शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्

[Sudhanshu Shekhar]

युक्त: कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् इति अस्ति भगवतो वचनं भगवद्गीतायाम्। तत्र युक्त इति शब्देन कर्मयोगिनो विवक्षिता: सन्ति। मया यानि कानि कर्माणि क्रियमाणानि सन्ति, तानि सर्वाणि ईश्वराय एव न मत्कृते इति अस्ति यस्य दृढबोध: स: कर्मयोगी इति संज्ञया शास्त्रेषु वर्ण्यते। ईश्वरं प्रति कर्मफलानाम् अर्पणम् एव तेषां त्याग इति कथ्यते। तेषां कर्मफलानां त्यागे सति नैष्ठिकी शान्ति: लभ्यते इति विद्यते गीताया उद्घोष:। अत्र नैष्ठिकी शान्ति: इति शब्दद्वयं मोक्षमुद्दिश्य प्रवर्तते।        

तत्र प्रश्नो जायते यत् कर्मफलानां त्यागे सति किं झटिति नैष्ठिकी शान्तिर्लभ्यते उत अस्ति कश्चिद्विलम्ब: तत्प्राप्तौ। भगवत्पादा ब्रुवते यत् कर्मयोगस्य मोक्षप्राप्तौ साधनत्वं परम्परया एव भवति न तु साक्षात्। मोक्षस्य साक्षात् साधनत्वं तु ज्ञानस्य एव। अत: कर्मयोगानन्तरं सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वकर्मसंन्यासज्ञाननिष्ठानां व्यवधानं भवति। एवं ज्ञानादेव कैवल्यमिति श्रुतिरपि सफला भवति।

अत्रावधेयमिदं यत् कर्मयोगस्य ध्यानयोगे ज्ञाननिष्ठायां च महती भूमिका वर्तते। कर्मयोगादृते मनस: समाहितत्वं प्राप्तौ महान् क्लेशो भवति। मया इदं कार्यं करणीयम् इति बुद्धिर्यदा विद्यते तदा तस्य कार्यस्य अकरणं मनसि विक्षोभो जनयति। तस्य कार्यस्य कामप्रेरिततया क्रियमाणे सति फले आसक्ति: शिष्यते, सा तु विक्षोभात्मिका एव। किन्तु यदा ईश्वराय कर्मफलस्य अर्पणं भवति, तदा तत्प्रसादत्वेन फलस्य ग्रहणम् अस्मासु आसक्तेर्निवारकं भवति। आसक्तौ निवारितायां सति मन: सहजं चाञ्चल्यं त्यक्त्वा शान्तं सत् समाहितं भवति।

मया यानि कर्माणि कर्तव्यानि, तानि ईश्वरार्पितबुद्ध्या कृतानि। भगवता तत्फलानि दीयन्ते उत नेत्यत्र नास्ति मम काऽपि चिन्ता। न किमपि अस्ति मदभीप्सितं फलम्। ईश्वराज्ञानुसारेण ईश्वरप्रीत्यर्थं मया कर्माणि कृतानि। न इत: परं मया किमपि चिन्तनीयम्। यत्किमपि मया कर्तुं शक्येत, तत्सर्वं मया कृतम्। एतादृशी विचारधारा मनसि सन्तोषो जनयति। एवं मन: शीतलं भवति, सुखेन समाहितं च भवति। तस्माज्जायते चित्तस्य शुद्धि:। पुन: ईश्वरानुग्रहेण यदा ज्ञानम् उत्पद्यते तदा सर्वकर्मसंन्यासपूर्विकया ज्ञाननिष्ठया मोक्षाख्यस्य स्वरूपस्थिते: प्राप्तिर्भवति।

[Dhandapany Natarajan]

प्रिय धन्यात्मन् !

अत्र प्रश्नद्वयं मम ।

1. " ...ईश्वराय एव न मत्कृते इति अस्ति यस्य दृढबोध: स: कर्मयोगी इति ..." - कर्मयोगो बोधात्मकः वा भावना वा ?

2. "ईश्वराज्ञानुसारेण ईश्वरप्रीत्यर्थं मया कर्माणि कृतानि।" - किं कर्मयोगो नियमेन दासभावमपेक्षते ? यदि यशोधा वात्सल्यभावेन राधा वा प्रेमभावेन स्वकर्मणां कृष्णार्पणं कुरुते तर्हि नैष्ठिकी शान्तिः भवेन्न वा ? 

भवदीयः

नटराजः

--
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "Sanskrit Advaitin" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to sanskritadvait...@googlegroups.com.
To view this discussion, visit https://groups.google.com/d/msgid/sanskritadvaitin/CAH9%3D%2BBA3svzrErxaepSuCC%3DfUNfBSmq%3D8hgiQoXx44K4mu4S0Q%40mail.gmail.com.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

[Sudhanshu Shekhar]

हरि ॐ महोदय, 

कर्मयोगो बोधात्मकः वा भावना वा ?

कर्मयोग इति शब्देन शास्त्रविहितकर्मणाम् ईश्वरार्पितबुद्ध्या अनुष्ठानं कथ्यते। एवं कर्मयोगो वस्तुतः क्रियात्मकः। अयं न बोधात्मक:, न पुनः भावनामात्रं वा, अयन्तु क्रियात्मकः। किन्तु अवधेयं यत् अस्य कर्मयोगस्य अनुष्ठानं भावनाविशेषस्य साहाय्यम् सद्भावं च अपेक्षते एव। सा भावना अस्ति ईश्वरार्पितबुद्धि:। सा भावना अपि कश्चिद् बोधविशेष: अपेक्षते। तस्याः भावनाः उत्पत्तौ - अहं भृत्यः, ईश्वरः मम स्वामी - इति बोधस्य अपेक्षा अस्ति। एवं दृढबोधेन साधकेन जगदीश्वरस्य प्रीत्यर्थं कर्मयोग: अनुष्ठीयते।   

2. "ईश्वराज्ञानुसारेण ईश्वरप्रीत्यर्थं मया कर्माणि कृतानि।" - किं कर्मयोगो नियमेन दासभावमपेक्षते ? यदि यशोधा वात्सल्यभावेन राधा वा प्रेमभावेन स्वकर्मणां कृष्णार्पणं कुरुते तर्हि नैष्ठिकी शान्तिः भवेन्न वा ? 

ध्यातव्यं यत् कर्मयोगः अज्ञानिनां कृते एव साधनत्वेन प्रतिपाद्यते। अज्ञानाद् ईश्वरस्य ईश्वरत्वम् अजानन् अपि यदि कोऽपि साधकः प्रीत्याधिक्येन कारणान्तरेण वा स्वकीयानां सर्वकर्मणाम् अर्पणम् ईश्वराय क्रियते, तर्हि सत्त्वशुद्धेः प्राप्तौ कोऽपि विरोधो न मया दृश्यते। अतः दासभावो भवेत्, वात्सल्यभावो भवेत्, प्रेमभावो भवेत् नाम, ईश्वरप्रीत्यर्थम् ईश्वरार्पितबुद्ध्या यदि कर्माणि अनुष्ठीयन्ते तर्हि तेषां कर्मयोगत्वे नास्ति काऽपि विप्रतिपत्तिः।     

यशोदाराधे तु अज्ञानित्वेन स्मृतिषु न अभ्युपगम्येते, अतः ताभ्यां कृतानां कर्मणाम् अपि कर्मयोगे अन्तर्भावः न भवितुम् अर्हति। ज्ञानस्य या परानिष्ठा अस्ति, या भक्ति इति शब्देन अपि व्यवह्रियते, सा नैष्ठिकीं शान्तिं प्रति साक्षात् कारणत्वं वहति। अतः ताभ्यां नैष्ठिकी शान्तिः तु लभ्यते एव।   

भवदीयः

सुधांशु:

   

[Dhandapany Natarajan]

यशोदाराधयोः क्षमां प्रार्थये ।

मम दुष्टदृष्टान्तस्यापि समन्वयं कुर्वन् शोभनम् उत्तरं दत्तं भवता ! 

बोधनिमित्तभावनया नियतकर्मानुष्ठानं (गौणतया लौकिककर्मणां करणं  च) कर्मयोगः इति सम्यक् प्रकाशते।