साध्यादर्शी निरायास:

[Sudhanshu Shekhar]

कार्यकारणभावो मिथ्या, दृश्यत्वात्, स्वप्नदृष्टकार्यकारणभाववदिति अनुमानेन यदा वयं कार्यकारणभावस्य सत्यत्वं निराकुर्म:, तदा किमपि साध्यं साधनं वा अस्माभिर्न दृश्यते। मम प्रयासो दृश्यत्वान्मिथ्या, प्रयासजन्यं फलमपि दृश्यत्वान्मिथ्या एव इति अवगमात् प्रयासनिष्ठकारणताया फलनिष्ठकार्यतायाश्च निवृत्तिर्भवति। इदन्दृश्यं मम पुरत: प्रचलति, तेन सह न मम कोऽपि सम्बन्ध:। स्वप्नदृश्यवदेतानि सर्वाणि दृश्यानि मिथ्या। तेषां मध्ये अपि मिथ: कोऽपि कार्यकारणसम्बन्धो नास्ति।                 

एवं तर्हि किमर्थं भवान् योगानुष्ठानं कुरुते? पश्यामि यत् भवान् बहुधा समाधौ निमग्नो वर्तते। श्रवणमननादौ अपि भवत: प्रवृत्तिर्दृश्यते। कष्टकरं तपो भवता आचर्यते, दिवानिशं परिश्रम: क्रियते, तत्सर्वं किं किमपि फलमनिच्छन्नेव क्रियते वा? यदि भवतां कर्मसु नास्ति कारणत्वम्, तर्हि किमर्थमेतत्सर्वमनुष्ठीयते भवद्भि:?

स्वप्नवदेव एतेषां प्रश्नानामुत्तरमवबोध्यम्। यथा अन्यानि दृश्यानि प्रातीतिकानि, तथैव मया कृतानि श्रवणमनननिदिध्यासनानि अपि प्रातीतिकानि एव। यथा अन्येषां दृश्यानां द्रष्टा अहम्, तथैव मया कृतानां योगानुष्ठानानामपि अहं द्रष्टा एव। न तेषां दृश्यत्वे तन्निष्ठकारणत्वस्य कापि अपेक्षा वर्तते। ते प्रचलन्ति मम पुरत:? प्रचलन्तु नाम! तेषां निवृत्तौ अपि नास्ति किमपि प्रयोजनम्। यत् प्रवृत्तिरिव भाति, यत् निवृत्तिरिव भाति, तयोरुभयोर्मध्ये नास्ति कोऽपि आग्रह:। यदा यद्दृश्यं प्रचलति, तदहं निरपेक्ष: सन् पश्यामि। कारणत्वस्य वैतथ्यत्वाद् दृश्यानां कारणस्य अन्वेषणे मम नास्ति प्रयोजनम्।

एवं मया साध्यं न दृश्यते। नाहं देहो न मे देह:, मम रूपं द्रष्टात्मकं ज्ञानस्वरूपम्। सर्वेषां दृश्यानां द्रष्टा सन् साधनसाध्ये उभे पश्यामि उदासीनतया। अतो निद्रया मम हानिर्नास्ति, योगानुष्ठानेन न कोऽपि लाभ एव मम स्वरूपबोधस्य यतो मम स्वरूपे निद्रानुष्ठाने न वर्तेते। शुद्धचिद्रूपस्य मम कृते सदा शान्तिर्विराजते।

बन्धस्य मिथ्यात्वान्मोक्षे अपि मम नैराश्यम्। इच्छाया वैतथ्यत्वात् कस्याञ्चिदपि इच्छायामुदासीनता। उदासीनताया अदर्शने अपि उदासीनता, तदर्शनस्य मिथ्यात्वात्, उदासीनताया: स्वरूपत्वाच्च।

अत: शुद्धचिद्रूपस्य मम नास्ति किमपि कर्तव्यम्। साध्यादर्शी शान्त: सन् निरायास: तिष्ठामि।

इदमेव तत्त्वम् अष्टावक्रगीता एवमुपदिशति - 

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रह:।

यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठत: सुखम्।।18.20।।

सुखदुःखे जन्ममृत्यू दैवादेवेति निश्चयी।

साध्यादर्शी निरायास: कुर्वन्नपि न लिप्यते।।11.4।।

नाहं देहो न मे देहो बोधो़ऽहमिति निश्चयी।

कैवल्यमिव संप्राप्तो न स्मरत्यकृतं कृतम्।।11.6।।

[Manupriya Tyagi]

नमस्ते भवन्। 🙏

भवता प्रस्तुतः साध्यादर्शी निरायासः इति विचारः अद्वैतदृष्ट्या अत्यन्तं सुस्पष्टः तथा च सम्यक् परिपक्वः इति दृश्यते। दृश्यत्वेन कार्यकारणभावस्य मिथ्यात्वनिरूपणं, स्वप्नदृष्टान्तेन समर्थितं, केवलं तर्कप्रयोगमात्रं न भवति, अपि तु अनुभवस्य स्वाभाविकं निष्कर्षरूपेण अवतिष्ठते।

कार्यकारणभावस्य असत्यत्वे सिद्धे साधनसाध्यविभागस्य अपि अवकाशो न भवति—इति यत् प्रतिपादनं कृतं, तत् अत्यन्तं सूक्ष्मम्। यत्र प्रयासः अपि दृश्यत्वेन मिथ्येति ज्ञायते, तत्र प्रयासजन्यफलस्यापि मिथ्यात्वं स्वयमेव निष्पद्यते। तस्मात् कर्तृत्वकारणताया फलकार्यताया च निवृत्तिः न कर्तृप्रयत्नेन, किन्तु तत्त्वावबोधेन एव भवति—इत्ययं भावः भवतः लेखे स्पष्टतया अवस्थितः।

योगानुष्ठानादीनां प्रवृत्तेः अपि यत् प्रातीतिकत्वं दर्शितं, तत्र न तेषां निषेधः, न च तेषां साध्यत्वस्वीकारः दृश्यते। यथा अन्येषां दृश्यानां द्रष्टा केवलं साक्षी सन् अवतिष्ठते, तथैव श्रवणमनननिदिध्यासनादीनां अपि साक्षित्वेन अवस्थानं भवतः लेखे सूक्ष्मतया निरूपितम्। अत्र न प्रवृत्तौ आग्रहः, न निवृत्तौ कश्चन पक्षपातः—केवलं यद् यथा दृश्यते, तत् तथा पश्यतः द्रष्टुः स्थितिः प्रतिपादिता।

विशेषतः कारणान्वेषणस्य अनपेक्षितत्वं यत् दर्शितं, तत् दृश्यानां वैतथ्यज्ञानस्य स्वाभाविकं फलम्। यत्र कारणत्वमेव मिथ्येति अवगम्यते, तत्र कारणान्वेषणस्य प्रयोजनं न अवशिष्यते। अयं बिन्दुः भवतः विवेचने अत्यन्तं निर्णायकः अस्ति।

अन्ते न मम किमपि कर्तव्यम् इति निष्कर्षः अकर्मण्यतां न सूचयति, अपि तु कर्तृत्वाभिमानस्य पूर्णनिवृत्तिं दर्शयति। द्रष्टृस्वरूपे स्थितस्य न निद्रया हानिः, न अनुष्ठानेन लाभः—इत्येषा दृष्टिः न वैराग्यकल्पना, किन्तु स्वरूपनिष्ठाया स्वाभाविकं स्वरूपम्।

भवता उद्धृतः अष्टावक्रगीतायाः श्लोकः—

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः।

यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम्॥

—अत्यन्तं मनोहरः इति मे विशेषतः रोचते।

सः श्लोकः भगवद्गीतायां प्रतिपादितेन भावेन सादृश्यं स्मारयति—

गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते (3.28)

तथा—

आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् (6.25)

इत्यादिभिः वचोभिः सह।

एष एव भावः—किञ्चिदपि विषयाणां त्यागग्रहणादिकं न चिन्तयेत्—

इति वाक्येन अपि सुस्पष्टतया अभिव्यज्यते।

यदि मया किञ्चिदपि दोषेण उक्तं स्यात्, कृपया क्षम्यताम्। 🙏

--
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "Sanskrit Advaitin" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to sanskritadvait...@googlegroups.com.
To view this discussion, visit https://groups.google.com/d/msgid/sanskritadvaitin/CAH9%3D%2BBA_FYjn3FwdQqHu5ffCJMB%3DtFgngQv1wkk7DJTdfcPchw%40mail.gmail.com.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.