hateboer or hatebour /etymology

[Frederix]

i am looking for materials about hateboer or hatebour / ancient waterworks
for the irrigation of land near cities especially for the etymology of the
2 words

leon frederix Netherlands
--

[janhateboer]

Wat is een hateboer: oorsprong en betekenis

Een hateboer is niet iemand die boeren haat en het is ook niet een speciaal soort agrariër. Maar wat is het wel? De naam blijkt (in de vorm Hatebur) als achternaam eveneens voor te komen in Duitsland, maar daar schieten we nog niet zoveel mee op. Interessanter wordt het als je weet dat het woord zowel in Limburg als in Duitsland (niet ver over de grens) nog voorkomt op oude kaarten als aanduiding van een door mensen aangelegd landschapselement. Daar is een hateboer een aanduiding voor een grachtenstelsel rond een vesting, waarschijnlijk stammend uit de vroege middeleeuwen of zelfs nog eerdere tijden. De vraag dient zich vervolgens aan wat de taalkundige oorsprong van dit, toch wel enigszins curieuze, woord is. De volgende uitleg en de foto onderaan de pagina ontving ik van Leon Frederix uit Limburg, die mij als eerste wist te vertellen dat een hateboer een grachtenstelsel is - waarvoor veel dank - en die mij op het spoor van etymologie zette. De tekst hieronder is vrijwel geheel van zijn hand. Zelf heb ik alleen de etymologie een beetje aangevuld.

 

Varkens en beken

In het begin van het verhaal - in het donkerste donker van de vroege middeleeuwen of wellicht nog eerder - vestigden zich mensen graag aan de oevers of in de nabijheid van beken, en dichtbij bossen. Beken leverden water - voor velerlei doeleinden - en vis, en bossen rijkelijk bouwmateriaal, voedsel en vooral ook voer voor de varkens. Eikels waren voor varkens de voornaamste en rijkste voedingsbron. Vandaar de vestigingsplaats die niet te ver van bossen mocht liggen. Op heidegronden bijvoorbeeld hadden varkens weinig te zoeken.

De beken lagen vooral in drassige gebieden, gebieden met een van nature hoge grondwaterstand, waarbij het grondwaterpeil bovendien sterk fluctueerde. De beken meanderden ook vaak - ze waren immers niet gekanaliseerd - en bij hoge regenval traden ze zwaar buiten hun oevers, tonnen slib en rommel achterlatend.

 

Wolven en wallen

Mensen hadden nog veel tijd en er was alleen nog maar echte levensbedreigende stress - en dus bouwden ze versterkte primitieve woningen: onderkomens voor mens en vee. Daaromheen groeven ze greppels, grachten en door de opgeworpen grond ontstonden er wallen.

De wallen werden van elzenaanplant, meidoorn, etc. voorzien en er ontstond een ondoordringbare haag: ondoordringbaar voor vijanden, bandieten, krijgers, soldaten maar ook voor wolven, beren, ratten, knaagdieren, rovers op twee en meer benen. Het vee was er veilig voor wolven en vossen, de varkens konden scharrelen en liepen niet weg zonder begeleiding/herder en de wallen boden bovendien bescherming tegen het vrij meanderende hoge water van de beken bij zware regen.

 

De etymolgie van hateboer:

strijdwoningen

De grachten geraakten vol water van de beken en ook door het grondwater konden ze volkwellen. De huizen die aldus ontstonden waren goed te verdedigen en eigenlijk de voorlopers van de burchten. Het waren, door begroeide wallen en dubbele grachten, versterkte vroegmiddeleeuwse behuizingen: huizen die sterk waren en weerstand boden, vechthuizen of strijdwoningen.

Denkbaar, of zelfs waarschijnlijk, is dat de huizen van hout en leem waren. Steengroeven waren er niet en het bakken van stenen beheerste men nog niet. Fortificaties zijn veel later ontstaan. Zij waren van steen en dan ontstaan er de kastelen en de burchten, onneembaar tot de uitvinding van het kruit...

Het grachtenstelsel om de versterkte woningen is er vandaag de dag nog. De huizen zijn allang weg, de naam van het huis, of beter: het woord voor de versterkte behuizing, is overgegaan op de grachten die we heden ten dage dus de hateboer noemen.

Het idee dat de naam hateboer van oorsprong op de woning slaat en niet op het grachtenstelsel, klopt met de etymologie van het woord. In de oudste vorm ervan, "hathuboer", zijn duidelijk de elementen "hathu" en "boer" te herkennen.

 

"Hathu" is een oud germaans woord voor strijd, dat in de eerste eeuw na Chr. al voorkwam in eigennamen (bijv. de naam Catumerus bij Tacitus is de verlatijnste vorm van germaans Chathu-mer, samengesteld uit de germaanse woorden (c)hathu, strijd en mer, vermaard). In het Oudhoogduits wordt het hadu, in het Oudsaksisch hadhu en in het Angelsaksisch heatho. Het woord is verwant met het Keltische *katu dat eveneens strijd betekent. Verder zie je het nu nog als eerste element van de meisjesnaam Hadewich (ofwel Hedwig). "Boer" is een oude vorm van het germaanse woord "buur", dat oorspronkelijk woning of vertrek betekende. Ons woord "buur" komt eigenlijk van gebuur, een vorm van hetzelfde woord, maar dan met een voorvoegsel en een afgeleide betekenis.

Ook in het engels is het oude woord boer nog te herkennen in neighbour (vergelijk ons woord nabuur en het Duitse Nachbar).

 

Om kort te gaan: hathu-boer is dus een oud germaans woord dat strijdwoning betekent en dat uiteindelijk hate-boer wordt, niet eens zo'n grote overgang - alleen de oorspronkelijke betekenis van het woord is verloren gegaan.

 

Twintig hateboers

Noordelijk van het gebied op de oude kaart hieronder (die een deel van het huidige Sittard noord-oost beslaat) ligt de Saeffelderbeek. Vlak over de grens in Duitsland aan die beek zijn twintig hateboers gevonden, kleiner dat wel, maar allemaal hateboers. Twintig grachtenstelsels graven is onzin: er was dus een nederzetting van mensen - een dorp van hateboers - aan een oude, waarschijnlijk Romeinse, knuppelweg.

Voor de Sittardkenners: het ligt rechts van het sport- en congrescentrum, tussen Sittard-stad en de Duitse grens.