakkında bir
fikir veriyordu. Sultan 2.Murad ın Edirne de yaptırdığı Darü l-Hadîs in
vakfiyesinde de “Şu da şartımdır ki, müderris medresede katiyen felsefî
ilimlerle iştigal etmeyecektir. Orada müderris ders günlerinde hadis
ilmi ve onunla ilgili diğer dersleri öğretecek ve onun öğrettiklerinden
iadesi gerekenleri muîd tekrar edecektir” denildiğini belirtiyor.
O derslerden bazıları şöyleydi;
Astronomi
(Hey et): Astronomi bilimleri içinde yıldız hareketlerinin izlendiği
zîcler ve vakit hesaplaması (mıkat) ana konuları oluşturuyordu.
Astronomi dersinde ders kitabı olarak Uluğ Bey, Mirim Çelebi, Usturlab
ve Rubaiye gibi kitaplar okutuluyordu.
Fizik (Hikmet): Fizik çok
önem verilen bir dersti. Bu derste “Kadımir”, “Seyyid Mirzacan”,
“Hikmetu l-ayn” ve “Şerh-i Çağminî” kitapları okutuluyordu.
Hesap
ve hendese: Hesap dersinde “Lemaî”, “Behaddin” (“Risale-i Bahaiye”),
“Ramazan b. Celî”, “Abdürrahim” ve “Necmeddin” adlarıyla tanınan
kitaplar okutuluyordu.
Tıp: El-Mu cez fi t-Tıb: İbni
Nefis in kısaca “Mucez” diye bilinen bu kitabı, tıp alanında en çok
okutulan ve üzerinde çalışma yapılan eserlerden biri idi. Bu eser
Osmanlı alimlerinden Ahi Çelebi ( -1524) veya babası tarafından
Türkçeye tercüme edilmişti.
Hat sanatı: Arap harflerinin yazım
tekniklerinin öğretildiği dersler idi. “Aklam-ı Sitte” denilen altı
meşhur yazı kalıbı en çok kullanılanı idi: sülüs, nesih, muhakkak,
reyhanî, tevkî, rik a.
Tasavvuf: Tasavvufî konular genelde
medreselerde değil, tekke, zaviye, hankah ve dergahlarda veriliyordu.
Ama gene de medreselerle tekkeler birbirinden çok kopuk değildi;
dergahlarda ilmin temeli olan temel medrese dersleri verilirken,
medreselerde müderris isterse aşağıda sayılacak tasavvufî eserlerden
ders anlatılabiliyordu. Medreselerde ve dergahlarda ders konusu olan
tasavvufî eserlerden en yaygın olarak kullanılanlar şunlardı:
Muhyiddin-i Arabî nin eserleri olan “Fütuhat-ı Mekkiye” ve
“Füsusu l-Hikem”, Nakşibendî-Halidî dergahlarında “Hatm-i Hacegan-ı
Kebir”, “Mektubat-ı İmam Rabbanî”, “Ahmed-i Cüzeyrî Divanı”, “Reşehat”,
“Muhammet Masum Efendi Mektubatı”, “Risale-i Nakşibendiyye”; Mevlevî
dergahlarında Mevlana nın “Mesnevi”si ve ayrıca “Avarifü l-Mearif” ile
“Kuşeyri Risalesi”...
Sarf: Temel Arapça gramer bilimi dersidir.
Sarf dersi içinde okutulan kitaplardan en meşhur olanları “Emsile”,
“Bina”, “Maksûd”, “İzzî”, “Merah” ve “Kafiye” idi.
Nahiv: Arapça
dilbilgisinin ikinci kademesi olan “cümle yapısı ve kuruluşu” ile
ilgili konuların anlatıldığı bir dersti. Avamil, İzhar, Kafiye,
Mugni l-Lebib, Kavaidü l-İ rab, ed-Dürretü l-Elfiyye ve Molla Cami gibi
eser ve şerhler okunurdu.
Belagat: Bilim olarak düzgün ve
yerinde konuşma sanatının kurallarını inceler. Kendi içinde Meanî,
Beyan ve Bediî olarak üçe ayrılır.
Mantık: Mantık alanında
medreselerde okutulan ders kitapları şunlardı: “İsagoci”, “Kavli
Ahmet”, “Fenarî”, “Kara Davut”, İsfehanî nin “Şerh-i Tevali”si, “Seyyid
İmad”, “Tehzib”, Mirzacan Haşiyeleri, “Kutbuddin”, “Şemsiye”, “Hüsam”,
Şerhi l-Usam”.
Kur an-ı Kerim: Yüce kitabımızın her yönü ile öğretildiği ders.
Kıraat ve Tecvid: Kur an-ı Kerim in farklı okuma yorumlarının incelendiği derstir. 10 farklı yorum öğretilirdi.
Tefsir
ve Usul-ü Tefsir: Kur an-ı Kerim in ayetlerini yorumlamak, özüne uygun
olarak genişletmek ve müşkül yerlerini ve çok anlamlı kelimelerini dine
uygun olarak açıklamak için öğretilen dersti. Tefsir alanının
tartışılmaz iki kitabı “Kadı Beydavi” ve “Keşşaf” idi. Bunun yanında
Celaleyn ve Begavî tefsirlerini okutanlar da vardı.
Kelam ve
Akaid: Kelam, dinî inançları aklî deliller getirerek ispat etmeye, dinî
konularda insan aklının ve ruhunun içine düşebileceği şüphelerden
onları kurtarmaya çalışan bir bilim idi. Genelde Allah ın zatı ile
ilgili konularla ilgilendiği için, küfre düşmeden konuları
tartıştırmak, şüphedekileri tam anlamıyla ikna etmek çok zor oluyordu.
O nedenle her müderris bu dersi vermeye veya bu konuları işlemeye
cesaret edemiyordu.
Hadis ve Usul-ü Hadis: Hadis, bir
İslamî bilim olarak Peygamberimiz Hz. Muhammed in söz, hareket,
onaylama, hoş görme ve görmeme durumları ile onun özelliklerini
inceleyen eserleri işaret ediyor.
Fıkıh ve Usul-ü Fıkıh:
Medreselerin büyük çoğunluğunda fıkıh dersi vardı. Fıkıh en şerefli ve
en üstün bilim olarak görülüyordu; çünkü helal ve haramın hükümlerinin
verildiği bilimdi.
Mustafa R. Özgür-VAKİT
--
```````````````````````````````````````````````````````````
Mücahit Bilgetürk
Jan 29, 2010, 6:59:11 AM1/29/10
to sef...@googlegroups.com
Selâmün Aleyküm;
Ben medreseler hakkında araştırma yapmadım. İttihad ve Terâkki paralelinde olan çevreler tarafından; son zamanlarda Enderun mekteplerinde fen bilimlerinin yavaş yavaş azaltıldığını, bazılarının kaldırıldığını bir yerde okumuştum. Bu bilgi ne kadar doğru onu da bilmiyorum. Ama şunu kesin biliyorum, bir Osmanlı paşası meslek alanında olduğu kadar müftü gibi din bilimlerini de biliyordu. Bir doktor, bir mühendis… bir müftü kadar din bilimlerini biliyordu. Hatta birçok dini kitaplar paşalar tarafından yazılmıştır. (Ahmet Cevdet Paşa gibi…) Bu konuda geniş bilgisi olan ağabeyler bizi aydınlatırsa memnun oluruz. Selâm ve dua ile… --- 29/01/10 Cum tarihinde sessiz insan <yasemin...@gmail.com> şöyle yazıyor:
|
|
Yahoo! Türkiye açıldı!
Haber, Ekonomi, Videolar, Oyunlar hepsi Yahoo! Türkiye'de!
www.yahoo.com.tr
Reply all
Reply to author
Forward
0 new messages