192 common dhAtus with lat,lang, lRt and meanings

[K.N.RAMESH]

अत्र १-१९२ धातूनां रूपाणि (लट्, लङ्, लृट् - प्रथमपुरुषः एकवचनम्) अर्थसहितानि दत्तानि सन्ति।

१. भू - सत्तायाम् (To be/become) - भवति, अभवत्, भविष्यति

२. वच् - परिभाषणे (To speak/tell) - वक्ति, अवचत्, वक्ष्यति

३. अस् - भुवि (To be/exist) - अस्ति, आसीत्, भविष्यति

४. कृ - करणे (To do/make) - करोति, अकरोत्, करिष्यति

५. गम् - गतौ (To go) - गच्छति, अगच्छत्, गमिष्यति

६. स्था - गतिनिवृत्तौ (To stand/stay) - तिष्ठति, अतिष्ठत्, स्थास्यति

७. कृ - हिंसायाम् (To kill/destroy) - कृणाति, अकृणात्, करिष्यति

८. धा - धारणपोषणयोः (To place/hold) - दधाति, अधात्, धास्यति

९. दृश् - प्रेक्षणे (To see) - पश्यति, अपश्यत्, द्रक्ष्यति

१०. इ - गतौ (To go/attain) - एति, ऐत्, एष्यति

११. हन् - हिंसागत्योः (To kill) - हन्ति, अहन्, हनिष्यति

१२. जन् - प्रादुर्भावे (To be born) - जायते, अजायत, जनिष्यते

१३. श्रु - श्रवणे (To hear) - शृणोति, अशृणोत्, श्रोष्यति

१४. आप् - व्याप्तौ (To reach/obtain) - आप्नोति, आप्नोत्, आप्स्यति

१५. दा - दाने (To give) - ददाति, अददात्, दास्यति

१६. ग्रह् - उपादाने (To take/grasp) - गृह्णाति, अगृह्णात्, ग्रहीष्यति

१७. अह् - व्याप्तौ (To say) - आह, आहुः, वक्ष्यति

१८. या - प्रापणे (To go) - याति, अयात्, यास्यति

१९. ब्रू - व्यक्तायां वाचि (To speak) - ब्रवीति, अब्रवीत्, वक्ष्यति

२०. ज्ञा - बोधने (To know) - जानाति, अजानात्, ज्ञास्यति

२१. पद् - गतौ (To go/attain) - पद्यते, अपद्यत, पत्स्यते

२२. वृत् - वर्तने (To exist/happen) - वर्तते, अवर्तत, वर्तिष्यते

२३. हृ - हरणे (To take away) - हरति, अहरत्, हरिष्यति

२४. विद् - ज्ञाने (To know) - वेत्ति, अवेत्, वेदिष्यति

२५. चर् - गत्यदनायोः (To move/practice) - चरति, अचरत्, चरिष्यति

२६. विश - प्रवेशने (To enter) - विशति, अविशत्, वेक्ष्यति

२७. पत् - पतने (To fall) - पतति, अपतत्, पतिष्यति

२८. यज् - देवपूजादौ (To sacrifice) - यजति, अयजत्, यक्ष्यति

२९. दा - लवने (To cut) - दाति, अदात्, दास्यति

३०. नी - प्रापणे (To lead/take) - नयति, अनयत्, नेष्यति

३१. हु - दानादनयोः (To offer) - जुहोति, अजुहोत्, होष्यति

३२. यम् - उपरमे (To give/restrain) - यच्छति, अयच्छत्, यंस्यति

३३. इष् - इच्छायाम् (To want) - इच्छति, ऐच्छत्, एषिष्यति

३४. मुच् - मोक्षणे (To release) - मुञ्चति, अमुञ्चत्, मोक्ष्यति

३५. भू - चित्तव्याप्तौ (To imagine) - भावयति, अभा वयत्, भावयिष्यति

३६. युज् - योगे (To join/unite) - युनक्ति, अयुनक्, योक्ष्यति

३७. मन् - ज्ञाने (To think/believe) - मन्यते, अमन्यत, मंस्यते

३८. अस् - क्षेपणे (To throw) - अस्यति, आस्यत्, असिष्यति

३९. क्रम् - पादविक्षेपे (To step) - क्रामति, अक्रामत्, क्रमिष्यति

४०. पश् - दर्शने (To see) - पश्यति, अपश्यत्, द्रक्ष्यति

४१. युज् - समाधौ (To concentrate) - युज्यते, अयुज्यत, योक्ष्यते

४२. वद् - व्यक्तायां वाचि (To speak) - वदति, अवदत्, वदिष्यति

४३. स्मृ - आध्याने (To remember) - स्मरति, अस्मरत्, स्मरिष्यति

४४. ख्या - प्रकथने (To narrate) - ख्याति, अख्यात्, ख्यास्यति

४५. क्षिप् - प्रेरणे (To throw/send) - क्षिपति, अक्षिपत्, क्षेप्स्यति

४६. पा - पाने (To drink) - पिबति, अपिबात्, पास्यति

४७. पूज् - पूजायाम् (To worship) - पूजयति, अपूजयत्, पूजयिष्यति

४८. शुध् - शौचे (To become pure) - शुध्यति, अशुध्यत्, शोत्स्यति

४९. हा - त्यागे (To leave) - जहाति, अजहात्, हास्यति

५०. दिश् - अतिसर्जने (To point/show) - दिशति, अदिशत्, देक्ष्यति

५१. सद् - विशरणगत्यवसादनेषु (To sit) - सीदति, असीदत्, सत्स्यति

५२. बन्ध् - बन्धने (To bind/tie) - बध्नाति, अबध्नात्, भन्त्स्यति

५३. वस् - निवासे (To live) - वसति, अवसत्, वत्स्यति

५४. प्रच्छ् - ज्ञीप्सायाम् (To ask) - पृच्छति, अपृच्छत्, प्रक्ष्यति

५५. शंस् - स्तुतौ (To praise) - शंसति, अशंसत्, शंसिष्यति

५६. त्यज् - हानौ (To leave) - त्यजति, अत्यजत्, त्यक्ष्यति

५७. जि - जये (To conquer) - जयति, अजयत्, जेष्यति

५८. दह् - भस्मीकरणे (To burn) - दहति, अदहत्, धक्ष्यति

५९. मृ - प्राणत्यागे (To die) - म्रियते, अम्रियत, मरिष्यति

६०. नम् - प्रह्वत्वे (To bow) - नमति, अनमत्, नंस्यति

६१. नश् - अदर्शने (To perish) - नश्यति, अनश्यत्, नङ्क्ष्यति

६२. रुह् - बीजजन्मनि (To grow/climb) - रोहति, अरोहत्, रोक्ष्यति

६३. तप् - सन्तापे (To burn/penance) - तपति, अतपत्, तप्स्यति

६४. धृ - धारणे (To hold/wear) - धरति, अधरत्, धरिष्यति

६५. वह् - प्रापणे (To carry/flow) - वहति, अवहत्, वक्ष्यति

६६. विद् - लाभे (To find) - विन्दति, अविन्दत्, वेत्स्यति

६७. भिद् - विदारणे (To break) - भिनत्ति, अभिनत्, भेत्स्यति

६८. मृद् - मर्दने (To crush) - मृद्नाति, अमृद्नात्, मर्दिष्यति

६९. श्रि - सेवायाम् (To resort/serve) - श्रयति, अश्रयत्, श्रयिष्यति

७०. द्रु - गतौ (To run) - द्रवति, अद्रवत्, द्रोष्यति

७१. पच् - पाके (To cook) - पचति, अपचत्, पक्ष्यति

७२. छिद् - द्वैधीकरणे (To cut) - छिनत्ति, अछिनत्, छेत्स्यति

७३. सिच् - क्षरने (To sprinkle) - सिञ्चति, असिञ्चत्, सेक्ष्यति

७४. जीव् - प्राणधारणे (To live) - जीवति, अजीवत्, जीविष्यति

७५. वप् - बीजसन्ताने (To sow) - वपति, अवपत्, वप्स्यति

७६. गा - स्तुतौ (To sing) - गायति, अगायत्, गास्यति

७७. स्तु - स्तुतौ (To praise) - स्तौति, अस्तौत्, स्तोष्यति

७८. जि - अभिभवे (To win) - जयति, अजयत्, जेष्यति

७९. रम् - क्रीडायाम् (To enjoy) - रमते, अरमत, रंस्यते

८०. तृ - प्लवनतरणयोः (To cross) - तरति, अतरत्, तरिष्यति

८१. भुज् - पालनाभ्यवहारयोः (To eat) - भुनक्ति, अभुनक्, भोक्ष्यति

८२. हे - स्पर्धायाम् (To call) - हयति, अहयत्, हयिष्यति

८३. भाष् - व्यक्तायां वाचि (To speak) - भाषते, अभाषत, भाषिष्यते

८४. सद् - अवसादने (To sit/sink) - सीदति, असीदत्, सत्स्यति

८५. रक्ष् - पालने (To protect) - रक्षति, अरक्षत्, रक्षिष्यति

८६. रुध् - आवरणे (To block) - रुणद्धि, अरुणत्, रोत्स्यति

८७. वृ - वरणे (To choose) - वृणोति, अवृणोत्, वरिष्यति

८८. अर्ह् - पूजायाम् (To be worthy) - अर्हति, आर्हत्, अर्हिष्यति

८९. व्यध् - ताडने (To pierce) - विध्यति, अविध्यत्, व्यत्स्यति

९०. चिन्त् - स्मृत्याम् (To think) - चिन्तयति, अचिन्तयत्, चिन्तयिष्यति

९१. धृ - अवस्थाने (To hold/remain) - धरति, अधरत्, धरिष्यति

९२. आस् - उपवेशने (To sit) - आस्ते, आस्त, आसिष्यते

९३. वृज् - वर्जने (To shun/abandon) - वृणक्ति, अवृणक्, वर्क्ष्यति

९४. क्रुध् - कोपे (To be angry) - क्रुध्यति, अक्रुध्यत्, क्रोत्स्यति

९५. जु - गतौ (To hasten) - जवते, अजवत, जविष्यते

९६. मन्त्र् - गुप्तभाषणे (To consult) - मन्त्रयते, अमन्त्रयत, मन्त्रयिष्यते

९७. स्पृश् - संस्पर्शने (To touch) - स्पृशति, अस्पृशत्, स्पर्श्स्यति

९८. भज् - सेवायाम् (To worship) - भजति, अभजत्, भजिष्यति

९९. वृध् - वृद्धौ (To grow) - वर्धते, अवर्धत, वर्धिष्यते

१००. सेव् - सेवायाम् (To serve) - सेवते, असेवत, सेविष्यते

१०१. चि - चयन (To gather) - चिनोति, अचिनोत्, चेष्यति

१०२. मुह् - वैचित्ये (To be confused) - मुह्यति, अमुह्यत्, मोहिष्यति

१०३. स्ना - शौचे (To bathe) - स्नाति, अस्नात्, स्नास्यति

१०४. शास् - अनुशिष्टौ (To rule/instruct) - शास्ति, अशासत्, शासिष्यति

१०५. वृ - वरणे (To choose) - वृणोति, अवृणोत्, वरिष्यति

१०६. कृत् - कर्तने (To cut) - कृन्तति, अकृन्तत्, कर्तिष्यति

१०७. सिध् - गत्याम् (To succeed) - सिध्यति, असिध्यत्, सेत्स्यति

१०८. रभ् - राभस्ये (To begin) - रभते, अरभत, रप्स्यते

१०९. जप् - मानसे शब्दे (To chant) - जपति, अजपत्, जपिष्यति

११०. व्रज - गतौ (To wander) - व्रजति, अव्रजत्, व्रजिष्यति

१११. दीप् - दीप्तौ (To shine) - दीप्यते, अदीप्यत, दीपिष्यते

११२. प्री - तर्पणे (To please) - प्रीणाति, अप्रीणात्, प्रीष्यति

११३. अश् - भोजने (To eat) - अश्नाति, अश्नात्, अशिष्यति

११४. युध् - सम्प्रहारे (To fight) - युध्यते, अयुध्यत, योत्स्यते

११५. यत् - प्रयत्ने (To strive) - यतते, अयतत, यतिष्यते

११६. शम् - उपशमे (To be calm) - शाम्यति, अशाम्यत्, शमिष्यति

११७. तन् - विस्तारे (To spread) - तनोति, अतनोत्, तनिष्यति

११८. मा - माने (To measure) - माति, अमात्, मास्यति

११९. मद् - हर्षे (To rejoice) - माद्यति, अमाद्यत्, मदिष्यति

१२०. पू - पवने (To purify) - पुनाति, अपुनात्, पविष्यति

१२१. धाव् - गतिशुद्ध्योः (To run/clean) - धावति, अधावत्, धाविष्यति

१२२. पा - रक्षणे (To protect) - पाति, अपात्, पास्यति

१२३. कल् - क्षेपे (To count) - कलयति, अकलयत्, कलयिष्यति

१२४. अस् - अस्तित्वे (To sit/be) - आस्ते, आस्त, आसिष्यते

१२५. स्तृ - आच्छादने (To cover/spread) - स्तृणोति, अस्तृणोत्, स्तरिष्यति

१२६. चक्ष् - व्यक्तायां वाचि (To see/say) - चष्टे, अचष्ट, चक्षते

१२७. हृष् - तुष्टौ (To be glad) - हृष्यति, अहृष्यत्, हर्षिष्यति

१२८. बुध् - बोधने (To know/understand) - बोधति, अबोधत्, बोधिष्यति

१२९. सञ्ज - सङ्गे (To cling) - सज्जति, असज्जत्, सङ्क्ष्यति

१३०. साधु - सिद्धौ (To achieve) - साधयति, असाधयत्, साधयिष्यति

१३१. भृ - पोषणे (To nourish) - भरति, अभरत्, भरिष्यति

१३२. पृ - पालने (To fill/protect) - पृणाति, अपृणात्, परिष्यति

१३३. ध्यै - चिन्तायाम् (To meditate) - ध्यायति, अध्यायत्, ध्यास्यति

१३४. भा - दीप्तौ (To shine) - भाति, अभात्, भास्यति

१३५. वृ - आवरणे (To cover/choose) - वृणोति, अवृणोत्, वरिष्यति

१३६. पीड् - अवगाहने (To pain/irritate) - पीडयति, अपीडयत्, पीडयिष्यति

१३७. तुष् - प्रीत्याम् (To be pleased) - तुष्यति, अतुष्यत्, तोक्ष्यति

१३८. लिप् - उपदेहे (To smear) - लिम्पति, अलिम्पत्, लेप्स्यति

१३९. द्विष् - अप्रीतौ (To hate) - द्वेष्टि, अद्वेट्, द्वेक्ष्यति

१४०. ज्वल् - दीप्तौ (To blaze) - ज्वलति, अज्वलत्, ज्वलिष्यति

१४१. भी - भये (To fear) - बिभेति, अबिभेत्, भेष्यति

१४२. धमा - विशरणे (To blow) - धमति, अधमत्, धमिष्यति

१४३. स्वप् - शये (To sleep) - स्वपिति, अश्वपत्, स्वप्स्यति

१४४. दुष् - वैकृत्ये (To be bad/sin) - दुष्यति, अदुष्यत्, दोक्ष्यति

१४५. अश् - व्याप्तौ (To reach) - अश्नुते, आश्नुत, अशिष्यते

१४६. वृत् - वर्तने (To exist) - वर्तते, अवर्तत, वर्तिष्यते

१४७. शी - स्वप्ने (To sleep) - शेते, अशेत, शयिष्यते

१४८. श्वस् - प्राणने (To breathe) - श्वसिति, अश्वसीत्, श्वसिष्यति

१४९. युज् - संयोगे (To restrain) - युनक्ति, अयुनक्, योक्ष्यति

१५०. बुध् - ज्ञाने (To know) - बोधति, अबोधत्, बोधिष्यति

१५१. वृ - वरणे (To choose) - वृणोति, अवृणोत्, वरिष्यति

१५२. ऋध् - वृद्धौ (To increase) - ऋध्नोति, आर्ध्नोत्, ऋत्स्यति

१५३. पिष् - सञ्चूर्णने (To grind) - पिनष्टि, अपिनट्, पेक्ष्यति

१५४. भक्ष् - भक्षणे (To eat) - भक्षयति, अभक्षयत्, भक्षयिष्यति

१५५. भृ - धारणे (To bear) - भरति, अभरत्, भरिष्यति

१५६. प्लु - गतौ (To jump/float) - प्लवते, अप्लवत, प्लोष्यते

१५७. सृज् - विसर्गे (To create) - सृजति, असृजत्, स्रक्ष्यति

१५८. विद् - सत्तायाम् (To exist) - विद्यते, अविद्यत, वेत्स्यते

१५९. जुष् - प्रीतौ (To enjoy) - जुषते, अजुषत, जोषिष्यते

१६०. अञ्ज् - मक्षणे (To anoint) - अनक्ति, आनक्, अङ्क्ष्यति

१६१. तृप् - तृप्तौ (To be satisfied) - तृप्यति, अतृप्यत्, त्रप्स्यति

१६२. सह् - मर्षणे (To tolerate) - सहते, असहत, सहिष्यते

१६३. भुज् - कौटिल्ये (To bend) - भुनक्ति, अभुनक्, भोक्ष्यति

१६४. अर्च् - पूजायाम् (To worship) - अर्चति, आर्चत्, अर्चिष्यति

१६५. कम् - कान्तौ (To desire) - कामयते, अकामयत, कामयिष्यते

१६६. सिध् - शास्त्रे (To regulate/punish) - सिध्यति, असिध्यत्, सेत्स्यति

१६७. उक्ष् - सेचने (To sprinkle) - उक्षति, औक्षत्, उक्षिष्यति

१६८. आप् - व्याप्तौ (To obtain) - आप्नोति, आप्नोत्, आप्स्यति

१६९. अव् - रक्षणे (To protect) - अवति, आवत्, अविष्यति

१७०. सू - प्राणप्रसवे (To give birth) - सूते, असूत, सोष्यते

१७१. छद् - अपवारणे (To hide/cover) - छादयति, अच्छादयत्, छादयिष्यति

१७२. शुभ् - दीप्तौ (To shine/beautify) - शोभते, अशोभत, शोभिष्यते

१७३. हस् - हसने (To laugh) - हसति, अहसत्, हसिष्यति

१७४. चुद् - प्रेरणे (To inspire) - चोदयति, अचोदयत्, चोदयिष्यति

१७५. पू - पवने (To satisfy) - पुनाति, अपुनात्, पविष्यति

१७६. लक्ष् - दर्शनाङ्कनयोः (To notice) - लक्षयति, अलक्षयत्, लक्षयिष्यति

१७७. शक् - शक्तौ (To be able) - शक्नोति, अशक्नोत्, शक्ष्यति

१७८. इन्ध - दीप्तौ (To shine) - इन्द्धे, ऐन्द्ध, इन्धिष्यते

१७९. दीक्ष् - मौनव्रतयोः (To dedicate) - दीक्षते, अदीक्षत, दीक्षिष्यते

१८०. च्यु - च्यवने (To fall/move) - च्यवते, अच्युत, च्योष्यते

१८१. उ - शब्दे (To say) - औति, आवत्, अविष्यति

१८२. लोक् - दर्शने (To see) - लोकयति, अलोकयत्, लोकयिष्यति

१८३. रिच - विवेचने (To separate) - रिणक्ति, अरिणक्, रेक्ष्यति

१८४. लिख् - लेखने (To write) - लिखति, अलिखत्, लेखिष्यति

१८५. मृज् - शुद्धौ (To cleanse) - मार्ष्टि, अमार्ट्, मार्क्ष्यति

१८६. मृश् - आलोचने (To touch) - मृशति, अमृशत्, मर्क्ष्यति

१८७. ज्ञप् - बोधने (To explain) - ज्ञपयति, अज्ञपयत्, ज्ञपयिष्यति

१८८. रुच् - प्रीत्यर्थे (To like) - रोचते, अरोचत, रोचिष्यते

१८९. शिष् - विशेषणे (To save/remain) - शिनष्टि, अशिनट्, शेक्ष्यति

१९०. क्लृप् - कल्पने (To imagine/be ready) - कल्पते, अकल्पत, कल्पिष्यते

१९१. जृ - वयोहानौ (To decay/grow old) - जीर्यति, अजीर्यत्, जरिष्यति

१९२. गुह - संवृतौ (To hide) - गूहति, अगूहत्, घूक्ष्यति