divorce is not permitted in Hinduism

[K.N.RAMESH]

Cpourtesy: Dr.Korada Subrahmanyam

नमो विद्वद्भ्यः

Hindu Perspective on Divorce ---

कृष्णयजुर्वेदः - शुक्लयजुर्वेदः - पूर्वमीमांसा - कल्पः (गृह्यसूत्रम् - धर्मशास्त्रम्) - ज्योतिषम् - व्याकरणम् - अर्थशास्त्रम् - अभिज्ञानशाकुन्तलम्

The topic was briefly discussed some time ago. Anyway herewith I shall provide a comprehensive  account --

The very concept of विवाह in वैदिकधर्म / सनातनधर्म does not foresee any kind of separation of पति and पत्नी  -- 

पत्नी is called अर्धाङ्गी (half of the body of पति) --

अर्धो वा एष आत्मनो यत्पत्नी --  6-1-8-5,  तैत्तिरीयसंहिता 

अर्धो वा एष आत्मनो यज्जाया -- 5-2-1-10 , 8-7-2-3 , शतपथब्राह्मणम्

जायापत्योर्न विभागो’स्ति । पाणिग्रहणाद्धि सहत्वं कर्मसु ...- आपस्तम्बः । (There is no separation between जाया and पति....).

दंपती जंपती जायापती भार्यापती च तौ -- अमरः। ’ राजदन्तादिषु परम् ’ पा 2-2-31 गणे पाठात् जायाशब्दस्य दम् - जम् भावः वा निपात्यते।

...पत्यार्जितस्य च उभयसाधारणत्वात् ’ धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरितव्या पाणिग्रहणात्तु सहत्वं कर्मसु पुण्यफलेषु द्रव्यपरिग्रहेषु च ’ इत्यादिवचनात् (गृह्यसूत्रे)

                                                                                                  -- पू मी  6-1-3, शास्त्रदीपिका

(since the earnings of पति are common to both - पत्नी is not to be ignored in terms of धर्म , अर्थ and काम -- on account of पाणिग्रहणम् , पत्नी

would partake in कर्म - पुण्यफल - द्रव्यपरिग्रह ...). Patanjali says पत्नी will partake पापफलम् also -- will be discussed separately.

स्ववतोस्तु वचनात् ऐककर्म्यं स्यात् -- 6-1-4-17, पू मी सू -- यागे दम्पत्योः सहाधिकाराधिकरणम् ।

(since it is stated that स्ववतोः=द्रव्यवतोः आज्यावेक्षणान्वारंभादिवचनात् ऐककर्म्यं सहप्रयोगः स्यात् -- there will be a single कर्म done by both).

परस्परसापेक्षयोरेव , अग्नीषोमयोरिव देवतात्वं , दम्पत्योः कतृत्वम् ... 6-1-4-17,  शास्त्रदीपिका |

(There  certainly is mutual requirement / expectancy - and like अग्नि and सोम, who are considered as a single देवता , the दम्पती have a single कर्तृत्वम्, not separate -- 

अग्निश्च सोमश्च अग्नीसोमौ ’ईदग्नेः सोमवरुणयोः’ पा 6-3-27 ईत् देवताद्वन्द्वे - ’अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः’ पा 8-3-82 ’अग्नेः दीर्घात् सोमस्य’ महाभाष्यम् - षत्वम् अग्नीषोमौ देवता)।

पत्युर्नो यज्ञसंयोगे पा 4-1-33 पञ्चमहायज्ञसंयोगे इत्यर्थः - दंपत्योः सहाधिकारात् (पू मी अध्या 6) - पत्नी।

आम्नाये स्मृतितन्त्रे च लोकाचारे च सूरिभिः ।

शरीरार्धं स्मृता भार्या पुण्यापुण्यफले समा ॥ बृहस्पतिः (आम्नायः=वेदः ; स्मृतितन्त्रे=धर्मशास्त्रसिद्धान्ते)।

...अतस्समीपे परिणेतुरिष्यते

प्रियाप्रियापि प्रमदा स्वबन्धुभिः -- अभिज्ञानशाकुन्तलम्

(whether पति likes or not , the relatives of पत्नी like the पत्नी to be with पति only).

अन्योन्यस्याव्यभीचारो भवेदामरणान्तिकः।

एष धर्मः समासेन ज्ञेयः स्त्रीपुंसयोः परः॥ 9-101, मनुस्मृतिः

(let it be known that non-separation of पति and पत्नी till death is , on the whole, the best धर्म | व्यभीचारः - ’ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्’ पा 6-3-129

इति दीर्घः).

तथा नित्यं यतेयातां स्त्रीपुंसौ तु कृतक्रियौ।

यथा नाभिचरेतां तौ वियुक्तावितरेतरम्॥ 9-102, मनुस्मृतिः

(once married , both , the पति and पत्नी, should always try not to get separated , even if they differ in terms of धर्म , अर्थ and काम ).

स्त्रीपुंसौ - ’ अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्क्सामवाङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिवरात्रिंदिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरुषायुषद्व्यायुषत्र्यायुषर्ग्यजुषजातोक्ष-

महोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः’ पा 5-4-77 अच् समासान्तः, निपातितः; इतरेतरम्- ’इतरेतरान्योन्योपपदाच्च’ पा 1-3-16 निपातः।

न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते।

एवं धर्मं विजानीमः प्राक्प्रजापतिनिर्मितम्॥ 9-46, मनुस्मृतिः

(neither by sale nor by desertion the पत्नी can be separated from पति । We understand that this is the धर्म ordained by प्रजापति (Creator)

in former times).

On the whole , the धर्मशास्त्रकाराः are of the view that - विवाह is a संस्कार that cannot be annulled - even if either is पतित - even if the पत्नी

committed adultery (व्यभिचारः) she still remains a पत्नी and when she performs a प्रायश्चित्त for the lapse - it is not necessary to have a fresh

विवाहसंस्कार on her -- विश्वरूपः।

कौटल्य ( ’कौटिल्य ’ is an अपशब्द as per पाणिनि - विद् गणपतिशाश्त्री corrected later) in his work अर्थशास्त्रम् (3-3) rules --

अमोक्ष्या भर्तुरकामस्य द्विषती भार्या । भार्यायाश्च भर्ता । परस्परं द्वेषान्मोक्षः । स्त्रीविप्रकाराद्वा पुरुषश्चेन्मोक्षमिच्छेत् यथागृहीतमस्यै दद्यात् । पुरुषविप्रकाराद्वा स्त्री चेत्

मोक्षमिच्छेत् नास्यै यथागृहीतं दद्यात् । अमोक्षो धर्मविवाहानामिति ।

(if पति  does not accept, a hostile पत्नी cannot get divorce and vice versa . Divorce is possible if there is mutual hatred . If  पति , foresees

danger / injury  from पत्नी and desires divorce , then he has to return whatever he received during विवाह to her . If पत्नी desires divorce , 

foreseeing danger / injury from पति, then he need not return whatever was given to her during विवाह । No divorce in धर्मविवाह ।

Having said all this, if there is कुजदोष in the horoscope of either the bride or groom then there is every chance of separation --

धने व्यये च पाताळे जामित्रे चाष्टमे कुजः।

स्त्रीणां भतृविनाशाय पुंसां भार्याविनाशकम्॥

पाताळम् = चतुर्थम् ; जामित्रम् = सप्तमम् । 2-4-7-8-12 - if कुज , counted from लग्न-चन्द्र-शुक्र , is there in these houses then it is कुजदोष ।

In fact , there are other instances which cause divorce .

Wait for the post on कदळीविवाहः for some details related to विवाह ।

धन्यो’स्मि