గ్రంథాలయ ఉద్యమానికి ఇస్లాం సహకారం(త్రివేణి )
gabbita prasad
గ్రంథాలయ ఉద్యమానికి ఇస్లాం సహకారం(త్రివేణి )
రచన: ఎస్. ఆర్. రంగనాథన్ ఎం.ఏ., ఎల్.టి., ఎఫ్.ఎల్.ఏ.- ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం
(గ్రంథపాలకుడు, మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయం; కార్యదర్శి, మద్రాసు గ్రంథాలయ సంఘం; మరియు సభ్యులు, అంతర్జాతీయ గ్రంథాలయ కమిటీ)
ఈనాడు మనం అర్థం చేసుకుంటున్న గ్రంథాలయ ఉద్యమం చాలా ఆధునికమైనదే అయినప్పటికీ, దానిలోని కొన్ని మౌలిక భావనలు చాలా కాలం క్రితం నుంచే ఉనికిలో ఉన్నాయి. పశ్చిమ ఆసియాకు చెందిన మహమ్మదీయులు 10వ శతాబ్దం నాటికే గ్రంథాలయ విషయాలలో మార్గదర్శకులుగా ఉన్నారని చెప్పవచ్చు. 10వ శతాబ్దం చివరి నాటికి బాగ్దాద్ నగరంలో దాదాపు 36 ప్రజా గ్రంథాలయాలు ఉండేవని చెబుతారు. దాదాపు అదే సమయంలో కైరోలో 'హౌస్ ఆఫ్ లెర్నింగ్' (విద్యా గృహం) అని పిలువబడే ఒక ప్రసిద్ధ గ్రంథాలయం ఉండేది. కానీ, పర్షియా పట్టణమైన రామ్హుర్ముజ్ నుండి మనకు విలక్షణమైన ఆధునిక ఛాయలున్న కొన్ని ఆసక్తికరమైన వివరాలు లభిస్తాయి. ఈ పట్టణంలోని ప్రజా గ్రంథాలయంలో గొప్ప పుస్తకాల సేకరణ ఉండటమే కాకుండా, అంతకంటే ముఖ్యంగా, తత్వశాస్త్రంలో నిష్ణాతుడైన ఒక విద్వాంసుడైన గ్రంథపాలకుడు కూడా ఉండేవారు. ఆ గ్రంథాలయంలోని ఇతర అధికారులు పట్టణంలోని ఉన్నత వర్గాల నుండి ఎంపిక చేయబడ్డారు. గ్రంథపాలకులుగా ఎలాంటి వ్యక్తులను నియమించాలనే దానిపై నేటి కొన్ని గ్రంథాలయాలకు ఉన్న భావన, రామ్హుర్ముజ్ ఆచరణకు ఎంతగా విరుద్ధంగా ఉందో సులభంగా గుర్తించవచ్చు. గ్రంథాలయం అనేది అన్ని రకాల చదువులేని పనికిమాలిన వారి కోసం ఉద్దేశించిన ప్రదేశం అని తరచుగా నమ్ముతుంటారు. ఒక ఉపాధ్యాయుడు అసమర్థుడని తేలితే, అతడిని గ్రంథాలయానికి పంపడం అసాధారణమేమీ కాదు. ఈ మధ్యనే ఒక ఉన్నతాధికారి నుండి నాకు ఒక దీనమైన లేఖ అందింది. అందులో, పాఠశాల చివరి తరగతిలో డజను సార్లు ఫెయిల్ అయి, అందువల్ల మరే ఇతర పదవిలోనూ ప్రవేశం పొందలేని ఒక మధ్య వయస్కుడిని మీ సిబ్బందిలో ఎందుకు తీసుకోలేరని అడిగారు. ఏడు సంవత్సరాల క్రితం నేనే మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథపాలకుడిగా నియమితులైనప్పుడు, విద్యా ప్రపంచంలో ఉన్నత పదవులలో ఉన్న నా శ్రేయోభిలాషులలో కొందరు, కష్టపడటానికి పనికిరాని, ఏ చొరవ చూపలేని వృద్ధుడికి మాత్రమే తగిన స్థానంలోకి నేను ఇంత త్వరగా వస్తున్నందుకు విచారం వ్యక్తం చేశారు. ఇరవయ్యవ శతాబ్దంలో కూడా ఇటువంటి అపరిపక్వ భావాలు ప్రబలంగా ఉన్నప్పటికీ, అంత సుదూర గతం లోనే పర్షియాలోని మహమ్మదీయులు ఒక గ్రంథపాలకుని విధులను ఇంత భిన్నమైన రీతిలో మదింపు చేయడం నిజంగా చాలా విశేషమైన విషయం.
రామ్హుర్ముజ్లోని ఈ గ్రంథాలయానికి సంబంధించిన మరో ముఖ్యమైన విశేషం ఏమిటంటే, అది పండితులను గ్రంథాలయాలలో అధ్యయనం చేయడానికి అనుమతించడమే కాకుండా, సంస్కారవంతులను గ్రంథాలయ ప్రాంగణంలో సమావేశమై విద్వత్ చర్చలు జరపడానికి ఆహ్వానించింది. మరో మాటలో చెప్పాలంటే, వారు గ్రంథాలయాన్ని ఒక క్రమబద్ధమైన విద్యా కేంద్రంగా మార్చారు. స్థానిక విద్వత్ సంఘాలను తమ సమావేశాలను తమ ప్రాంగణంలో నిర్వహించుకోవడానికి ఆహ్వానించడం, క్రమబద్ధమైన ఉపన్యాస మందిరాలు, సెమినార్ గదులను అందించడం యొక్క విలువను గ్రంథాలయాలు ఇటీవలి సంవత్సరాలలోనే గ్రహించడం ప్రారంభించాయి.
ఈ విషయాలలో మధ్యకాలపు మహమ్మదీయ గ్రంథాలయాలు ఆధునిక గ్రంథాలయ ఉద్యమంలోని చాలా తాజా పరిణామాలను ముందుగానే ఊహించినట్లు కనిపించినప్పటికీ, గ్రంథాలయాల పురోగతికి ఇస్లామిక్ ప్రజలు చేసిన గొప్ప కృషి వేరే చోట ఉంది. వారు చేసిన కృషి బహుశా 15వ శతాబ్దంలో కాక్స్టన్ మరియు అతని దేశస్థులు చేసిన కృషి కంటే తక్కువ ముఖ్యమైనది కాదు. పదకొండవ మరియు పన్నెండవ శతాబ్దాలలో కాగితం తయారీ కళలో ముస్లింలు చేసిన మెరుగుదలలు వారి యొక్క ఈ ముఖ్యమైన మరియు సుదూర ప్రభావం చూపే కృషి. ఆ కాలం వరకు, పుస్తకాలను పార్చ్మెంట్ లేదా పాపిరాలపై వ్రాయవలసి వచ్చేది, అందువల్ల అవి చాలా ఖరీదైనవిగా మరియు సామాన్యులకు అందుబాటులో లేనివిగా ఉండేవి. కాగితం తయారీకి ప్రాథమిక ముడి పదార్థాలుగా పత్తి నారను ఉపయోగించడాన్ని ప్రవేశపెట్టింది మహమ్మదీయులే. దీనివల్ల కాగితం చౌకగా మారింది, పదకొండవ శతాబ్దం చివరి నాటికి ఈజిప్ట్ మరియు అరేబియా ప్రపంచంలోని ప్రధాన కాగిత కేంద్రాలుగా మారాయి. ఆ రోజుల్లో చాలా యూరోపియన్ దేశాలు తమ కాగిత సరఫరాను ముస్లిం దేశాల నుండి పొందేవి.
చౌకైన కాగితం అందుబాటులోకి రావడంతో, విద్య పుస్తకాలు కేవలం ధనవంతులకే పరిమితం కాకుండా పోయాయి. పుస్తకాలను సులభంగా ఉత్పత్తి చేయగలిగారు అవి చాలా ఎక్కువ మందికి అందుబాటులోకి వచ్చాయి. ఇది మానవుని దృక్పథాన్ని విస్తృతం చేసి, ఒక నూతన శకానికి నాంది పలికింది.
12వ శతాబ్దపు మహమ్మదీయులు చేసిన మరో ముఖ్యమైన కృషి, వారు సిరా తయారీ మరియు బైండింగ్లో తీసుకువచ్చిన మెరుగుదలలు. పన్నెండవ శతాబ్దపు మహమ్మదీయులు, తోలును అత్యంత సున్నితంగా శుద్ధి చేసి, అది కాగితానికి ఏమాత్రం హాని కలిగించకుండా కవర్ మెటీరియల్గా వాడేవారు. ఆ సాంకేతికత ఇప్పుడు కనుమరుగైనట్లు కనిపిస్తోంది. ఆధునిక బైండింగ్కు ఆధునికంగా శుద్ధి చేసిన తోలు ఒక శాపంగా మారింది. వాటిలో ఆమ్లం ఎక్కువగా ఉంటుంది, అది తప్పనిసరిగా పుస్తకాల కాగితాన్ని తినేస్తుంది.
12వ శతాబ్దపు మహమ్మదీయులు చేసిన ఈ రెండు కృషిల వల్ల పుస్తకాలు చౌకగా మారినప్పుడు, ఎక్కువ సంఖ్యలో పండితులు అత్యంత ఆసక్తితో అభ్యసనానికి తమను తాము అంకితం చేసుకున్నారు. మదర్సాలతో కలిసి గ్రంథాలయాలను స్థాపించడం ఒక ఫ్యాషన్గా మారింది. పుస్తక వ్యాపారం గొప్ప ఊపందుకుంది. ఆ కాలంలో పుస్తకాల వేలంపాట సంతరించుకున్న భారీ పరిమాణం, నేటి అమెరికాలో అది సంతరించుకుంటున్న సంచలనాత్మక పరిమాణాలతో మాత్రమే పోల్చదగినదిగా కనిపిస్తుంది. పుస్తకాలు కొనే ఈ పిచ్చి సామాన్యులను సైతం ఎంతగా పట్టి పీడించిందో స్పష్టం చేసే ఒక ఆసక్తికరమైన ఉదంతం ఇక్కడ ఉంది. ఒకానొక పుస్తకాల వేలంపాటలో, తన చదువుల కోసం ఒక అరుదైన పుస్తకం కావాలనుకున్న ఒక పండితుడు, ఒక అపరిచితుడు తనకంటే చాలా ఎక్కువ ధరకు వేలం వేయడం గమనించాడు. వేలం తన పరిధిని దాటిపోతోందని గ్రహించిన వెంటనే, ఒకవేళ ఆ పుస్తకం తనకు నిజంగా అవసరమైతే, ఇంకేమీ వేలం వేయకుండా వేలంపాటను ఆపేయమని తన పోటీదారుడిని కోరాడు. కానీ ఆ పోటీదారుడు ఇలా బదులిచ్చాడు: "నేను పండితుడిని కాను, పుస్తకాలలోని విషయాల గురించి కూడా నాకు తెలియదు; కానీ నేను ఇప్పుడే ఒక గ్రంథాలయాన్ని స్థాపించాను. ఎంత ఖర్చయినా సరే, దాన్ని నా పట్టణంలోని ముఖ్యమైన ఆకర్షణలలో ఒకటిగా నిలబెడతాను. అక్కడ ఒక ఖాళీ స్థలం ఉంది, ఈ పుస్తకం దాన్ని నింపుతుంది. ఇది చాలా అందంగా వ్రాయబడింది చక్కగా బైండింగ్ చేయబడింది కాబట్టి, నాకు ఇది నచ్చింది. దీని ఖరీదు ఎంతైనా నాకు పర్వాలేదు, ఎందుకంటే దేవుడు నాకు అపారమైన ఆదాయాన్ని ఇచ్చాడు." 12వ శతాబ్దపు ఇస్లామిక్ దేశాలలో ఇటువంటి తీవ్రమైన గ్రంథాలయ వ్యామోహం ప్రబలంగా ఉండటం చాలా గమనార్హం.
భారతదేశంలోని గ్రంథాలయాలకు ఇస్లాం చేసిన సేవ విషయానికి వస్తే, కుంటి తైమూర్ 1398 నాటికే అనేక గ్రంథాలయాలను స్థాపించినట్లు రికార్డులలో ఉంది. ఖిల్జీ వంశం గ్రంథాలయాల నిర్వహణలో గొప్ప దూరదృష్టిని ప్రదర్శించింది. వారి కాలంలో, ఢిల్లీలోని రాజ గ్రంథాలయం తన గ్రంథపాలకుని ఎంపిక విషయంలో 10వ శతాబ్దపు రామ్హుర్ముజ్ పర్షియన్ గ్రంథాలయ స్థాయికి ఎదిగినట్లు తెలుస్తోంది. సుల్తాన్ తన ఆస్థానంలోని అత్యంత పండితులలో ఒకరైన అమీర్ ఖుస్రూను దాని గ్రంథపాలకునిగా ఎంచుకున్నాడని చెబుతారు; ఇంకా ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, అతను ఆ పదవికి మంచి జీతం ఇవ్వడమే కాకుండా, గ్రంథపాలకునికి పీరేజ్ (సామూహిక బిరుదు) హోదాను కూడా కల్పించాడు. 14వ శతాబ్దంలో చాలా మంది పండితులు కూడా గ్రంథాలయాలను స్థాపించారు. కవి నిజాముద్దీన్ ఔలియా గ్రంథాలయం ఒక విశేషమైనదిగా చెప్పబడింది.
బాబర్ ఢిల్లీలోని రాజ గ్రంథాలయాన్ని సుసంపన్నం చేయడానికి పర్షియా నుండి అనేక పుస్తకాలను తనతో పాటు తీసుకువచ్చాడు. అతని పాలనలో, పుస్తకాల ముద్రణలో పుస్తక చిత్రణ ఒక ప్రముఖ లక్షణంగా మారిందని చెబుతారు. మొఘల్ గ్రంథాలయాలన్నింటిలో అక్బర్ గ్రంథాలయం అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందింది. ఐని-అక్బరీ అతని గ్రంథాలయం గురించి అనేక ఆసక్తికరమైన వివరాలను అందిస్తుంది. ఇది మూడు విభాగాలుగా ఉండేదని చెప్పబడింది, అవి: -
1. కవిత్వం, వైద్యం, జ్యోతిష్యం మరియు సంగీతం.
2. భాషాశాస్త్రం, తత్వశాస్త్రం, తర్కం, జ్యామితి మరియు ఖగోళశాస్త్రం.
3. వేదాంతం మరియు న్యాయశాస్త్రం.
16వ శతాబ్దానికి చెందిన మరో ప్రసిద్ధ మొఘల్ గ్రంథాలయం అక్బర్ మొదటి ప్రధానమంత్రి అయిన అబ్దుర్ రహీం ఖాన్ ఖానన్ ది. అతను తన గ్రంథాలయాన్ని గుజరాత్లోని అహ్మదాబాద్లో ఏర్పాటు చేశాడు. అందులో పెద్ద సంఖ్యలో అసలైన వ్రాతప్రతులు ఉండేవి. తరువాతి కాలంలో అవి కలకత్తా, రాంపూర్, హైదరాబాద్ బంకిపూర్ వంటి ఉత్తర భారతదేశంలోని అనేక గ్రంథాలయాలలో చెల్లాచెదురుగా కనుగొనబడ్డాయి. అబ్దుర్ రహీం ప్రతి పుస్తకంలో తప్పనిసరిగా తన సంతకాన్ని పెట్టడం వల్ల, అతని గ్రంథాలను గుర్తించడం సాధ్యమైంది.
18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నాదిర్ షా దానిని తీసుకువెళ్ళే వరకు, తదనంతర చక్రవర్తులు ఢిల్లీ రాజ గ్రంథాలయానికి పుస్తకాలను చేర్చుతూ వచ్చారు. నాదిర్ షా ఈ విధంగా తీసుకువెళ్ళిన గ్రంథాలు ఇప్పుడు పర్షియాలోని వివిధ గ్రామాలు పట్టణాలలో చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయని చెబుతారు. అయితే, నాదిర్ షా యొక్క ఈ చర్య ఫలితంగా బాబర్ తీసుకువచ్చిన కొన్ని పుస్తకాలు తిరిగి పర్షియాకు చేరి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు, షా ఆలం II తన రాజవంశం యొక్క గ్రంథాలయ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించాడు రాజ గ్రంథాలయాన్ని పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నించాడు.
ఆధునిక భారతదేశ గ్రంథాలయ సౌకర్యాల కోసం ఒక ప్రముఖ భారతీయ ముస్లిం చేసిన అద్భుతమైన కృషి గురించి ప్రస్తావించే ముందు, మరొక ఇస్లామిక్ దేశమైన టర్కీలో గ్రంథాలయాల స్థానం గురించి కొన్ని నిమిషాలు చర్చిద్దాం.
టర్కీ విశ్వవిద్యాలయ వ్యవస్థకు విస్తృతమైన పుస్తకాల సేకరణ అవసరమయ్యేది. అందువల్ల చాలా మంది సుల్తానులు గ్రంథాలయాలను స్థాపించారు. కానీ ఈ టర్కీ గ్రంథాలయాలు ఆధునిక వాటికి భిన్నంగా ఉండేవి, ఎందుకంటే వాటిలో కొత్త పుస్తకాలను చేర్చడం నిషేధించబడింది. ఒక సుల్తాన్ గ్రంథాలయాన్ని స్థాపించేటప్పుడు, కొన్ని విలువైన తాళపత్ర గ్రంథాలను భద్రపరిచేవాడు, వాటిలో ప్రతిదానిపై తన పేరు లిఖించబడి ఉండేది. ఒక కేటలాగ్ జాగ్రత్తగా తయారుచేయడంతో గ్రంథాలయం పూర్తయ్యేది. టర్కీలోని గ్రంథాలయ భవనాలు కూడా ఆధునిక వాటికి చాలా భిన్నంగా ఉండేవి. వాటిని పఠన గది పైన ఒక గోపురంతో నిర్మించేవారు. గోపురాలలో ఉన్న సుందరమైన, క్రమరహిత కిటికీల ద్వారా కాంతి నేరుగా కింద చదువుతున్న వారిపై పడేది. గుమ్మటం కింద కూర్చోవడానికి దిండ్లు, పుస్తకాలు పెట్టుకోవడానికి చిన్న పీఠాలు ఉండేవి. నేలలు ఎల్లప్పుడూ విలువైన తివాచీలతో కప్పబడి ఉండేవి. సాధారణంగా చేతివ్రాత ప్రతులుగా ఉండే పుస్తకాలను దుమ్ము నుండి కాపాడటానికి పెట్టెలలో ఉంచేవారు.
అరేబియాలో వలె, టర్కీలో కూడా మసీదులకు అనుబంధంగా గ్రంథాలయాలు ఉండేవి. అక్కడ సందర్శకులు, మసీదులో ప్రార్థన చేసిన తర్వాత, మసీదులో లభించే అదే అత్యున్నతమైన ప్రశాంతత నిశ్శబ్దంలో పురాతన పుస్తకాలను నెమరువేసుకుంటూ గడపగలిగేవారు. ప్రార్థనలోనూ, గ్రంథాలయాలలోనూ గొప్ప ప్రజాస్వామ్యం ఉండేది, ధనిక, పేద లేదా ఉన్నత, నిమ్న వర్గాల మధ్య ఎటువంటి భేదం పాటించబడలేదు. అయితే, మసీదులలో పురుషులతో కలిసి ప్రార్థన చేయడానికి మహిళలకు అనుమతి లేనట్లే, గ్రంథాలయాలను సందర్శించడానికి కూడా వారికి అనుమతి లేదు.
పాత రికార్డుల ప్రకారం, ఒకప్పుడు కాన్స్టాంటినోపుల్లో దాదాపు 1,000 మసీదులు ఉండేవి మరియు ప్రతి మసీదులో ఒక గ్రంథాలయం ఉండేది. 1913లో గ్రంథాలయాల గణన జరగగా, 40 క్రమబద్ధంగా స్థాపించబడిన గ్రంథాలయాలతో పాటు, 500 చిన్న పాత పుస్తకాల సేకరణలు కూడా ఉన్నట్లు కనుగొనబడింది. టర్క్ తన సున్నితమైన ప్రవర్తనకు ఎల్లప్పుడూ ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఈ విషయం సెరెగ్లియో గ్రంథాలయంలోని ఒక ఆసక్తికరమైన సేకరణలో ప్రతిఫలిస్తుంది. ఈ సేకరణలో కేవలం మర్యాద మరియు దాని నియమాల గురించి మాత్రమే వివరించే ముప్పై పుస్తకాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకదాని శీర్షిక "మర్యాద యొక్క పరిమళ వనం."
భారతదేశానికి తిరిగి వస్తే, ఆధునిక కాలంలో ఇస్లాం చేసిన గొప్ప కృషి ఖాన్ బహదూర్ ఖుదా బక్ష్ ది. ఆయన గత శతాబ్దపు ఉత్తరార్ధంలో పాట్నాలో ప్రసిద్ధి చెందారు. ఆయన బంకిపూర్కు చెందిన ఒక మధ్యతరగతి న్యాయవాది కుటుంబంలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి అంత ధనవంతుడు కాకపోయినా, పర్షియన్ మరియు అరబిక్ పుస్తకాలపై అమితమైన ఆసక్తిని కలిగి ఉండేవారు ఆయన దాదాపు 1,000 తాళపత్ర గ్రంథాలను సేకరించారు. తన మరణశయ్యపై, ఆ సేకరణను మెరుగుపరచి, ప్రజల ఉచిత వినియోగం కోసం ఒక గ్రంథాలయాన్ని నిర్మించమని తన చిన్న కుమారుడిని ఆదేశించారు. స్వయంగా ఒక ప్రచారకర్తగా మారిన ఖుదా బక్ష్...
జాదునాథ్ సర్కార్ తన 'అనెక్డోట్స్ ఆఫ్ ఔరంగజేబ్ అండ్ హిస్టారికల్ ఎస్సేస్' (Aurangazeb and Historical Essays) అనే గ్రంథంలో ఖుదా బక్ష్కు సంబంధించిన అనేక ఆసక్తికరమైన గ్రంథాలయ విశేషాలను వివరించారు. ఒకప్పుడు బక్ష్ గ్రంథాలయంలోకి ఒక మాజీ పుస్తక బంధకం (book-binder) చొరబడి, అక్కడి అత్యుత్తమమైన కొన్ని హస్తప్రతులను దొంగిలించాడు. ఆ దొంగ వాటిని లాహోర్కు చెందిన ఒక వ్యాపారికి పంపగా, ఆ వ్యాపారి వాటిని కొనుగోలు చేయడానికి అత్యంత సరైన వ్యక్తిగా భావించి ఖుదా బక్ష్కే తిరిగి విక్రయించడానికి ప్రయత్నించాడు. తద్వారా చివరకు నిజాయితీపరుడైన బక్ష్ తన ఆస్తిని తిరిగి పొందగలిగారు మరియు దొంగకు శిక్ష పడింది. మరొక ఆసక్తికరమైన సంఘటన పాట్నా న్యాయమూర్తి అయిన మిస్టర్ జె.బి. ఎలియట్కు సంబంధించినది. మిస్టర్ ఎలియట్ 'బోడ్లియన్ లైబ్రరీ' కోసం భారతీయ హస్తప్రతులను సేకరించేవారు. ఆయన బక్ష్ తండ్రి నుండి 'కమలుద్దీన్ ఇస్మాయిల్ ఇస్ఫతానీ' రాసిన కవితా సంపుటి (Odes) యొక్క అరుదైన హస్తప్రతిని అప్పుగా తీసుకుని, ఆ తర్వాత దానిని తిరిగి ఇవ్వడానికి నిరాకరించారు; దానికి బదులుగా భారీ మొత్తాన్ని ఆఫర్ చేసినప్పటికీ, బక్ష్ కుమారుడు దానిని తీవ్రంగా తిరస్కరించారు. మిస్టర్ ఎలియట్ పదవీ విరమణ చేసినప్పుడు, ఆ అరుదైన హస్తప్రతులను ఇంగ్లాండ్కు తరలించి, పనికిరానివిగా భావించిన పుస్తకాల పెట్టెను మాత్రం పాట్నాలో వేలం వేయడానికి వదిలివెళ్లారు. అయితే విధి వైచిత్రి వల్ల, ఆ కవితా సంపుటి పొరపాటున ఆ 'పనికిరాని' పుస్తకాల పెట్టెలో చేరిపోయింది, దాంతో అది తిరిగి బక్ష్ గ్రంథాలయానికే దక్కింది.
ఆధునిక భారతదేశంలో గొప్ప గ్రంథాలయ నిర్మాతలలో ఒకరు ముస్లిం కావడం ఎంతో విశేషమైన విషయం. ఖుదా బక్ష్ ఉదాహరణ ఇతరులకు స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలవాలి. హస్తప్రతులను బయటి ప్రపంచానికి కనిపించకుండా తమ వద్దే దాచుకోవడం లేదా డబ్బు, బిరుదుల కోసం వాటిని విదేశీయులకు అమ్మేయడం వంటి దుర్గుణాలు రెండూ దురదృష్టకరమైనవే. ప్రస్తుతం అనేక విలువైన భారతీయ హస్తప్రతులు ఐరోపాలోని వివిధ గ్రంథాలయాల్లో ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. కనీసం ఇకనైనా, హస్తప్రతులు తమ వద్ద ఉన్నవారు దేశభక్తితో కూడిన దృక్పథాన్ని అవలంబించాలి. వాటిని భద్రపరచడమే కాకుండా, సమర్థులైన పరిశోధకులు వాటిని వినియోగించుకునేలా ఏర్పాట్లు చేయగల తగిన యంత్రాంగం కలిగిన దేశంలోని అతిపెద్ద గ్రంథాలయాలలో వాటిని సంరక్షించడానికి ప్రయత్నించాలి. మధ్యయుగంలో గ్రంథాలయాలకు ఇస్లామిక్ సహకారం ఎంత ఉన్నప్పటికీ, ఆధునిక భారతదేశంలో ఖాన్ బహదూర్ ఖుదా బక్ష్ అందించిన కృషి మాత్రం గ్రంథాలయాలు మరియు గ్రంథాలయ ఉద్యమానికి ఇస్లామిక్ వర్గం అందించిన అత్యుత్తమ సహకారంగా నిలుస్తుంది.
మీ- గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -6-7-26-ఉయ్యూరు .
గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్
http://sarasabharati.wordpress.com
http://sarasabharativuyyuru.wordpress.com
http://suvarchalaanjaneyaswami.wordpress.com
Rtd. head Master Sivalayam Street
Vuyyuru 521165 Krishan District
Andhra Pradesh
India
Cell : 9989066375
8520805566
Land Line : 08676-232797
