చత్తీష్ గడ్ ఖజురహో ‘’దేవాలయం 7 వశతాబ్ది’’ కాలచోరరాజుల ‘’కాలంనాటి "రాతిలో చెక్కిన అద్భుత కవిత్వం,’’ఇటుకలతోకట్టిన గోండుల ఇలవేల్పు -‘’భోరండియాశివాలయం
gabbita prasad
‘’ చత్తీష్ గడ్ ఖజురహో ‘’దేవాలయం 7 వశతాబ్ది’’ కాలచోరరాజుల ‘’కాలం నాటి "రాతిలో చెక్కిన అద్భుత కవిత్వం,’’ఇటుకలతోకట్టిన గోండుల ఇలవేల్పు -‘’భోరండియా శివాలయం
భోరండియో దేవాలయం భారతదేశంలోని ఛత్తీస్గఢ్ రాష్ట్రంలోని భోరండియోలో శివునికి అంకితం చేయబడిన ఒక హిందూ దేవాలయం. ఇది నాలుగు దేవాలయాల సమూహాన్ని కలిగి ఉంది, వాటిలో అత్యంత పురాతనమైనది ఇటుకలతో నిర్మించిన దేవాలయం.ప్రధాన దేవాలయం రాతితో నిర్మించిన భోరండియో దేవాలయం. శృంగార శిల్పాలతో కూడిన నిర్మాణ శైలి దీనికి ఖజురాహో దేవాలయం ఒడిశాలోని కోణార్క్ సూర్య దేవాలయానికి సమానమైన ఒక ప్రత్యేక శైలిని ఇచ్చింది, అందుకే భోరండియో సముదాయం "ఛత్తీస్గఢ్ ఖజురాహో" అనే మారుపేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది.
భోరండియో నుండి సుమారు 1 కిలోమీటరు (0.62 మైళ్ళు) దూరంలో ఉన్న మరో దేవాలయం, దీనిని భోరండియో సముదాయంతో పాటు ప్రస్తావిస్తారు, అదే మడ్వా మహల్, స్థానిక మాండలికంలో దీనికి వివాహ మందిరం అని అర్థం, దీనిని దుల్హాదేవ్ అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది కవర్ధకు చెందిన నాగ వంశానికి చెందిన రామచంద్ర దేవ్ పాలనలో 1349లో నిర్మించబడింది మరియు 16 స్తంభాలపై ప్రతిష్టించిన ఒక ప్రత్యేకమైన శివలింగాన్ని కలిగి ఉంది.
ప్రదేశం
భోరండియో దేవాలయ సముదాయం దక్షిన కోసల ప్రాంతంలో, దట్టమైన అడవులతో కూడిన సుందరమైన మైకల్ కొండల శ్రేణి పాదాల వద్ద నిర్మించబడింది, ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని ఛత్తీస్గఢ్ రాష్ట్రంలో ఉంది. ఇది కబీర్ధామ్ జిల్లాలోని కవర్ధ తాలూకా పట్టణానికి వాయువ్య దిశలో 18 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.
భోరండియో సముదాయానికి సమీప విమానాశ్రయం 134 కి.మీ. దూరంలో రాయ్పూర్ సమీపంలో ఉంది, ఇది ఛత్తీస్గఢ్ రాజధాని రాయ్పూర్ దేశంలోని అనేక ప్రధాన నగరాలతో చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. రాయ్పూర్ బొంబాయి-హౌరా ప్రధాన మార్గంలో సమీప రైల్వే స్టేషన్ కూడా. దేవాలయ సముదాయానికి సమీప తాలూకా పట్టణమైన కవర్ధ నుండి రాయ్పూర్ (116 కి.మీ.), రాజ్నంద్గావ్ (133 కి.మీ.) జబల్పూర్ (220 కి.మీ.)లకు రహదారి మార్గాలు ఉన్నాయి.
రాయ్పూర్ నుండి మధ్యప్రదేశ్ హైవేకి ఒక బైపాస్ రహదారి కూడా ఉంది, ఇది కన్హా జాతీయ ఉద్యానవనం పక్కగా వెళుతుంది.
చరిత్ర
చరిత్ర , పురావస్తు వివరాలతో సమృద్ధమైన ఈ ఆలయ సముదాయం, కలాచురి కాలం (10వ-12వ శతాబ్దాలు, మధ్య భారతదేశంలోని తూర్పు మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్ ప్రాంతాలను పాలించినవారు మరియు వీరిని చేది లేదా హైహయ (హేహేయ) (ఉత్తర శాఖ) అని పిలిచేవారు) నాటిదిగా గుర్తించబడింది. ఇది జాంజ్గిర్, కలాచురి, నారాయణపూర్ మరియు రతన్పూర్ వంటి సమీపంలోని పురావస్తు ప్రదేశాలలో లభించిన శిల్పాలతో దగ్గరి పోలికను కలిగి ఉంది. ఇటుక దేవాలయాలు పాండుల పాలనలో నిర్మించబడ్డాయి రాష్ట్రంలోని ఖరోడ్, పలారి, రాజీమ్ సిర్పూర్లో నిర్మించిన వాటిని పోలి ఉంటాయి.
ఈ ఆలయాన్ని ఫణి నాగవంశానికి చెందిన లక్ష్మణ్ దేవ్ రాయ్ , గోపాల్ దేవ్ నిర్మించారు. "రాతిలో చెక్కిన అద్భుతమైన కవిత్వం"గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ ఆలయ సముదాయం, తంత్ర విద్యను ఆచరించిన అప్పటి దక్షిణ కోసల ప్రాంతాన్ని (ప్రస్తుతం ఛత్తీస్గఢ్ రాష్ట్రం) పాలించిన చక్రకోట నాగ రాజులకు ఆపాదించబడింది. దీని నిర్మాణం 7వ మరియు 12వ శతాబ్దాల మధ్య కాలానికి చెందినదిగా భావిస్తున్నారు. ఆ ప్రాంతంలోని గోండు గిరిజనులు భోరండియో అని పిలిచే శివుడిని పూజించడం వల్ల, ఆలయానికి కూడా భోరండియో అని పేరు పెట్టారు మరియు అందులో శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది.
ఒకే వరుసలో ఉన్న రహదారి ఆలయ సముదాయంలోకి వెళుతుంది, అక్కడ శివుని వాహనమైన నంది (ఎద్దు) యొక్క శిల్పం ప్రతిష్ఠించబడింది . రంగురంగుల తోరణం సందర్శకులకు స్వాగతం పలుకుతుంది..ఈ ప్రవేశ ద్వారం నుండి ఆలయ సముదాయానికి దారితీసే చక్కగా నిర్మించిన విశాలమైన ప్రాంగణం ఉంది. ఈ ప్రాంగణం ఇరువైపులా దిగ్గజ వెదురు (డెండ్రోకలామస్), సాల్ (షోరియా రొబస్టా) అర్జున చెట్లతో (టెర్మినాలియా అర్జున) నాటిన ఒక మార్గంలా ఉంటుంది. ఇది మైకల్ పర్వతాలు నేపథ్యంగా ఉన్న ఒక మానవ నిర్మిత సరస్సు వద్ద ముగుస్తుంది. అక్కడ గుల్మొహర్ చెట్లు (డెలోనిక్స్ రెజియా) నారింజ-ఎరుపు రంగులో పుష్కలమైన పువ్వులతో తమ కొమ్మలను విస్తరించి ఉంటాయి. సరస్సులో తిరిగే పడవలు ఒక జెట్టీకి కట్టివేయబడి ఉంటాయి, సరస్సు మధ్యలో ఉన్న ఒక ఫౌంటెన్ నీటి జలధారలను వెదజల్లుతుంది. ఆలయ సముదాయం ఈ సరస్సు ఒడ్డున ఉంది.
భోరండియో దేవాలయం
భోరండియో దేవాలయం ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారం, దాని ఎడమ వైపున ఇష్టాలిక్ లేదా ఇటుకలతో నిర్మించిన శిథిలమైన దేవాలయం మరియు కుడి వైపున హనుమంతునికి అంకితం చేయబడిన ఎరుపు రంగు వేసిన ఒక చిన్న మందిరం
దేవతల చిత్రాలు మరియు కామసూత్ర నుండి శృంగార శిల్పాలతో కూడిన దేవాలయం యొక్క బాహ్య ముఖభాగంపై ఒక శిల్ప పట్టీ
రాతితో నిర్మించబడిన మరియు 11వ శతాబ్దానికి చెందిన భోరండియో దేవాలయం,. ఖజురహో దేవాలయాల సమూహం కంటే పురాతనమైనది. ఒక "అద్భుతమైన నిర్మాణం"గా పరిగణించబడుతుంది. దీని బాహ్య గోడలపై అసంఖ్యాకంగా చెక్కబడిన చిత్రాలు ఉన్నాయి. దీని నిర్మాణ శైలి ఉత్తర భారత నగర నిర్మాణ శైలికి భిన్నంగా గురూర్ రకం అని పిలువబడుతుంది. దీని నిర్మాణ ప్రత్యేకత దేవాలయ గోపురం పైభాగంలో వరుసగా పైకి అమర్చబడిన వెనుకకు తగ్గుతున్న వరుసలు లేదా అంచెలలో ఉంది.
దేవాలయం మొదటి దశ 5 అడుగుల (1.5 మీ) ఎత్తులో నిర్మించబడిన ఒక పెద్ద వేదిక లేదా పీఠం. ఈ వేదిక యొక్క బాహ్య ముఖభాగాలపై హిందూ దేవతల అనేక శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి.
60 అడుగుల (18 మీ) x 40 అడుగుల (12 మీ) కొలతలతో ఈ వేదికపై నిర్మించబడిన దేవాలయంలో సాంప్రదాయ హిందూ దేవాలయ నిర్మాణం ఉంది, ఇందులో ఒక మండపం, దాని తర్వాత గర్భగుడి లేదా గర్భాలయం వైపు వెళ్లే ఒక అంతరాలయం లేదా మార్గం ఉంటాయి. గర్భాలయం అనేది దేవాలయంలోని ప్రధాన ప్రదేశం, ఇక్కడ ప్రధాన దైవం, శివుడు శివలింగ రూపంలో ప్రతిష్ఠించబడ్డాడు.మండపం చతురస్రాకారంలో ఉంటుంది పరిధీయ స్తంభాలతో పాటు నాలుగు ప్రధాన కేంద్ర స్తంభాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. గర్భాలయం
ఈ ఆలయం తూర్పు దిశగా నిర్మించబడింది, ఆ దిశలో ప్రవేశ ద్వారం ఉంది; అదనంగా, దక్షిణం మరియు ఉత్తరం వైపుకు తెరుచుకునే మరో రెండు ద్వారాలు ఉన్నాయి, కానీ పశ్చిమ దిశలో ద్వారం లేదు. ఈ మూడు ద్వారాలకు తెరిచి ఉన్న "సగం పైకప్పులు" ఉన్నాయి.
గర్భగుడి ప్రవేశ ద్వారం వద్దే, శివుడు గణేశుడి చిత్రాలతో పాటు, విష్ణువు పది అవతారాల చిత్రాలు చాలా సున్నితంగా చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఈ గర్భగుడి ఎత్తైన పైకప్పు పైన వృత్తాకారంలో ఉండే కలశం ఉంది..గర్భగుడికి ఈశాన్య ,దక్షిణ భాగంలో ఆకట్టుకునే లంబకోణ ఆకారపు పొడుచుకు వచ్చిన భాగాలు ఉన్నాయి, ఇవి ఆలయానికి మరింత సొబగును చేకూరుస్తాయి..ప్రధాన గోపురం చుట్టూ అనేక చిన్న గోపురాలు ఉన్నాయి.
ఆలయం ముందు ప్రవేశ ద్వారం యొక్క ద్వారబంధంపై గంగా మరియు యమునల చిత్రాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి.
అలాగే ఆలయం బాహ్య ,అంతర్గత గోడలపై, పైభాగంలో ఏనుగులు, పౌరాణిక బొమ్మలు మరియు శృంగార శిల్పాల యొక్క ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి; బాహ్య గోడలపై ఉన్న శృంగార బొమ్మలు కామసూత్రాన్ని సూచిస్తాయి, ఈ శృంగార భంగిమలు ఆ ప్రాంతంలో అప్పట్లో ప్రబలంగా ఉన్న సామాజిక, సాంస్కృతిక, నిర్మాణ మతపరమైన నీతిని ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ శిల్పాలు ఆలయం బాహ్య ముఖభాగంలో శిఖరం వరకు మూడు వరుసలలో చెక్కబడి ఉన్నాయి, . గూళ్ళలో అమర్చబడి ఉన్నాయి.. ప్రధాన గోపురం బయటి ముఖభాగాలపై వరుసలుగా అమర్చబడిన శిల్పాల పరిమాణం గోపురం పైభాగం నుండి కింది వరకు తగ్గుతూ 1 అడుగు నుండి 1.5 అడుగులు నుండి 2 అడుగుల వరకు ఉంటుంది. ప్రధాన గోపురానికి స్థిరత్వాన్ని అందించడానికి, అది కింది భాగంలో మరో నాలుగు అనుబంధ నిర్మాణాలలోకి విస్తరిస్తుంది.
బాహ్య గోడల యొక్క అత్యంత దిగువ వరుస సింహాలు , ఏనుగుల శిల్పాలతో అలంకరించబడింది. శిల్పాల కోసం నలుపు మరియు కాషాయ రంగు రాళ్లను ఉపయోగించారు (దేవతామూర్తులను చెక్కడానికి నల్లరాయిని, ఇతర శిల్పాల కోసం కాషాయ రాయిని ఉపయోగించారు). ఆలయం బాహ్య ముఖభాగంలో విష్ణువు అవతారాల దైవిక చిత్రాలు కూడా చెక్కబడి ఉన్నాయి. అదనంగా, ప్రవేశ ద్వారాలకు ఇరువైపులా 1 లేదా 2 అడుగుల ఎత్తు ఉన్న పౌరాణిక బొమ్మల చిత్రాలు ఉన్నాయి.[6] శిఖరం లేదా గోపురం యొక్క దక్షిణ ముఖభాగంలో ఆరు చేతులు మరియు చక్కగా మలచబడిన తొండంతో ఉన్న గణేశుడి చిత్రం ఉంది.ఆసక్తి కలిగించే ఇతర చిత్రాలలో కొన్ని: గరుడునిపై ఆసీనులైన విష్ణువు లక్ష్మి, ప్రార్థనలు చేస్తున్న ఒక రాజు, స్తంభాల పైభాగాన్ని అలంకరిస్తున్న ఒక గణుడు ఉన్న రాతి పలక; గర్భగుడి లోపల, ప్రధాన దైవమైన శివలింగం పక్కన, పడగ విప్పిన పాము, గణేశుడు, శివుని చిత్రాలు, అలాగే ఒక రాజు , రాణి చిత్రాలు ఉన్నాయి.
ఖజురహో నిర్మాణ శైలిని సూచించే ఒక విలక్షణమైన నిర్మాణ లక్షణం ఏమిటంటే, ఆలయ గోపురం, ఇది దూరంగా ఉన్న మైకల్ కొండ శ్రేణి దృశ్యం సమ్మేళనం. ఒరిస్సా దేవాలయాలకు విలక్షణమైన పదునైన వంపు ఆకారాలు కూడా ఈ ఆలయంలో అంతర్నిర్మిత లక్షణంగా ఉన్నాయి.
ఇస్తాలిక్ ఆలయం
ఇస్తాలిక్ ఆలయం లేదా ఎండిన లేదా కాల్చిన మట్టి ఇటుకలతో నిర్మించిన ఆలయం ప్రధాన భోరండియో ఆలయానికి ఆనుకుని ఉంది. ఇది 2వ మరియు 3వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించిన మొదటి ఆలయం. ఈ ఆలయం శిథిలావస్థలో ఉంది. దీనికి ప్రవేశ ద్వారం లేదా మండపం లేకుండా కేవలం గర్భగుడి మాత్రమే ఉంది. గర్భగుడిపై ఉన్న గోపురం దాని ఎత్తులో సగం వరకు మాత్రమే మిగిలి ఉంది. ఈ ఆలయం నుండి బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన ఒక గోడ ఉంది, దీనిని "అల్లింద" అని పిలుస్తారు. గర్భగుడిలో కనిపించే ఇతర నిర్మాణ లక్షణాలు కొన్ని శిల్పాలతో చెక్కబడిన స్తంభాలు. ఇక్కడ శిల్పాలతో చెక్కబడిన శివలింగాన్ని ప్రతిష్టించారు, దానితో పాటు ఉమా మహేశ్వరుడు మరియు పూజించే భంగిమలో నిలబడి ఉన్న రాజు రాణి చిత్రాలు కూడా ఉన్నాయి.
బహిరంగ ప్రదర్శనశాల
ఆలయ సముదాయంలో ఒక బహిరంగ ప్రదర్శనశాల ఉంది, ఇందులో ఆ ప్రాంతం నుండి తవ్వితీసిన పురావస్తు కళాఖండాల పెద్ద సేకరణ ఉంది, ఇవి 2వ మరియు 3వ శతాబ్దాలకు చెందినవి. ప్రదర్శనలో ఉన్న ఒక ప్రత్యేకమైన కళాఖండం సతీ స్తంభాలు, వీటిలో ప్రత్యేకమైన నిర్మాణ శైలిలో దంపతులను "ఆలింగన-ముద్ర" అని పిలువబడే కూర్చున్న శృంగార భంగిమలలో చెక్కారు.అనేక శిలాఫలకాలు కూడా ఉన్నాయి, వాటిలో ఒక శిలాఫలకంపై కత్తిని స్మారక ఫలకంగా చెక్కారు, మరియు ఉమా మహేశ్వరుని చిత్రాలు ఉన్నాయి. ప్రాంగణంలో ప్రదర్శనలో ఉన్న ఇతర సేకరణలు: అనేక శిథిలమైన విగ్రహాలు; నంది లింగం ప్రాంగణం ఉత్తర భాగంలో ఇటుకలతో నిర్మించిన శిథిలావస్థలో ఉన్న ఒక ఆలయం. ప్రాంగణం యొక్క ఒక వైపున హనుమంతుని విగ్రహంతో ఎరుపు రంగులో పెయింట్ చేయబడిన ఇటీవల నిర్మించిన ఆలయం కూడా కనిపిస్తుంది. ఈ సముదాయం నిష్క్రమణ చివరలో కప్పబడిన కాల భైరవ శిల్పం కూడా కనిపిస్తుంది.
చెర్కి మహల్
చెర్కి మహల్, ఈశాన్య దృశ్యం స్థానిక కథనం ప్రకారం ఈ ఆలయం 14వ శతాబ్దంలో నాగ నాయకుడు నిర్మించాడని మరియు బహుశా శివుడికి అనుబంధంగా ఉండవచ్చు. అయితే, మేతదారులు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతంలో తన చట్టబద్ధతను సంఘటితం చేసుకోవడానికి పాలకుడు ఈ ప్రాంతంలోని గొర్రెల కాపరి (చెర్కి) వర్గాల కోసం ఈ మందిరాన్ని నిర్మించాడని అనుకోవచ్చు. స్థానిక మాండలికంలో 'చెర్కి' అనే పదానికి గొర్రెల కాపరి అని అర్థం, అందువల్ల ఈ మందిరం దాని నామకరణం గొర్రెల కాపరి సమాజానికి రుణపడి ఉంది, వారు తమ పశువులను ఆశ్రయం మరియు నీడ కోసం స్మారక చిహ్నానికి తీసుకువస్తారు. ఇది గ్రామస్తులలో ఒక ప్రసిద్ధ నమ్మకం. వాస్తుశిల్పం చెర్కి మహల్ తూర్పు ముఖంగా ఉన్న ఇటుక మరియు రాతి నిర్మాణం.
Īమద్వా మహల్
ప్రధాన ఆలయం నుండి సుమారు ఒక కిలోమీటరు దూరంలో ఉన్న మద్వా మహల్, పశ్చిమాభిముఖంగా ఉన్న ఒక ఆలయం, ఇక్కడ శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. ఈ ఆలయాన్ని స్థానిక మాండలికంలో "మద్వా" అని పిలువబడే వివాహ మండపం లేదా పందిరి (తాత్కాలిక నిర్మాణం) వలె నిర్మించారు. దీనిని 1349లో జరిగిన నాగవంశీ రాజు రామచంద్ర దేవ్ మరియు హైహయవంశీ రాణి రాజకుమారి అంబికా దేవి వివాహ జ్ఞాపకార్థం నిర్మించారు
ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం సాంప్రదాయ నిర్మాణ అలంకరణలను కలిగి ఉంది. ప్రవేశ ద్వారం లేదా మండపం పైకప్పుపై శిథిలావస్థలో ఉన్న శిఖరం ఉండేది, దానిని మొరటుగా పునరుద్ధరించారు. అయితే, ఈ గోపురం అత్యంత దిగువ భాగంలో స్థానిక కళాకారులు చెక్కిన అనేక చిన్న శృంగార శిల్పాలు ఉన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారంలో గర్భగుడిలో ఉన్న శివలింగానికి నమస్కరిస్తున్న నంది (ఎద్దు) విగ్రహం కూడా ఉంది. ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారం నుండి గర్భగుడికి చేరుకోవడానికి ఒక మెట్ల మార్గం ఉంది.
ఈ ఆలయం బాహ్య గోడలపై కామసూత్రంలో వివరించిన శృంగార భంగిమలలో 54 చిత్రాలు ఉన్నాయి, ఇవి నాగవంశీ రాజులు ఆచరించిన తాంత్రిక సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తాయని చెబుతారు.అభివృద్ధి మరియు పరిరక్షణ కార్యక్రమాలు
జనవరి 2026లో, ఛత్తీస్గఢ్ ప్రభుత్వం స్వదేశ్ దర్శన్ స్కీమ్ 2.0 కింద ₹146 కోట్ల ఆమోదిత వ్యయంతో భోరండియో కారిడార్ అభివృద్ధిని ప్రకటించింది. ఈ ప్రాజెక్ట్ భోరండియో ఆలయ సముదాయం మరియు మద్వా మహల్, ఛేర్కి మహల్ మరియు రామ్చువా వంటి చుట్టుపక్కల వారసత్వ ప్రదేశాల చుట్టూ తీర్థయాత్ర వారసత్వ పర్యాటక మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
మీ- గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ -10-2-26-ఉయ్యూరు .
గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్
http://sarasabharati.wordpress.com
http://sarasabharativuyyuru.wordpress.com
http://suvarchalaanjaneyaswami.wordpress.com
Rtd. head Master Sivalayam Street
Vuyyuru 521165 Krishan District
Andhra Pradesh
India
Cell : 9989066375
8520805566
Land Line : 08676-232797
