Meaning of two shlokas

[Pradyumna Achar]

सादरं वन्दनानि |

I am reading रुग्मिणीशविज by श्रीमद्वादिराजतीर्थश्रीपादाः, with the help of its commentary by his disciple श्रीनारायणभट्टार्यः

Although the commentary is in simple संस्कृतम्,  the commentary's first two मङ्गलाचरण shlokas are tough, and I am unable to understand them.
I request the esteemed members to kindly take a look and explain me the meaning.

दशनमुखदृगोष्ठं यस्य सौन्दर्यवल्ली
कुसुमवदभिरामं पञ्चबाणान्निधाय
धनुरपि रजिता निभ्रूलतां बल्लवीनां
निवहमजयदस्मान् पात्वसौ रुग्मिणीशः

वैरोचनिं विगतमानमथाण्डभङ्गम्
कृत्वा सुधानिधिललामजटाजलौघम्
योऽजीजनच्छिवविरिञ्चरमादरार्च्यः
पादः सदा मुदमसौ प्रददातु विष्णोः

[Hnbhat B.R.]

Please check the verse once again.

[Pradyumna Achar]

Sir,
Yes, there was a mistake in typing it here. I've corrected it now.

दशनमुखदृगोष्ठं यस्य सौन्दर्यवल्ली
कुसुमवदभिरामं पञ्चबाणान्निधाय

धनुरपि रतिजानिभ्रूलतां बल्लवीनां

निवहमजयदस्मान् पात्वसौ रुग्मिणीशः

I couldn't understand the proper अन्वय of the words of this shloka even after this correction.
Probably the second shloka refers to some पौराणिकी कथा (probably वामन and बलि चक्रवर्ती ?)
Regards,
प्रद्युम्न

[Avinash]

यतो हि विद्वद्भिः न उत्तरितम्, अल्पज्ञोऽहं प्रयतिष्ये ।

प्रथमः श्लोकः -
यस्य
सौन्दर्यवल्ली - लतारूपि सैन्दर्यम्
कुसुमवदभिरामं - कुसुमवत् सुन्दरं

दशनमुखदृगोष्ठं - दन्ताः, मुखं, नेत्रद्वयम्, ओष्ठम् इत्येतानि

पञ्च बाणान्

रतिजानिभ्रूलतां - रतिजानेः मन्मथस्य भ्रूलतासदृशीं भ्रूलतां

धनुः - चापम्

अपि

निधाय - योजयित्वा

बल्लवीनां - गोपस्त्रीणां

निवहम् - समूहम्

अजयत्

असौ
रुग्मिणीशः - कृष्णः

अस्मान्

पातु - रक्षतु ।

द्वितीयः श्लोकः -

वैरोचनिं - विरोचनपुत्रं बलिं

विगतमानम् - मानरहितं

कृत्वा

अथ

अण्डभङ्गम् - ब्रह्माण्डस्य भङ्गम्

कृत्वा

सुधानिधिललामजटजलौघम् - क्षीरसागरस्य शिरसः जटासदृशं जलप्रवाहं (?) गङ्गानदीम्

यः

अजीजनत् - उदभावयत्

असौ

शिवविरिञ्चिरमादरार्च्यः - शिव-ब्रह्म-लक्ष्मीभ्यः आदरेण पूज्यः

विष्णोः

पादः

सदा

मुदम् - सन्तोषम्

प्रददातु ।
(भवदूहानुगुणम् अत्र वामनावतारस्य वर्णनम् ।)

 अतः परं विद्वांस एव प्रमाणम् ।

भवदीयः

अविनाशः

[Avinash]

>> शिवविरिञ्चिरमादरार्च्यः - शिव-ब्रह्म-लक्ष्मीभ्यः आदरेण पूज्यः

शिव-ब्रह्म-लक्ष्मी*भिः* इति विवक्षितम् । लेखनदोषः मर्षणीयः ।

[Pradyumna Achar]

धन्यवादाः! तयोः अर्थं इदानीं स्फुटम् जानामि |

[Ajit Krishnan]

namaste,

A few thoughts to continue the discussion (not in the sense of विद्वांस एव प्रमाणम् :-))

For the first sloka, the version I found reads "रतिजानिर्भ्रूलतानां". In some traditions, Krishna is identified as Kamadeva. I wonder if the anvaya is the following, though I'm not happy with the placement of भ्रूलतां.

यस्य दशनमुखदृगोष्ठं सौन्दर्यवल्लीकुसुमवत् अभिरामं, [सः] रतिजानिः पञ्चबाणान् भ्रूलतां धनुः  अपि निधाय बल्लवीनां निवहम् अजयत्। असौ रुग्मिणीशः अस्मान् पातु। 

For the second sloka, the version I found reads शिवविरिञ्चरमावरार्च्यः, though I don't know how to make sense of that.

For सुधानिधिललामजटाजलौघम्, I think this is a reference to Ganga in Shiva's matted locks, in the sense of सुधानिधिः (चन्द्रः) तेन ललामभूता अलङ्कारभूता जटा, तस्याः जलौघः. i.e, he produced the waters that reside in the matted locks adorned by the moon.

sasneham,

    ajit

 

--
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "samskrita" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to samskrita+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to sams...@googlegroups.com.
Visit this group at https://groups.google.com/group/samskrita.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

[Hnbhat B.R.]

On 31-Mar-2016 5:19 pm, "Ajit Krishnan" <ajit.k...@gmail.com> wrote:
>
> namaste,
>
> A few thoughts to continue the discussion (not in the sense of विद्वांस एव प्रमाणम् :-))
>
> For the first sloka, the version I found reads "रतिजानिर्भ्रूलतानां". In some traditions, Krishna is identified as Kamadeva. I wonder if the anvaya is the following, though I'm not happy with the placement of भ्रूलतां.
>
> यस्य दशनमुखदृगोष्ठं सौन्दर्यवल्लीकुसुमवत् अभिरामं, [सः] रतिजानिः पञ्चबाणान् भ्रूलतां धनुः  अपि निधाय बल्लवीनां निवहम् अजयत्। असौ रुग्मिणीशः अस्मान् पातु। 
>

This is correct reading.

> For the second sloka, the version I found reads शिवविरिञ्चरमावरार्च्यः, though I don't know how to make sense of that.
>

As I can make meaning, शिवविरिञ्चरमावरार्च्यः it means worshipped by trinity - Shiva, Virinchi = brahma and ramavara = Vishnu शिवविरिञ्चरमावरैः  अर्च्यः refers to  विष्णोः पादः.

> For सुधानिधिललामजटाजलौघम्, I think this is a reference to Ganga in Shiva's matted locks, in the sense of सुधानिधिः (चन्द्रः) तेन ललामभूता अलङ्कारभूता जटा, तस्याः जलौघः. i.e, he produced the waters that reside in the matted locks adorned by the moon.
>

Here also स refers to विष्णोः पादः as Ganga is born from the feet of Vishnu.

> sasneham,
>
>     ajit
>

Pradyumnacharya did not check for correctness in spite of my second request and was happy with the explanation provided already. Hence I remained silent.

Thanks for providing correct version.

[Hnbhat B.R.]

On 31-Mar-2016 6:29 pm, "Hnbhat B.R." <hnbh...@gmail.com> wrote:
>
>
> On 31-Mar-2016 5:19 pm, "Ajit Krishnan" <ajit.k...@gmail.com> wrote:
> >
> > namaste,
> >
> > A few thoughts to continue the discussion (not in the sense of विद्वांस एव प्रमाणम् :-))
> >
> > For the first sloka, the version I found reads "रतिजानिर्भ्रूलतानां". In some traditions, Krishna is identified as Kamadeva. I wonder if the anvaya is the following, though I'm not happy with the placement of भ्रूलतां.
> >
> > यस्य दशनमुखदृगोष्ठं सौन्दर्यवल्लीकुसुमवत् अभिरामं, [सः] रतिजानिः पञ्चबाणान् भ्रूलतां धनुः  अपि निधाय बल्लवीनां निवहम् अजयत्। असौ रुग्मिणीशः अस्मान् पातु। 
> >
>
> This is correct reading.
>

Sorry. I did not notice your remark on भ्रूलतां. Your anvaya identifying Krishna with रतिजानिः is not correct. रतिजानिः = Kamadeva is the subject of the verb अजयत् and रुग्मिणीशः is the subject of पातु in the main clause. Still for correct Anvaya, I would prefer विधाय instead of निधाय. That is why I requested to check again.

The anvaya between the main clause and relative clause will be as following with the correction:

यस्य  सौन्दर्यवल्लीकुसुमवत् अभिरामं दशनमुखदृगोष्ठं पञ्चबाणान् भ्रूलतां धनुरपि विधाय बल्लवीनां निवहम् अजयत्, असौ रुग्मिणीशः अस्मान् पातु। 

And strict translation would be,

Making five arrows in the form of dents, face, two eyes and lips beautiful as the flower of the creeper of beauty of whom  and creeper of brows as bow, Kamadeva conquered the crowd of cowherd girls, let that lord of Rugmini protect us.

Sorry for the omission.

[Pramod Kulkarni]

साधु।

On Thursday, March 31, 2016, Pradyumna Achar <pradyum...@gmail.com> wrote:

धन्यवादाः! तयोः अर्थं इदानीं स्फुटम् जानामि |

--

[Pradyumna Achar]

सादरं वन्दनानि |

मम पुस्तके भ्रूलतायुक्त पदस्य " रतिजानिभ्रूलतां " इत्येव पाठम् अस्ति  | 
प्रायशः - रतिं (असक्तिं) जनयति इति रतिजा ; रतिजननधर्मयुक्तानि रतिजानि ; तान्येव भ्रूलतानि रतिजानिभ्रूलतानि ; तां - रतिजानिभ्रूलतां इति अभिप्रायः | (अत्यल्पज्ञोयमहं समासविग्रहविषये)
--
तथैव "शिवविरिञ्चरमादरार्च्यः" इति पदः तद्वदेव अस्ति, न तु "शिवविरिञ्चरमावरार्च्यः" इति |
स्वपादार्चनं यतः कोपि न करोति ततः "शिवविरिञ्चरमावरार्च्यः" इति पदः अशुद्धं इति प्रतीयते |
--
यद्यपि मम पुस्तके तस्मिन् श्लोके "निधाय" इति पदमेव प्रयोजितम्, तथापि तस्य पादटिप्पण्ये "विधाय (पा)" इति पाठान्तरस्य निर्देशनं अस्ति |

भवदीयः,
प्रद्युम्नः

[Hnbhat B.R.]

On 01-Apr-2016 8:33 pm, "Pradyumna Achar" <pradyum...@gmail.com> wrote:
>
> सादरं वन्दनानि |
>
> मम पुस्तके भ्रूलतायुक्त पदस्य " रतिजानिभ्रूलतां " इत्येव पाठम् अस्ति  | 

पाठशब्दः पुंलिंगः।

> प्रायशः - रतिं (असक्तिं) जनयति इति रतिजा ; रतिजननधर्मयुक्तानि रतिजानि ; तान्येव भ्रूलतानि रतिजानिभ्रूलतानि ; तां - रतिजानिभ्रूलतां इति अभिप्रायः | (अत्यल्पज्ञोयमहं समासविग्रहविषये)
> --

रतिजानि भ्रूलतानि - तामि कोsर्थः?

लताशब्दस्य नपंसकलिङ्गे कथं प्रयोगः बहुवचने? पुनः तामिति एकवचने प्रयोगः? तत्रापि @लतामिति द्वितीयान्तस्य कुत्रान्वयः? अजयदिति क्रियापदस्य कर्ता कः?

> तथैव "शिवविरिञ्चरमादरार्च्यः" इति पदः तद्वदेव अस्ति, न तु "शिवविरिञ्चरमावरार्च्यः" इति |
> स्वपादार्चनं यतः कोपि न करोति ततः "शिवविरिञ्चरमावरार्च्यः" इति पदः अशुद्धं इति प्रतीयते |

पदशब्दः नपुंसकलिङ्गः, पुंलिङ्गे, अशुद्धमि नपंसकलिङ्गे कथं प्रयोगः?

शिवविरिञ्चरमावरार्च्यः  - @रमाङिः वरं - श्रेष्ठतया, अर्च्यः इति अर्थस्वीकारे दोषाभावात्।

> यद्यपि मम पुस्तके तस्मिन् श्लोके "निधाय" इति पदमेव प्रयोजितम्, तथापि तस्य पादटिप्पण्ये "विधाय (पा)" इति पाठान्तरस्य निर्देशनं अस्ति |
>

अस्मिन् पाठे, भ्रूलतां धनुर्विधाय,  रतिजानिर्वल्लवीनां निवहमजयद् रतिजानिः इत्यन्वयः। विसर्गरहितपाठे अन्वय एव दुर्लभः।
> भवदीयः,
>

[Pradyumna Achar]

आदरणीय Dr. Bhat Sir,
Thank you for the corrections, and for explaining it.
Hopefully, as I continue to gradually learn संस्कृतम्, I can get deeper into this.
Regards,

प्रद्युम्नः