Sanskrit subhashitam

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 5📚

📝छायामन्यस्य कुर्वन्ति 📖

मूलम्- 

छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे । 

फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥

पदविभागः- 

छायाम् अन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयम् आतपे। फलानि अपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥

अन्वयः- 

अन्यस्य छायाम् कुर्वन्ति। स्वयम् आतपे तिष्ठन्ति । फलानि अपि परार्थाय (यच्छन्ति)। वृक्षाः सत्पुरुषा इव (वर्तन्ते) ॥

प्रतिपदार्थः- 

वृक्षाः = पादपाः  ; Trees 

अन्यस्य = इतरस्य  ; for others

छायाम् कुर्वन्ति = आतपाद् रक्षणस्थानं कल्पयन्ति  ; shade (they) do

स्वयम् = आत्मना  ; themselves

आतपे = सूर्यप्रकाशे  ; in heat, under Sun

तिष्ठन्ति = स्थिताः सन्ति  ; (They) stand

फलानि = वृक्षजातानि खाद्यानि  ; fruits

अपि = अपि  ; also

परार्थाय = इतरेभ्यः  ; for others 

सत्पुरुषाः = सज्जनाः  ; Noble persons 

इव = वत्  ; like, same as

तात्पर्यम्- 

जनेभ्यः आतपात् छायां ददति। स्वयं च आतपे तिष्ठन्ति। फलानि अपि अन्येभ्यः यच्छन्ति। वृक्षाः (आचरणे) च सत्पुरुषसमानाः।

Trees, like Noble persons, provide shade to others but themselves stand in the heat of the Sun. They provide their fruits for the benefit of others.

प्रश्नाः- 

1. छायां के कुर्वन्ति? 

2. स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति?

3. फलानि किं कुर्वन्ति?

4. ‘फलान्यपि’ इत्यत्र सन्धिः विभज्यताम्।

5. ‘परार्थाय’ इत्यत्र चतुर्थीविभक्तिः कथम्?

6. वृक्षाः ------ इव। (रिक्तस्थानं पूरयत)।✅  गणान्तरात्।

[DR Y N RAO]

बहूत्तमं के.एन्. रमेशवर्य भवतः प्रस्तुतीकरणम् !  हार्दिकाभिनन्दनानि !!

--डॉ. वाई.एन्. राव्,
05/11/2018

--
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "samskrita" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to samskrita+unsubscribe@googlegroups.com.
To post to this group, send email to sams...@googlegroups.com.
Visit this group at https://groups.google.com/group/samskrita.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 13📚

शकटं पञ्चहस्तेषु 

मूलम्- 

शकटं पञ्चहस्तेषु दशहस्तेषु वाजिनम् । 

गजं हस्तसहस्रेषु दुर्जनं दूरतस्त्यजेत् ॥ 

(पाठ. गजं हस्तसहस्रे च दुष्टं दूरे च वर्जजेत् ॥)

पदविभागः- 

शकटं पञ्चहस्तेषु दशहस्तेषु वाजिनम् । गजं हस्तसहस्रेषु दुर्जनं दूरतः त्यजेत् ॥

अन्वयः- 

शकटं पञ्चहस्तेषु (त्यजेत्)। दशहस्तेषु वाजिनम् (त्यजेत्)। गजं हस्तसहस्रेषु (त्यजेत्) । दुर्जनं दूरतः त्यजेत् ॥

प्रतिपदार्थः- 

शकटं = वाहनं, रथः ; chariot, moving vehicle

पञ्चहस्तेषु = पञ्चहस्तप्रमाणकं दूरं (हस्तः नाम कफोणितः मध्यमापर्यन्तं अन्तरालं) ; (a distance of) 5 times one’s hand-length

दशहस्तेषु = दशहस्तप्रमाणकं दूरं ; (a distance of) 10 times one’s hand-length

वाजिनम् = अश्वं ; horse

गजं = हस्तिनं ; elephant

हस्तसहस्रेषु = सहस्रहस्तप्रमाणकं दूरं ; (a distance of) 1000 times one’s hand-length

दुर्जनं = खलं, दुष्टं ; (obj. sing.) wicked person, villain

दूरतः = असमीपतः, अनिकटतः ; from long distance

त्यजेत् = मुञ्चेत्, नापसर्पयेत् ; should leave out, should not approach

तात्पर्यम्- 

पञ्चहस्तप्रमाणकात् दूरात् शकटं, दशात् तुरगं, सहस्रात् च गजं त्यजेत्। एते सर्वे अपसर्पणे आपत्कारिणः। दुर्जनस्तु (ततोऽपि अधिकां हानिं करोतीति) सहस्रहस्त-प्रमाणकात् दूरादपि अधिकदूरात् तं त्यक्तव्यमिति सन्देशः। (हस्तो नाम मानविशेषः। प्रलम्बित-मध्यमिकायाः कफण्यवधिकं दूरं, अर्धमीटर-मितम्।)

One should keep away from a (moving) vehicle at (a distance of) 5 times one’s hand-length; from a horse at (a distance of) 10 times one’s hand-length; an elephant (a distance of) 1000 times one’s hand-length and from a wicked person for a long long distance.

(Hasta = "hand" = a measure of length corresponding to the distance from the elbow to the tip of an elongated middle finger, about 0.5 meters.

प्रश्नाः- 

1. कं पञ्चहस्तेषु त्यजेत्?

2. वाजिनं कुत्र त्यजेत्?

3. दुर्जनं किं कुर्यात्?

4. ‘दूरतस्त्यजेत्’ इत्यत्र सन्धिविग्रहं कुरुत?

5. ‘हस्तसहस्रेषु’ इत्यत्र समासविग्रहं कुरुत?

6. ------ दूरतस्त्यजेत्। (रिक्तस्थानं पूरयत)।✅

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 16📚

📝आचार्यात् पादमादत्ते📖

मूलम्- 

आचार्यात् पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया । 

पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादं कालक्रमेण च ॥

पदविभागः- 

आचार्यात् पादम् आदत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादं कालक्रमेण च। 

अन्वयः- 

शिष्यः पादम् आचार्यात् आदत्ते। पादं स्वमेधया (आदत्ते)। पादं सब्रह्मचारिभ्यः (आदत्ते)। पादं कालक्रमेण च (आदत्ते)। 

प्रतिपदार्थः- 

शिष्यः = गुरुकुलनिवासी अध्येता, छात्रः ; student (lit. traditional student)

पादम् = चतुर्थो भागः ; one fourth

आचार्यात् = गुरोः सकाशात् ; from Teacher (lit. traditional Guru)

आदत्ते = लभते ; obtaines, gets

स्वमेधया = स्वस्य धीशक्त्या ; by self-understanding, own knowledge

सब्रह्मचारिभ्यः = सहविद्यार्थिभिः साकम् अधीत्य ; co-students, fellow learners

कालक्रमेण च = कालान्तरेण ; by passage of time

तात्पर्यम्- 

(अध्ययनेन अवगमनं कदापि एककाले सम्पूर्णत्वं न याति।) अध्येता एकैकं पादभागं गुरोः सकाशात् (शिक्षणेन), सतीर्थेभ्यः (चर्चादिकं कृत्वा, पौनःपुन्यचिन्तनेन) स्वस्य बुद्ध्या (च गृहीत्वा) अवशिष्टं पादभागं तु शनैः शनैः जीवने अनुभवेन अध्येति। [पादमिति अत्र अवगमनविषयकमिति गुरुशिष्यप्रसङ्गेण ज्ञायते।]

A student gets a quarter (knowledge) from his teacher, a quarter by his own intelligence. A quarter from his co-students and a quarter in due course of time. (Since this is about Shishya, the one-fourth is understood as pertaining to learning.)

प्रश्नाः- 

1. शिष्यः प्रथमपादं कस्मात् आदत्ते?

2. द्वितीयं पादभागं केभ्यः आदत्ते?

3. कालक्रमेण किमादत्ते?

4. ‘स्वमेधया’ इत्यत्र तृतीयाविभक्तिसिद्धिं वदत?

5. ‘सब्रह्मचारिभ्यः’ इत्यत्र पदविश्लेषणं कुरुत?

6. ‘कालक्रमेण’ इत्यत्र समासं वदत?✅

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 18📚

📝सत्यम् माता पिता ज्ञानं📖

 

मूलम्- 

सत्यं माता पिता ज्ञानं धर्मो भ्राता दया सखी ।

शान्तिः पत्नी क्षमा पुत्रः षडमी मम बान्धवाः ॥

पदविभागः- 

सत्यं माता पिता ज्ञानं धर्मो भ्राता दया सखी. शान्तिः पत्नी क्षमा पुत्रः षट् अमी मम बान्धवाः॥

अन्वयः- 

सत्यं माता , ज्ञानं पिता , धर्मो भ्राता , दया सखी , शान्तिः पत्नी , क्षमा पुत्रः (सन्ति). अमी षट् मम बान्धवाः॥

प्रतिपदार्थः- 

सत्यं = यदस्ति तत् सत्यं ; That which Is, Truth

माता = जन्मदात्री, जननी ; Mother

पिता = जन्मदाता ; Father

ज्ञानं = अवबोधः ; Knowledge

धर्मो = (अत्र) आचरणीयः कर्तव्यः ; Duty

भ्राता = सहोदरः ; brother

दया = अनुकम्पा, करुणा ; compassion

सखी = मित्रं ; friend

शान्तिः = प्रशान्तता, कामक्रोधादिजयः ; peace, winning over desire and anger

पत्नी = भार्या ; wife

क्षमा = क्षान्तिः, अक्रोधः ; Forgiveness, non-anger

पुत्रः = स्वजन्यपुरुषः ; Son

अमी षट् = एते षट् ; These six

मम बान्धवाः = मत्सम्बन्धिनः ; my Relatives

तात्पर्यम्- 

मम बान्धवाः षट् सन्ति। सत्यं मम जननी। ज्ञानं जनकः। धर्मः सोदरः। दया मित्रम्। शान्तिः भार्या च । पुत्रः क्षमा।

Truth is my mother, knowledge is my father, righteousness is my brother, compassion is my friend, peace is my wife and patience is my son. These six are my kith and kin.

प्रश्नाः- 

1. के मम बान्धवाः?

2. का सखी?

3. सत्यं किंतुल्यम्? 

4. ‘षडमी’ इत्यत्र सन्धिः विभज्यताम्।

5. पत्नी का?

6. षडमी मम ------। (रिक्तस्थानं पूरयत।)✅

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 17📚

📝अवश्यमनुभोक्तव्यं 📖

मूलम्- 

अवश्यमनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । 

नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ॥

पदविभागः- 

अवश्यम् अनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्। न अभुक्तं क्षीयते कर्म कल्प-कोटि-शतैः अपि ॥

अन्वयः- 

कृतं कर्म शुभाशुभम् अवश्यम् अनुभोक्तव्यं (भवति)। अभुक्तं कर्म कल्प-कोटि-शतैः अपि न क्षीयते ॥

प्रतिपदार्थः- 

कृतं = आचरितं ; Done, performed

कर्म = क्रिया ; action, deed

शुभाशुभम् = मङ्गलं, अमङ्गलं वा ; auspicious (or/and) inauspicious

अवश्यम् = विनापकरणं, अनिवार्यं ; definitely

अनुभोक्तव्यम् = अनुभवे प्राप्तव्यम् ; has to suffer, bear, undergo

अभुक्तं = न अनुभुक्तं ; unenjoyed, unused (here = not beared, not undergone)

कर्म = क्रियाफलं ; (here-) fruit of deeds

कल्प-कोटि-शतैः = शतानि ब्रह्मवत्सरैः, (1 कल्पः- 4320 लक्षमिताः मनुष्यवत्सराः इति आप्टेकोशे) ; hundreds of Brahma’s years (कल्प Apte: a period of 432 million years of mortals)

अपि = तथापि ; also, (even then)

न क्षीयते = क्षयतां न याति ; does not decay, perish, destroy, diminish

तात्पर्यम्- 

यत् कार्यमस्माभिः आचरितं, तस्य फलं विनापकरणं अनुभोक्तव्यमेव। अनुभवेनापकरणं विना नान्यः मार्गः। तत् कर्म  ब्रह्मवत्सराणां शतमपि तथैव अक्षीणं तिष्ठति।

Man is bound to experience the fruits of his good and bad actions. The karma does not diminish even after ages.

प्रश्नाः- 

1. किमनुभोक्तव्यम्?

2. किं कैः न क्षीयते?

3. ‘कल्पकोटिशतैरपि’ इत्यत्र पदविश्लेषणं किम्?

4. ‘शुभाशुभम्’ इत्यत्र समासविग्रहं वदत?

5. नाभुक्तं ------ कर्म। (रिक्तस्थानं पूरयत)

6. ‘अनुभोक्तव्यं’ इत्यत्र पदविश्लेषणं किम्?✅

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 20📚

📝मातृवत् परदारेषु 📖

मूलम्- 

मातृवत् परदारांश्च परद्रव्याणि लोष्ठवत् । 

आत्मवत् सर्वभूतानि यः पश्यति सः पण्डितः ॥

पदविभागः- 

मातृवत् परदारान् च परद्रव्याणि लोष्टवत् । आत्मवत् सर्वभूतानि यः पश्यति सः पण्डितः ॥

अन्वयः- 

यः परदारान् च मातृवत्, परद्रव्याणि लोष्टवत्, सर्वभूतानि आत्मवत्, पश्यति सः पण्डितः ॥

प्रतिपदार्थः- 

यः = यः मनुष्यः; the person who, one whoever

परदारान् = अन्येषां पत्नीः ; (in) others’ wives

मातृवत् = स्वस्य जननी इव ; like mother

परद्रव्याणि = परेषां वस्तूनि ; (in) others possessions

लोष्टवत् = मृत्पिण्डवत् ; like a lump of earth or clay

सर्वभूतानि = समस्तप्राणिनः ; (in) all beings

आत्मवत् = स्वीयवत् ; like self

पश्यति = भावयति ; sees

सः पण्डितः = सः विवेकशीली ; he (is) a scholar

तात्पर्यम्- 

यः मनुष्यः अन्येषां पत्नीः स्वस्य जननी इव, परेषां वस्तूनि मृत्पिण्डवत्, समस्तप्राणिनः च स्वीयवत् पश्यन् व्यवहरति- (तथाविधां दृष्टिं वहति) सः विवेकशीली भवति।

One who sees others’ wives as one’s own mother, other's wealth as clay, and all the other living creatures as equal to one’s self, that is a scholar, indeed.

प्रश्नाः- 

1. परदारान् कथं पश्येत्?

2. कानि लोष्ठवत् पश्यति?

3. आत्मवत् कानि पश्येत्?

4. कः पण्डितः?

5. ‘आत्मवत्’ इत्यत्र पदविश्लेषणं वदत?

6. ‘परद्रव्याणि’ इत्यत्र समासविग्रहं वदत?✅

[K.N.RAMESH]

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 21📚

📝मक्षिका व्रणमिच्छन्ति 📖

मूलम्- 

मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धनमिच्छन्ति पार्थिवाः ।

नीचाः कलहमिच्छन्ति सन्धिमिच्छन्ति साधवः ॥

पदविभागः- 

मक्षिकाः व्रणम् इच्छन्ति। धनम् इच्छन्ति पार्थिवाः। नीचाः कलहमिच्छन्ति सन्धिम् इच्छन्ति साधवः ॥

अन्वयः- 

मक्षिकाः व्रणम् इच्छन्ति। पार्थिवाः धनम् इच्छन्ति। नीचाः कलहम् इच्छन्ति। साधवः सन्धिम् इच्छन्ति॥

प्रतिपदार्थः- 

मक्षिकाः = कीटविशेषाः ; flies

व्रणम् = शरीरक्षतं ; wound (obj.)

इच्छन्ति = वाञ्छन्ति ; desire

पार्थिवाः = राजानः ; kings

धनम् = वित्तं ; money

नीचाः = अधमजनाः ; low minded-people

कलहम् = विवादं ; strife, quarrel (obj.)

साधवः = सज्जनाः ; noble people

सन्धिम् = शान्तिं, सामरस्यं ; peace, compromise

तात्पर्यम्- 

मक्षिकाः शरीरक्षतं इच्छन्ति। राजानः वित्तं वाञ्छन्ति। अधमाः विवादं काङ्क्षन्ति। बुधजनाः सामरस्यं अभिलषन्ति।

Flies desire wounds. Kings want money. Low people look for quarrel. Noble people like to have peace.

प्रश्नाः- 

1. मक्षिकाः किम् इच्छन्ति?

2. सन्धिं के इच्छन्ति?

3. नीचाः ------ इच्छन्ति। (रिक्तस्थानं पूरयत।)

4. ‘पार्थिव’-शब्दस्य पदविश्लेषणं कुरुत?

5. ‘इच्छन्ति’ इत्यत्र धातुः -- क. इच्, ख. इष् ग. इच्छ् (साधुविकल्पं चिनुत)

6. ‘सन्धिः’ इत्यस्य ------ अर्थः। (रिक्तस्थानं पूरयत।)✅

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 19📚

📝धर्मो जयति📖

मूलम्- 

धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् । 

क्षमा जयति न क्रोधो विष्णुर्जयति नासुरः ॥

पदविभागः- 

धर्मः जयति न अधर्मः। सत्यं जयति न अनृतम् । क्षमा जयति न क्रोधः विष्णुः जयति न असुरः॥

अन्वयः- 

धर्मः जयति, अधर्मः न (जयति), सत्यं जयति, अनृतम् न (जयति), क्षमा जयति, क्रोधः न (जयति), विष्णुः जयति, असुरः न (जयति)॥

प्रतिपदार्थः- 

धर्मः = ध्रियते सः धर्मः ; (here) Right, justice, equity

जयति = जयं लभते, विजयते ; wins

न अधर्मः = धर्मभिन्नः न ; not injustice

सत्यं = यत् सर्वदा अस्ति तत् ; truth, that which always is

न अनृतम् = सत्यभिन्नं, मृषा ; not falsehood

क्षमा = अक्रोधः ; Patience, forbearance, forgiveness

न क्रोधः = कोपभावना ; not anger, wrath

विष्णुः = भगवान् सर्वान्तर्यामी ; The All-pervading (In general) God, Almighty

न असुरः = सुरभिन्नः न ; not evil spirit, a demon

तात्पर्यम्- 

यदाकदापि लोके धर्मस्य, सत्यस्य, क्षमायाः विष्णोः एव जयः। अधर्मस्य, अनृतस्य, क्रोधस्य, असुरस्य च सर्वदा अपजयः एव।

Justice wins, not injustice; Truth wins, not falsehood; Patience wins, not anger; Almighty wins, not demon.

प्रश्नाः- 

1. के जयन्ति?

2. के न जयन्ति?

3. ‘विष्णुर्जयति’ इत्यत्र सन्धिविच्छेदनं वदत?

4. ‘धर्मो जयति’ इत्यत्र कः सन्धिः? विशदयत।

5. ‘अनृतम्’ इत्यत्र समासं विशदयत।✅

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 22📚

📝अदाता पुरुषस्तयागी 📖

मूलम्- 

अदाता पुरुषस्तयागी धनं सन्त्यज्य गच्छति ।

दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थं न मुञ्चति ॥

पदविभागः- 

अन्वयः- 

अदाता पुरुषः त्यागी (भवति) । धनं सन्त्यज्य गच्छति । दातारं कृपणं मन्ये । मृतः अपि अर्थं न मुञ्चति ॥

प्रतिपदार्थः- 

अदाता = दानविमुखः ; non-giver, one who does not give charity, miser

पुरुषः = मनुष्यः (स्त्री अपि); man or woman, human

त्यागी = यः सर्वं जहाति, त्यजति ; donor, one who gives away without expecting anything in return

धनं = वित्तं ; money

सन्त्यज्य = सम्यक् विमुच्य ; having left behind

गच्छति = (अत्र- परलोकं) एति ; goes away

दातारं = यः (धनादिकं) यच्छति, तं दानशीलिनं ; one who gives donations, giver (obj.)

कृपणं = यः कदापि किमपि दातुं नेच्छति, लोभी, तं ; miser, mean (obj.)

मन्ये = इति भावये ; I consider, regard, deem, look upon

मृतः अपि = विगतप्राणः अपि ; even (when) dead, life-less (man)

अर्थं = प्रयोजनं, धनं ; (here) substance, objective -(pun here on this word. It means both money and purpose)

न मुञ्चति = न त्यजति ; does not leave

तात्पर्यम्- 

यो दानशीली नास्ति, स पुरुषः त्यागी अस्ति। सः स्वस्य समस्तं धनम् अत्रैव त्यक्त्वा म्रियते, (येन बन्धवः धनं लभन्ते। सः परलेको किमपि न प्राप्नोति। अतः) वास्तविकम् अर्थं मुञ्चति।

यः स्वस्मिन् प्राणैः स्थिते सति धनं पूर्वमेव सर्वेभ्यः दत्त्वा म्रियते, स एव यथार्थः लोभी। (तस्य मरणानन्तरं बन्धुभिः स्वीकरणाय किमपि न मुच्यते।) सः वास्तविकं अर्थं मनुष्यजीवनप्रयोजनं न मुञ्चति।

The person who does not donate [his wealth] is a charity man. He dies leaving his wealth behind [for others]. I consider the person who makes great donations, a [real] miser [because] he does not leave the fruit even after his death. (The non-giver leaves off the fruit of donation in the other world by possessing; so he is the real giver-up. The giver gets the fruit of donations in the other world by charity; so he is the real miser.)

प्रश्नाः- 

1. कः त्यागी?

2. कः कृपणः?

3. कः किं कदा न मुञ्चति?

4. ------ कृपणं मन्ये। (रिक्तस्थानं पूरयत) 

5. ‘मृतोऽप्यर्थं’ इत्यत्र सन्धिः विभज्यताम्।

6. ‘पुरुषस्तयागी’ इत्यत्र सन्धिः विभज्यताम्।✅

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 29📚

प्राणमेकं परित्यज्य 

मूलम्- 

प्राणमेकं परित्यज्य मानमेवाभिरक्षतु ।

अनित्याश्चाध्रुवाः प्राणाः मानमाचन्द्रतारकम् ॥

पदविभागः-  

प्राणम् एकं परित्यज्य मानम् एव अभिरक्षतु । अनित्याः च अध्रुवाः प्राणाः मानम् आचन्द्रतारकम् ॥

अन्वयः- 

प्राणम् एकं परित्यज्य मानम् एव अभिरक्षतु । प्राणाः अनित्याः अध्रुवाः च । मानम् (तु) आचन्द्रतारकं (तिष्ठति) ॥

प्रतिपदार्थः- 

प्राणम् = श्वासः (शरीरे सञ्चरन्तः जीवनसूचकाः पञ्च वायवः) ; The first of the five life-winds or vital airs, (प्राण, अपान, समान, व्यान and उदान) or the breath of life, in general

एकं = केवलं ; alone

परित्यज्य = त्यक्त्वा, अपरिगणय्य ; (here) leaving aside

मानम् = अभिमानं, आत्मगौरवम् ; self-respect, honour

एव = मात्रं ; only

अभिरक्षतु = रक्षां करोतु ; save, protect, preserve, guard

प्राणाः = पञ्चप्राणाः, पञ्चवृत्तिकः देहस्थः वायुः ; the (five) vital airs

अनित्याः = न नित्याः, सर्वदा न भवन्ति ये ; transient, perishable

अध्रुवाः = न निश्चिताः ; uncertain

आचन्द्रतारकम् = यावत् चन्द्रः, तारकानि च तिष्ठन्ति तावत् ; As long as there are the moon and stars

तात्पर्यम्- 

प्राणमपि अविगणयन् मानमेव रक्षेत्। श्वासाः न सर्वदा तिष्ठन्ति किन्तु मानं तु शाश्वतिकं भवति। [अस्मिन् सुभाषिते मानस्य महत्त्वं दर्शितम्। अत्र अर्थः प्राणाः मूल्यवन्त नेति न। द्वयोः तुलनायां सत्यां पाञ्चभौतिक-शरीरात् मानस्य आयुः दीर्घं भवति। सति मानहानौ सज्जनाः प्राणान् तृणमिव मन्यन्ते।]

Leaving aside life, one should guard self-respect. Breath is uncertain and transient. But honour is lasting till moon and stars.

[This subhAshita stresses on importance of honour. That does not mean that life is unimportant altogether. But when both are compared, since honour has longer life than one’s mortal body, one should care more for honour. Virtuous people care for their reputation more than life. Whenever malice touches their honour, they tend to disregard even their lives.]

प्रश्नाः- 

1. किं परित्यज्य किमभिरक्षतु?

2. मानं कीदृशम्?

3. ‘अनित्याश्चाध्रुवाः’ इत्यत्र सन्धिः विभज्यताम्।

4. ‘आचन्द्रतारकम्’ इत्यस्य समासविग्रहं कुरुत?

5. प्राणमेकं परित्यज्य ------ । (रिक्तस्थानं पूरयत।)✅

[K.N.RAMESH]

💐🌹🌷🌺🌸🌼💐🌹🌷🌺🌸

कोकिलानां स्वरं रूप् नारीरूपं पतिव्रता ।

विद्या रूपश्र्च विप्राणां क्षमरूपं तपस्विनाम् ।।

🌹🌺🌹🌺🌹🌺🌹🌺🌹🌺

The virtue of cuckoo is voice; the virtue of women is chastity; virtue of brahmin is

knowledge and that of ascetics is patience.

🌸🌷🌸🌷🌸🌷🌸🌷

कोयलके गुण उसकी आवाज़ है, एक स्त्री के गुण उसकी पवित्रता है, ज्ञान है ब्रह्मणके गुण और संन्यासी के गुण होते है क्षमादान  

🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

  💐🌻॥जय सच्चिदानंद:॥💐🌻🙏🏽🌹

[Hnbhat B.R.]

The. Verse is full of errors.

--

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 30📚

📝अनित्यानि शरीराणि 📖

मूलम्- 

अनित्यानि शरीराणि वैभवं नैव शाश्वतम् । (पाठ. विभवो नैव शाश्वतः) 

नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसङ्ग्रहः ॥

पदविभागः- 

अन्वयः- 

शरीराणि अनित्यानि । वैभवं न एव शाश्वतम् । मृत्युः नित्यं सन्निहितः। धर्मसङ्ग्रहः कर्तव्यः ॥

प्रतिपदार्थः- 

अनित्यानि शरीराणि = अशाश्वतानि कायानि ; (pl.) mortal bodies are non-eternal, perishable 

वैभवम् = सम्पत् ; grandeur, glory, magnificence 

न एव = न एव ; never 

शाश्वतम् = नित्यं ; constant 

मृत्युः = शरीरनाशः ; death 

नित्यं = सर्वदा ; eternal, perpetual 

सन्निहितः = निकटस्थः ; near 

धर्मसङ्ग्रहः = पुण्यसञ्चयः ; accumulating (here- earning) (religious or moral) merit, virtue 

कर्तव्यः = कार्यः ; duty, that which is to be done 

तात्पर्यम्- 

देहाः न सर्वकाल-स्थायिनः। धनादिसम्पच्च न शाश्वतम्। अन्तकालः सदा समीपे तिष्ठति। अतः पुण्यसङ्ग्रहः कर्तव्यः।

Physical bodies are transitory. Wealth (and other resources) is not eternal. Death is always near-by. (So) earning (religious or moral) merit is (one’s) duty.

प्रश्नाः- 

1. कानि अनित्यानि?

2. कः कर्तव्यः?

3. मृत्युः कीदृशः?

4. नित्यं ------ मृत्युः। (रिक्तस्थानं पूरयत।)

5. ‘धर्मसङ्ग्रहः’ इत्यत्र समासविग्रहं वदत?

6. ‘सन्निहितः’ इत्यत्र पदविश्लेषणं वदत?✅

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 31📚

📝उत्पलस्यारविन्दस्य 📖

मूलम्- 

उत्पलस्यारविन्दस्य मत्स्यस्य कुमुदस्य च ।

एकयोनिप्रसूतानां तेषां गन्धः पृथक् पृथक् ॥

पदविभागः- 

उत्पलस्य अरविन्दस्य मत्स्यस्य कुमुदस्य च । एकयोनि-प्रसूतानां तेषां गन्धः पृथक् पृथक् ॥

अन्वयः- 

उत्पलस्य अरविन्दस्य मत्स्यस्य कुमुदस्य च , एकयोनि-प्रसूतानां (अपि) तेषां पृथक् पृथक् गन्धः॥

प्रतिपदार्थः- 

उत्पलस्य = नीलकमलस्य ; of the blue lotus, any lotus or water lily (Apte), the blossom of the blue lotus, (Nymphaea Caerulea) (MW)

अरविन्दस्य = रक्तकमलस्य ; of the sun lotus (Nymphea Stellata) (Apte)

मत्स्यस्य = मीनस्य ; of the fish

कुमुदस्य च = श्वेतोत्पलस्य ; of the white water = lily said to open at moon-rise [Nymphea alba] (Apte)

तेषां = एतेषां ; of these, their

एकयोनि-प्रसूतानां = एकस्मात् कारणात् जातानां ; of the produced/originated from same/common source

पृथक् पृथक् = विभिन्नम् ; different, dissimilar

गन्धः = सौरभम् ; frangrance, smell in general

तात्पर्यम्- 

एकत्र (जले) जातानां अपि श्वेत-रक्त-कमलयोः, उत्पलस्य, मीनस्य च गन्धः भिन्नम् भवति।

Though blue lotus, sun lotus, fish and water lily are produced from same source, their smell is different from each other. 

प्रश्नाः- 

1. केषां किं पृथक् पृथक्?

2. ‘एकयोनिप्रसूतानां’ इत्यस्य कोऽर्थः?

3. ‘एकयोनिप्रसूतानां’ इत्यत्र समासविग्रहं वदत?

4. तेषां गन्धः ------। (रिक्तस्थानं पूरयत।)✅

[K.N.RAMESH]

🖌सुभाषित-विज्ञानम् - 32📚

📝अर्थानामर्जने📖

मूलम्- 

अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । 

आये दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः ॥ 

(पाठ. आये व्यये महद्दुःखं कथमर्थाः सुखावहाः)

पदविभागः- 

अर्थानाम् अर्जने दुःखम् अर्जितानां च रक्षणे । आये दुःखं व्यये दुःखं धिग्, अर्थाः कष्टसंश्रयाः ॥

अन्वयः- 

अर्थानाम् अर्जने दुःखम् अर्जितानां च रक्षणे (दुःखम्) । आये दुःखं व्यये दुःखं धिग् अर्थाः कष्टसंश्रयाः ॥

प्रतिपदार्थः- 

अर्थानाम् = धनस्य ; of the riches, wealth

अर्जने = द्रव्य-सम्पादने ; in earning

दुःखम् = मनसः पीडा ; unhappiness, pain

अर्जितानां च = स्वत्व-कृतानां अर्थानां ; of the earned (riches)

रक्षणे = (अत्र) सञ्चये ; in safe-guarding

आये = लाभे, प्राप्तौ ; in earning, in acquisition of money

व्यये = अर्थस्य अपगमे ; in spending

धिग् = (निन्दार्थकमव्ययम्) अहो ; fie

अर्थाः = धनं ; riches, wealth

कष्टसंश्रयाः = व्यथा-स्थानम् ; resort of misery, suffering,

तात्पर्यम्- 

धनं सम्पादयितुमपि पीडा भवति, तस्य परिरक्षणेऽपि दुःखमेव। धनलाभेन, अपगमेनापि मनसि व्यथा जायते। एवंविध-दुःखभाजनस्य धनस्य धिक्। [अनेन धनार्जनं त्यक्तव्यमिति, धनं पूर्णतया अनुपयुक्तमिति वा न अर्थोऽत्र। किन्तु आवश्यकताम् अतिरिच्य तस्मिन् आदरभावः न युक्तः। अस्य सुभाषितस्य एवं समाधानं वक्तुं शक्यते- "यल्लभसे निजकर्मोपात्तम्, वित्तं तेन विनोदय चित्तम्" ]

It is difficult to earn money, and to protect the earnings. Income as well as expenditure give pain - Fie on Money which is the cause of hardship.

 [This does not mean that money is totally useless or one should stop earning it. But investing too much interest in it is bad. Answer to this would be from something like this - "यल्लभसे निजकर्मोपात्तम्, वित्तं तेन विनोदय चित्तम्" ] 

प्रश्नाः- 

1. के कष्टसंश्रयाः?

2. कुत्र कुत्र दुःखं भवति?

3. किमनेन धनार्जनं त्यक्तव्यमिति अर्थः? 

4. ‘कष्टसंश्रयाः’ इत्यत्र समासविग्रहः कथम्?

5. आये दुःखं ------ दुःखं। (रिक्तस्थानं पूरयत।)✅

[DR Y N RAO]

Dear Mr. K.N. Ramesh, 

The Subhaashitams you are presenting are very good and selective!  Are you yourself writing everything related to these Subhaashitams?  If so, you are to be congratulated!  Otherwise, could you mention the 'Source; from which these being taken?

With best wishes,

--Dr. Y.N. RAO,
15/02/2018

--