Halk Şiirinde Benzer Yapılar- Rıza Filizok

[mavizaman]

HALK

ŞİİRİNDE BENZER YAPILAR

R

ıza FİLİZOK

Türk halk edebiyat

ının manzum ürünleri incelendiğinde, bunların

ortak baz

ı yapı özelliklerine sahip oldukları görülür. Türk

bilmeceleri, ninnileri, manileri, türküleri, destanlar

ı gibi anonim

halk edebiyat

ı ürünleriyle halk şairlerinin şiirleri ortak bir malzeme

ve yap

ıya dayanır. Halk edebiyatımızda derleme ve yayın faaliyetleri

belirli bir canl

ılık gösterdiği halde, bu malzemenin incelenmesi

ihmal edilmektedir. Halbuki derlenen ve ne

şredilen malzemenin

ilmî metotlar içinde tasnifi, de

ğerlendirilmesi, tahlili ile

ilgili çal

ışmaların derleme faaliyetlerine paralel bir biçimde

yürütülmesi, bu çal

ışmaların sonuçlarının kültür hayatına

sunulabilmesi için gereklidir.

Halk edebiyat

ı ürünleri, belirli örnekler etrafında teşekkül ettiği

için kapal

ı bir dünya kurar. Bu kapalı dünya kelime kadrosunda,

sentaksta, m

ısralaştırmada, duyuş ve düşünüş biçiminde açıkça

kendisini gösterir; türler aras

ında mukayeseyi mümkün ve zaruri

k

ılar.

Türk bilmeceleri, ninnileri, manileri, türküleri, ko

şma ve semaileri

vb. kelime kadrolan, sentakslar

ı, mısralaşmaları, duyuş ve

dü

şünüş biçimindeki benzerlikleri açısından mukayese edilirken

kar

şımıza çıkan en büyük güçlük, malzemenin çokluğudur. Malzemenin

çoklu

ğu araştırmalarda bazı tekniklerin kullanılmasını gerektirmektedir.

Biz bu incelememizde halk

şiirinde «gezici mısra

»lar

ın ve benzer kuruluşlu mısraların tespitinde kullanılabilecek

baz

ı kalıplardan bahsedeceğiz.

Halk

şiirinde durak, üzerinde durulması gereken bir kavramdır.

O, bazen bir kelimeye tekabül eder :

Eksilmeyen

sevdası var başımda

Bazen iki kelimeden meydana gelir ve adeta ikinci dereceden

bir dura

ğı içinde saklar :

Uyan

ıp cilveye başlamak gerek

An

ı öpmek değil dişlemek gerek

Güzelin koynunda

kışlamak gerek

Bazen üç, dört kelimeden kurulmu

ş bir cümleye tekabül eder :

Er oldum bir zaman

ahdimi güttüm

Bu durumda içinde bulundurdu

ğu kelime sayısı açısından

vezin ve duraklar

ı gözden geçirmek yararlı olacaktır. Türk halk

ş

iirinde meselâ 4 + 3 duraklı 7 heceli bir mısrada kaç kelime bulunabilir?

Bunu hesapl

ıyabilmemiz için önce hece sayısı itibariyle

kaç çe

şit kelimenin bu vezne girebileceğini tesbit etmemiz gerekir.

Böyle bir

şiire ancak l, 2, 3 ve 4 heceli kelimeler girebilir. Bu

hüküm 4 + 4 durakl

ı 8 heceli şiir için de, 4 + 4 + 3 duraklı 11 heceli

ş

iirler için de doğrudur :

Evlerinin önü çardak

Elif’in elinde bardak

Sanki ye

şil başlı ördek

Yüzer Elif Elif diye

Bu noktada ikinci bir soru akla geliyor : Bu dört tip kelime birer

birim olarak dü

şünülse, bu birimler bir mısrada kaç değişik biçimde

dizilebilir? Bu sorunun cevab

ı, kesin bir tablo halinde gösterilebilir :

Tabloda bir heceli kelimeler

□ işareti ile, iki heceli kelimeler- □□ işareti ile, üç heceli kelimeler □□□ işareti ile, dört heceli

kelimeler

□□□□ işareti ile gösterilecektir. kelimeler arasındaki

bo

şluklar, yani “ara duraklar” birer aralık olarak gösterilecektir:

□□□□

□□□ □

□ □□□ □□□

□□ □□ □□ □

□□ □ □

4 + □ □□ 3 = 7

□ □□ □ □ □ □

□ □ □□

□ □ □ □

Görüldü

ğü gibi, mısraın birinci parçasında kelimeler

yukar

ıda gösterdiğimiz sekiz hal içinde bulunabilir, bu hallerin

gösterdi

ği diziliş sırasında ortaya çıkabilir. Böyle bir mısra

parças

ında, hece sayısı itibariyle ancak bir dört heceli kelime,

bir üç heceli kelime, bir yahut iki, iki heceli kelime, bir iki,

yahut dört tek heceli kelime bulunabilir.

M

ısraın ikinci parçasında, kelimeler, yukarıda

gösterdi

ğimiz dört hal içinde bulunabilir, bu hallerin gösterdiği

dizili

ş sırasında ortaya çıkabilir. Böyle bir mısra parçasında

hece say

ısı itibariyle ancak bir üç heceli kelime, bir iki heceli

kelime, bir yahut üç tek heceli kelime bulunabilir.

Yedi heceli ve 4 + 3 durakl

ı bir mısrada kelimelerin hece

say

ısına göre mümkün olan bütün halleri, birinci guruptaki

sekiz hal ile ikinci guruptaki dört halin bire bir birle

şmesinden

do

ğan 32 hal ile (8x4 = 32) kesin bir şekilde belirlenir. Yani 4 +

3 durakl

ı, yahut 3 + 4 duraklı 7 heceli bir mısra, kelimelerin

istifi yönünden bu 32 halden birine girer:

□□□□ □□□

Asmaların üzümü

□□□□ □□ □

Yemeğimde zehir var

□□□□ □ □□

Karanfilim bir sini

□□□□ □ □ □

Bahçelerde gül var mı

□□□ □ □□□

Gerdana gül dizersin

□□□ □ □□ □

İçine beş elma koy

□□□ □ □ □□

Başında var ak başlık

□□□ □ □ □ □

Saçından üç tel al da

□ □□□ □□□

Şu bağların gediği

□ □□□ □□ □

Ben ağlarım derdim var

□ □□□ □ □□

Sen orada ben burda

□ □□□ □ □ □

Sen orada gül de gez

□□ □□ □□□

Ayva dibi serindir

□□ □□ □□ □

Atma taşı tutan var

□□ □□ □ □□

Armut dalda beş olur

□□ □□ □ □ □

Ayrı düştüm ben bu yaz

□□ □ □ □□□

Eğil bir yol öpeyim

□□ □ □ □□ □

Sana bir çift sözüm var

□□ □ □ □ □□

Arpa bu yıl az oldu

□□ □ □ □ □ □

Para ver de bir at al

□ □□ □ □□□

Bu pınar buz bağladı

□ □□ □ □□ □

Ya bohçan al bize gel

□ □□ □ □ □□

Din iman yok mu sende

□ □□ □ □ □ □

Bir ince yol seç de gel

□ □ □□ □□□

Ya ben nice ayrılayım

□ □ □□ □□ □

Ben ne dedim küstü yar

□ □ □□ □ □□

Ya al beni ya bırak

□ □ □□ □ □ □

Ben can diyem sen çok de

□ □ □ □ □□□

Ne iş var ki göreyim

□ □ □ □ □□ □

Ben de bir yar sevem mi

□ □ □ □ □ □□

Bir de sen vur yüz olsun

□ □ □ □ □ □□

Ay aş da gel aş da gel

Ayn

ı şekilde 4 + 4 = 4 duraklı 8 heceli bir şiir, dört heceli bölümlerin

tekrar

ıyla aynı şekilde 64 kalıp üretir. Yine, 4+4+3=11 heceli

m

ısralar bu durumda 256 kalıp üretecektir. Aynı yolla 6+5 =11’li

veznin kaç kal

ıp üretebileceğini kolayca bulabiliriz. Bu işlem bütün

vezinlerimiz için yap

ıldığında, teorik olarak hece şiirinin yazılmış ve

yaz

ılacak bütün mısralarının kuruluş şemasını elde ederiz.

Bu noktada cevapland

ırmamız gereken bir soru daha var :

M

ısraların kelime istifini gösteren bu kalıplar ne işe yarayacaktır? Sonlu

say

ıda olan ve kapalı bir sistem oluşturan bu şemalar, bütün tasnif

çal

ışmaları için temel oluşturacak mahiyettedir. Bu şemalar, ayrıca

men

şe problemlerine ve varyant problemlerine umulmadık katkılar

sa

ğlayacaktır.

Bu kal

ıpların diğer bir yararı, halk şiirimizin imkânlarının

s

ınırlarını kesin bir biçimde görmemizi sağlamasıdır. Bu, herşeyden

önce imkânlar

ın sınırlarının çizilmesidir. Bu basit kalıplar dikkatle

incelendi

ğinde halk şiiri hakkında bildiğimizden çok daha fazla şey

ö

ğreneceğiz. Genel olarak, araştırmacılarımızın dikkati, durak

bölümlerinin alt

ına inmemiştir. Halbuki yukarıdaki kalıplar, halk

ş

iirimizin her durağının tabir caizse alt duraklarına dikkatimizi

çekmektedir. Bu alt duraklar, di

ğer duraklar gibi her zaman şiirin

bütünlü

ğünde devam etmese de ses, ritim ve yapı açısından birinciler

kadar dikkate de

ğerdir. Aşağıdaki mani mısralarını bu gözle

inceleyelim :

3+4 durakl

ı bu mısraların birinci parçaları (1+2) tarzında

adeta bir alt-durak üretmektedir. Di

ğer taraftan “bir heceli

kelime + iki heceli kelime» belirli baz

ı kalıplara ve gramer

ş

ekillerine tekabül etmektedir. Mısra başındaki tek heceli bir kelime

belirli isim, s

ıfat, zamir ve ünlemlere tekabül eder. Aynı örneğe bağlı

m

ısralar, halk edebiyatında çok zaman aynı kelime istifini

vermektedir. Halk edebiyat

ında mısralar, yukarıda bahsettiğimiz

kal

ıplara çevrilebilir. Aynı kalıbı veren mısralar, birbirleriyle

mukayese edilebilir. Bu kal

ıpları sayıya çevirerek pratik hale

getirmek mümkündür. Bir heceli kelimeler: l, iki heceli kelimeler : 2,

üç heceli kelimeler : 3, dört heceli kelimeler: 4 rakam

ıyla

gösterilebilir. Meselâ :

“Ben a

ğlarım derdim var” mısraı, □ □□□ □□ □ kalıbını verir. Bu şifreleme

yoluyla 1321

sayısıyla ifade edilebilir. Aynı kuruluştaki bütün

m

ısralar, aynı sayıyı verecektir. 4 + 3 duraklı bütün mısralar,

yukar

ıdaki kalıplara tekabül eden 32 tip sayı ile ifade edilebilir. Daha

ince bir ay

ırım gerektiğinde mısradaki kelimelerin gramer

katagorileri muayyen harflerle temsil edilerek bu say

ıların

yan

ıbaşında gösterilebilir: (Zamir: Z., Fiil: F., İsim: İ, İsim fiil: İf)

Bu durumda yukar

ıdaki mısraın :

1

Z 3 F2 İ 1 İf

tarz

ında sembolik anlatımını elde edebiliriz.

Ay do

ğar

Ay do

ğar

Ay do

ğar

Ay do

ğar

Ay do

ğar

Ay do

ğar

Ay vurur

ayd

ın aydın

ayan ayan

sini gibi

kö

şe köşe

aç

ık açık

aya dilber

ayan beyan

Su akar

çağıl çağıl

Su akar

balık akar

Su akar

şırıl şırıl

Su gelir

burma burma

Su gelir

hızlı hızlı

At gelir

ağır ağır

Kar ya

ğar kepek gibihttp://www.ege-edebiyat.org/docs/503.pdf

--
ÜÇÜNCÜ YENİ BİLİM, DİL, EDEBİYAT, SANAT VE KÜLTÜR HAREKETİ
Kurucu: Sefa Koyuncu-Yöneticiler: Afet Kırat-Harika Ufuk-Ceren Baloğlu-Kadir Çetin-Cemile Melek Şirin-Tuba Karabey- Sultan Yıldız Gül-Ahmet İdiz
3.YENİ ŞİİR-FORUM SİTESİ:
http://ucuncuyeni.forumotion.net/forum.htm
3.YENİ GRUPLARI
http://sites.google.com/site/3yenigruplari/
3.YENİ FACEBOOK GRUBU
http://www.facebook.com/group.php?gid=53234202589
3.YENİ SİTELERİ
http://www.mavizaman.com http://www.habernews.com
3.YENİ RADYO
http://ucuncuyeni.blogcu.com/radyo-ucuncu-yeni_29492401.html
3.YENİ RADYO KULÜBÜ
http://ucuncuyeni.groups.live.com/
Türk-İslâm medeniyetine bağlı isen, nesri kurallı, şiiri ölçülü yaz!