නිවන් මඟට සමාධි භාවනාව
නිර්වාණාවබෝධය සඳහා
සමාධි භාවනාවේ අවශ්යතාව නිර්වාණාවබෝධය සඳහා මහා ප්රඥාව ඇති කර ගත යුතුය. සම්මා Cඳාණ යනුවෙන් ද එය හඳුන්වනු ලබයි. ප්රාර්ථනා කිරීමෙන්වත් ආයාචනා කිරීමෙන්වත් එය ලබා ගත නොහැක. මහා ප්රඥව ලබා ගැනීමේ ක්රමයක් හා විධියක් ඇත.
"පCඳ්C¹කාමේන ගහපති අරියසාවකේන පCඳ්C¹ සංවත්තනිකා පටිපදා පටිප-ජිතබ්බා"
ප්රඥව කැමැති ආර්ය ශ්රාවකයා ප්රඥව ගෙන දෙන ප්රතිපදාවෙහි හැසිරිය යුතු බව මෙයින් ප්රකාශිතයි. කුමක්ද එම ප්රතිපදාව.
"චත්තාරෝමේ භික්ඛවේ ධම්මා භාවිතා බහුලීකතා මහා පCඳ්Cඳකාය සංවත්තන්ති. කතමේ චත්තාරෝ සප්පුරිස සංසේවෝ සද්ධම්ම සවනං යෝනිසෝමනසිකාරෝ ධම්මානුධම්ම පටිපත්ති. ඉමේ ඛෝ භික්ඛවේ ධම්මා භාවිතා බහුලීකතා මහා පCඳ්C¹ය සංවත්තන්තී."
සං. නි. සෝතාපත්ති සංයුක්තයෙහි මහා පCඳ්Cඳ සූත්රය සප්පූරිස සේවනය, ධර්ම ශ්රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය, ධම්මානුධම්ම පටිපත්තිය යන මේ අංග සතර නිතර වඩනවා නම් භාවිත කරනවා නම් මහා ප්රඥව ලැබෙන බව එහි තේරුමයි. සප්පූරිස භූමිය සම්මත්තනියාය කුසල මාර්ගය යන නම්වලින් ද හඳුන්වනු ලබන මෙම අවස්ථාව සෝවාන් මාර්ග අවස්ථාවයි. සද්ධානුසාරී ධම්මානුසාරී යනුවෙන් සෝවාන් මාර්ගස්ථයන් දෙදෙනෙක් ඇත. මේ දෙදෙනාම ශාන්ත වූ ප්රනීත වූ අරූපාවචර සමාපත්ති සුවයක් ලබා නැත. ප්රඥාවෙන් දෑත කෙලෙස් සිඳ දැමීමක් ද කර නැත. එනමුත් අවශ්ය කරන ප්රමාණයට පCඳ්ච ඉන්ද්රිය ධර්මයන් ලබා ඇති බව මෙසේ ප්රකාශ වෙයි.
...............අපිචස්ස ඉමේ ධම්මා හොන්ති සෙයHථිදං සද්ධින්ද්රියං විරියින්ද්රියං සතින්ද්රියං සමාධින්ද්ර§යං පCඳ්Cඳන්ද්රියං අයං වූච්චති භික්ඛවෙ පුග්ගලෝ සද්ධානුසාරී.
කීටාගිරි සූත්රය
මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ මහා ප්රඥව ලබා ගැනීම සඳහා වැඩිය යුතු මුල් පියවරෙහි හෙවත් සෝවාන් මාර්ගස්ථ අවස්ථාවේදීම සමාධිය අවශ්ය බවයි.
සම්මා දිට්ඨ§ස්ස සම්මා සංකප්පෝ පහෝති.......... සම්මා සමාධිස්ස සම්මාC¹ණං පහෝති..........
අංගුත්තර නිකායෙහි දසක නිපාතයෙහි සඳහන් වන මෙම බුදු වදනින් පැහැදිලි වන්නේ සම්මා සමාධිය ඇත්තා වූ අයටම නිර්වාණාවබෝධය අවශ්ය වන මහා ප්රඥව ලැබෙන බවයි. සීල සමාධි පCඳ්Cඳා යන ත්රිශික්ෂාවෙන් ප්රකාශ වන්නේ ද සීලය සමාධිය සඳහාත්, සමාධිය ප්රඥාව සඳහාත්, ප්රඥාව නිවීම සඳහාත් අත්යවශ්ය වන බවයි. සත්වයාගේ දැවීම ආරම්භ වන්නේ අවිද්යාවෙන් ලෝ තතු වැසී යැම නිසා ය. ලෝකය පිළිබඳව ඇත්ත නම් අනිත්යතාවයයි. වෙනස් වන සුලු බව හෙවත් වේගය යනු ද මෙයයි. මෙය මස් ඇසට නොපෙනෙයි. එය හසුවන්නේ ප්රඥාවටම ය.
"සබ්බේ සංඛාරා අනිච්චාති" යදාd පCඳ්C¹ය පස්සති" යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ එයයි. ලෝකය පිළිබඳව නිර්වින්දනයක් ඇති වන්නේ එවිටය. නිර්වින්දනය යනු ඇලීමෙන් ගැටීමෙන් තොර බවයි. වේදනාව සම්බන්ධව පවත්නා කැමැති අකමැති බව අවිද්යාවෙන් නිත්යයි කියා දකිනවාත් සමඟම වින්දනයට හෙවත් තණ්හාවට යයි. දුකට හේතුව තණ්හාවයි. දුක නිවා දැමීමට නම් සම්මා Cඳාණය ඇතිකර ගත යුතු ය. ඒ සඳහා යා යුතු මඟ අරිඅටඟි මගයි. සම්මා දිට්ඨ§යෙන් ආරම්භ වන එම උත්තම මඟ අවසන් වන්නේ සම්මා සමාධියෙන්මය. එම නිසා සම්මා සමාධියෙන් තොර දුක්ඛ නිරෝධයක් ගැන කථා කළ නොහැක. "සමාධිJද්රියං භික්ඛවෙ බෝධිපක් යා ධම්මා තං බෝධාය සංවත්තති" සමාධීJද්රිය යනු බෝධිය හෙවත් මහා ප්රඥාව ඇති කර දෙන ප්රබලතම ධර්මයකි. සමාධියෙන් තොරව කුසල් දහම් වසාගෙන ඇති පංච නීවරණ ධර්ම යටපත් කිරීමක් ද කළ නොහැක. කුසල් දහම් වැසී ඇතිතාක් ඒවා වඩවා ගැනීමක් ද කළ නොහැක. කුසල් වඩවා නොගෙන නිර්වාණාවබෝධය කළ නොහැක. මෙතැන් සිට සමාධිය යනු කුමක්ද කියා පහදා දෙමි. ඒ තුළින් ද නිවීම සඳහා සමාධියේ අවශ්යතාව තවදුරටත් පැහැදිලි වනු ඇත.
සමාධිය යනු චිත්ත ශක්තියයි. විසිරී ගිය තැනක ශක්තියක් නැත. එසේ නම් ශක්තියක් ඇති වන්නේ එකඟ බව තුළින්මය. සමථය යනු එකඟ බවට තවත් නමකි. ගෙදරත් ගමත් රටත් එකඟ බවින් හෙවත් සමගියෙන් තොර නම් එතැන බලයක් ශක්තියක් නැත. සමගිය බලය වේ යනු සත්යයකි. එම නිසා චිත්ත ශක්තිය ඇතිකර ගැනීමට විසිර පවත්නා වූ සිත එක අරමුණක රඳවා ගත යුතුය. එය සමථයයි. එහි බොහෝ වේලාවක් පවත්වා ගැනීම සමථ භාවනාවයි. ඒ තුළින් ඇතිවන ශක්තිමත් සිත සමාධි සිතයි. මෙම සමාධිය මිථ්යා සමාධි සම්මා සමාධි යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදිය හැක. රාග, දෝස හෙවත් ඇලීම ගැටීම සහිත අරමුණක රඳවා ගැනීමෙන් ශක්තිමත් කරගත් සිත මිථ්යා සමාධියයි. එම සම්මා සමාධිය ද ලෞකික ලෝකෝත්තර යයි ද්විධ වෙයි. ඇලීමෙන් ගැටීමෙන් තොර අරමුණක් ගෙන ලෞකික සම්පත් අපේක්ෂාවෙන් ඇති කර ගන්නා වූ සමාධිය ලෞකික සම්මා සමාධියයි. ලෝකය අතහැරීමේ අපේක්ෂාවෙන් යුක්තව උපේක්ෂක අරමුණක් ගෙන බොහෝ වේලාවක් එහි සිත රඳවා ගෙන ඇති කර ගන්නා වූ සමාධිය ලෝකෝත්තර සම්මා සමාධියයි. විදර්ශනයට සිත එකඟ කරගෙන බොහෝ වේලාවක් එය තුළම රැඳී සිටීමෙන් ද සමාධිගත විය හැක. එය විදර්ශන සම්මා සමාධියයි. එමගින් ධ්යානගත වීමට පුළුවන්කමක් නැත. අවශ්ය ද නැත. හේතුව එයින් ලැබෙන සමාධිය සියලු ලෞකික සමාධිවලට වඩා උත්තම සමාධියකි. එම උත්තම සමාධීන් සූCඳ්Cඳත අප්පණීහිත අනිමිත්ත යන නම්වලින් හඳුන්වනු ලබයි. එම සමාධීන්ට සමවැදිය හැකකේ මාර්ගඵලලාභීන්ට පමණි. සෝවාන් මාර්ගස්ථයින්ටවත් එම විදර්ශනා සමාධියට පත්විය නොහැක. පුහුදුනන් ගැන කවර කථා ද? සෑම මාර්ග Cඳාණයක් ම ලබන්නේ අනිමිත්ත සමාධිය තුළිනි. එහිදී සියලු ලෝක සCඳ්Cඳා ඉවත් වී යනු ඇත.
සමාධිය යනු කුමක්ද?
සමාධිය හා ධ්යාන අතර ඇති වෙනස කුමක් දැයි මෙතැන් සිට විමසා බලමු. සූත්ර පිටකයට අනුව ධ්යාන ඇත්තේ හතරකි. අභිධර්ම පිටකයෙහි දී පළමුවැනි ධ්යානය දෙකට බෙදාගෙන විතක්කයෙන් තොර විචාරයක් පෙන්වමින් ධ්යාන පහක් ඉදිරිපත් කර ඇත. සූත්ර පිටකයට අනුව උසස්ම ධ්යාන තලය සතරවැනි ධ්යානයයි. එතනින් ඉහළට ඇත්තේ සමාපත්ති මිස ධ්යාන නොවෙයි. සිත ඒකාග්ර කර ගැනීමෙන් කරගත හැක්කේ සමාධිගත කරගෙන ශක්තිමත් කර ගැනීමක් පමණි. එසේ කරගත් පමණින් එම සමාධිය සම්මා නොවෙයි. කොපමණ ශක්තිමත් වුවත් අන්තගාමී සිතකින් නිවැරැදි තීරණයක් දිය නොහැක. සත්යය අවබෝධ කරගත නොහැක. එම නිසා බුදුපියාණෝ උපේක්ෂාවම ම ඒකාග්ර කොට ඇති චතුර්ථ ධ්යානයම සම්මා සමාධි යන නමින් අනුදැන වදාළහ. චතුර්ථ ධ්යානයට සමවැදිය හැක්කේ කිසියම් උපේක්ෂක අරමුණකට සිත ඒකාග්ර කරගෙන ප්රථම ධ්යානාදී අනුපිළිවෙළින්ම ය.
ධ්යාන ශක්තිය ඉතා දියුණු තත්ත්වයක පවතින අයට අනුපිළිවෙළින් තොරව එක් ක්ෂණයකින් ම සතර වන ධ්යානයට සමවැදිය හැක. මා මෙහිදී ප්රකාශ කිරීමට යත්න දරන්නේ විදර්ශනා භාවනාවෙන් ධ්යානවලින් සමවැදිය නොහැකි බවත් ධ්යානවලට සමවැදිය හැක්කේ සමථ භාවනාවෙන් ම පමණක් බවත් පෙන්වා දීමටය. එයට හේතුව අද සමහරු සමථය බමුණන්ට අයිති දෙයක් බවත්, එනිසා එය බුද්ධානුගමනය නොලබන බවත් එයින් රූපරාග, අරූපරාගාදිය ඇතිවන බවත්, පවසමින් සමථය ප්රතික්ෂේප කරති. නමුත් පCඳ්ච අභිඥා අෂ්ට සමාපත්ති ලැබීම සඳහා චතුර්ථ ධ්යානය පදනම් කරගත යුතු බව ඔවුහු පිළිගනිති. නමුත් සූත්ර ගණනාවකම සීල සමාධි පCඳ්Cඳා යන ත්රිශික්ෂාවෙහි සම්මා සමාධිය වශයෙන් පෙන්වා ඇත්තේ චතුර්ථ ධ්යානයයි. ඒකායන නිවන් මඟ වන්නා වූ සතිපට්ඨාන සූත්රයෙහි දි.
"කතමො ච භික්ඛවෙ සම්මා සමාධි............... සුඛස්ස ච පහාණා දුක්ඛස්ස ච පහාණා පුබ්බේව සෝමනස්ස දෝමනස්සානං අත්ථගමා අදුක්ඛං අසුඛං උපෙක්ඛා සති පාරිසුද්ධං චතුත්ථජCධානං උපසම්ප-ජ විහරති අයං වුච්චති භික්ඛවෙ සම්මා සමාධි."
සම්මා සමාධිය වශයෙන් බුදුහු අනුදැන වදාරා ඇත්තේ චතුර්ථ ධ්යානයම බව ඉහත එන බුදු වදනෙන් මනාව පැහැදිලි වෙයි.
ලෝකය අත්හැරීම
සම්මා සමාධියෙන් තොරව නිර්වාණාවබෝධය කළ නොහැකි බව බුද්ධ දේශිත සූත්රානුසාරයෙන් පෙන්වා දුනිමි. එසේම සත්යය අවබෝධය සඳහා සම්මා දිට්ඨ§ය ඇති කර ගැනීමට පෙර දී ද අත්යවශ්ය වන ත්රිශික්ෂාවෙහි සඳහන් සම්මා සමාධිය චතුර්ථධ්යානයම බවත් එය විදර්ශනා භාවනාවෙන් ලබාගත නොහැකි බවත් සමථ භාවනාවෙන් ම චතුර්ථ ධ්යානය ලබා ගත යුතු බවත් සහේතුකව පෙන්වා දුනිමි. සමථ පූර්වාංගම විදර්ශනය මිස විදර්ශනා පූර්වාංගම සමථයක් පිළිබඳව කථා නොකළ හැකි බව මෙයින් පැහැදිලි විය යුතුය. සමථයෙන් හෙවත් චිත්ත ඒකාග්රතාවයෙන් තොරව වෙනත් ක්රමයකට කියනවා නම්, විසිරී ගියා වූද, ඇලීමෙන් ගැටීමෙන් යුක්ත වූ දුර්වල සිතකින් විදර්ශනය ලබාගත හැක. සමථය හෙවත් සිත ශක්තිමත් කර ගත යුත්තේ ඉන් පසුවය කියා යමෙක් කියත් නම් එය කියන අයට වඩා එය පිළිගන්නා ඇත්තෝ මෝඩයෝ වෙති.
මෙතැන් සිට සාමාන්ය මට්ටමින් සම්මා සමාධියෙන් හෙවත් ශක්තිමත් මැදහත් සිතකින් තොරව නිර්වාණාවබෝධය කළ හැකි දැයි විමසා බලමු. ලෝකය අතහැරීමෙන් තොරව නිවනක් ගැන කවර කථා ද? ලෝකය අතහැරීමට නම් ලොවෙහි යථාර්ථය දැකිය යුතුය. බුද්ධානුගමනයට අනුව ලෝකය යනු කයයි සිතයි දෙකෙහි එකතුවයි. කය වනාහි ධාතුමය රූපයක් පමණි. ලොවෙහි ක්රියාකාරීත්වය ඇත්තේ සිත තුළයි. ලොව සම්බන්ධව බලන විට සිත ප්රධානත්වය දැරුවත් පළමුව අරමුණු වන්නේත් ඇලීම, ගැටීම හෙවත් තණ්හාව මුලින්ම ඇති වන්නේත් කය සම්බන්ධවයි. එනිසා පළමුව අවබෝධ කරගත යුත්තේ කය පිළිබඳවයි. ඒ සඳහා මුලින්ම පිළිකුල් භාවනාව කළ යුතුය. මල්ලක් ලෙහා බලන්නාක් සේ කය තුළ පවත්නා දෙතිස් කුණපය එළියට දමා සිතින් එදෙස බැලිය යුතුය. මෙම අසූචි ගොඩ ඇද දමා බලන විට සිත උපේක්ෂකව නොතිබුණහොත් ඇතිවන්නේ ගැටීම හෙවත් පටිඝයයි. පටිඝය යනු අකුසලයකි. අකුසල් වඩා නිර්වාණාවබෝධය කරගත නොහැකි බව පැහැදිලිය. එසේම ඇලීමෙන් යුක්ත වූ සිතකින් මෙත් වඩන්නේ කෙසේද? එහිදී සිදුවන්නේ රාගය මිස මෛත්රිය නොවෙයි. රාගය නමැති ගින්න ඇති වූ විට නිවෙන්නේ කෙසේද? මෙ නයින් සලකා බලන විට සම්මා සමාධියෙන් තොරව නිර්වාණාවබෝධය කළ නොහැකි බවත් ඒ සඳහා සම්මා සමාධිය අත්යවශ්ය බවත් කිව යුතුය.
සෝවාන් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා ද සෝවාන් ඵලයට පත්වීම සඳහා සීල සමාධි පCඳ්Cඳා වැඩිය යුතුය. එසේ නම් සෝවාන් මාර්ගස්ථයා විසින් වැඩිය යුතු සමාධිය කුමක්ද? සමථ භාවනාව තුළින් ඇතිකර ගත් ප්රථම ධ්යානාදී අනුපිළිවෙළින් චතුර්ථ ධ්යානයට සමවැදීමයි. මා මේ පිළිබඳව තදින්ම පාඨක අවධානය යොමු කරවීමට හේතුව අද සමාජයෙහි භාවනා කමටහන් දෙන්නා වූ බොහෝ දෙනෙක් ධ්යාන වැඩීම බමුණන්ගේ වැඩකි. බමුණන්ගේ සමථයෙන් අපට වැඩක් නැත. එයින් සිදුවන්නේ එම ධ්යාන තලයන්ට ඇලීමකි. එම නිසා කෙළින්ම විදර්ශනා සමාධිය ඇතිකර ගත යුතු යයි කියති. මම ඒ අයගෙන් මෙසේ අසමි. සක්කාය දිට්ඨ§ය හෙවත් ආත්ම දිට්ඨ§යෙහි ගොරෝසු බව ඇති අයට සත්යය විනිවිද දැකිය හැකිද? එසේ නම් ඒ අයට විදර්ශනයක් තිබේ ද?. නැති විදර්ශනයක් අරමුණු කරගෙන සමාධියට යන්නේ කෙසේද? තවම සම්මා දිට්ඨ§ය හෙවත් විදර්ශනය ඇතිකර ගෙන නැති සෝවාන් මාර්ගස්ථයාටවත් විදර්ශනා සමධීන්ට සමවැදිය හැකිද? පුහුදුනන් ගැන කවර කථා ද? සීල සමාධි පCඳ්C¹ යන ත්රිශික්ෂාව වඩන්නේ නැතිව මාර්ග ඵල ලැබිය හැකි ද? බමුණන්ගෙන් තබා කාගෙන් වුවත් අපට අවශ්ය කරන හොඳ දෙයක් ලබා ගැනීමේ ඇති වරද කුමක්ද? මේ ගැන තවදුරටත් සිතා බැලීමට බුද්ධිමතුන්ට ඉඩ තබා සම්මා සමාධිය තවදුරටත් විස්තර කරමින් ඉදිරියටම යමි.
නොමඟ යැම
ඇලීමෙන්, ගැටීමෙන් තොර වූ ශක්තිමත් කරගත් බලවත් සිත සම්මා සමාධියයි. මෙහිදී සිදු වී ඇත්තේ ඇලීම ගැටීම යටපත් කිරීම පමණකි. සහමුලින් නැති කිරීමක් නොවන බව ද මතක තබා ගත යුතුය. ඇලීම ගැටීම සහමුලින් ම නැති වන්නේ රූප රාග, අරූප රාග ද නැති කොට මහ රහත් ඵලය ලබන විටයි. සිත ශක්තිමත් කරගැනීම සඳහා බොහෝ වේලාවක් එක අරමුණක සිත රඳවා ගත යුතුය. එම අරමුණ උපේක්ෂක අරමුණක් ම විය යුතුය. එයට හේතුව අන්තගාමී සිතක් කොපමණ ශක්තිමත් වුවත් එම සිතින් නිවැරැදි තීරණයක් ගත නොහැක. එදා බමුණු සමාජයෙහි පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ ආදී නොයෙක් ක්රමවලින් කසින මණ්ඩල සාදාගෙන ධ්යානගත වී නොයෙක් ප්රාතිහාර්ය පාමින් අසරණ ජනතාව නොමඟට පවා යොමු කරවීය. එනිසාම බුදුහු සිය සව්වනට ඒවා නොකරන ලෙස අවවාද කළහ. නමුත් සිත ශක්තිමත් කරගෙන උපේක්ෂා කර ගන්නා තුරු සත්යය දැකිය නොහැකි නිසා ඒ සඳහා පමණක් ධ්යානගත වී සම්මා සමාධිය ඇතිකර ගත යුතු බව අනුදැන වදාළහ. සමාධියෙන් තොරව සත්යය අවබෝධ කරගත හැකි නම් සම්පූර්ණයෙන් ම ධ්යානගත වීම බුදුහු තහනම් කරනු ඇත. නමුත් එසේ කර නැති බැවින් පැහැදිලි වන්නේ සම්මා සමාධියෙන් තොරව හෙවත් චතුර්ථ ධ්යානයට සමවැදී සිත සමාධිගත කර ගැනීමෙන් තොරව නිර්වාණාවබෝධය කළ නොහැකි බවයි. බුදුපියාණෝ අනුමත කළ සමථ භාවනා ක්රමය ආනාපාන සති භාවනාවයි. ආන අප ආන සති භාවනා හුස්ම ඇතුළුවීමට සහ පිටවීමට සිහිය පිහිටුවාගෙන බොහෝ වේලාවක් එහිම රැඳී සිටීම ආනාපාන සති භාවනාවයි. සීලය හා සමාධිය ප්රඥ සංවර්තනික ප්රතිපදාවේ පූර්ව කෘත්යයි. පූර්ව කෘත්යය යනු යමක් කිරීමට පෙර එයට සූදානම් වීමයි. සූදානමකින් තොරව කිසිවක් සාර්ථකව කරගත නොහැක. සීලය සමාධියෙහි පූර්ව කෘත්යයි. සීලය හා සමාධිය ප්රඥාව ලබා ගැනීමෙහි පූර්ව කෘත්ය යි. ප්රඥාව ලබා ගැනීම ආමිස පූජාවක් නොව ප්රතිපත්ති පූජාවයි. ප්රතිපත්ති පූජාවේ පූර්ව කෘත්යය ආමිස පූජාවක් විය නොහැක. ප්රතිපත්ති පූජාවක්ම විය යුතුයි. සීලය සහ සමාධිය ප්රතිපත්ති පූජාවයි. මේ ටික තේරුම් ගැනීමට අසමත් සමහරු කමටහන් වැඩීමට පෙර මල්, පහන්, සුවඳ දුම් පුදමින් බුදුගුණ අනන්තයි, බුදුගුණ අනන්තයි කියමින් හඬමින් සහ අනුන් හඬවමින් බුදුගුණයන්ට දිව පුදමින් නිවන් ලැබේවා ලැබේවා යි ප්රාර්ථනා කරති. ඔවුන්ගේ පූර්ව කෘත්යය එයයි.
උත්තම සමාධිය
සෑම මාර්ග Cඳාණයක්ම ලැබෙන්නේ අනිමිත්ත සමාධිය තුළින් බවත්, ප්රාර්ථනාවකින් වැසී ගිය කල්හි අනිමිත්ත සමාධියට යාගත නොහැකි බවත් නොදන්නා ඔවුහු මාර්ග ඵල නොලබති. මහා ප්රඥාව කෙනකුගෙන් ඉල්ලා ගැනීමෙන්වත්, ප්රාර්ථනා කිරීමෙන් වත් ලැබිය නොහැකි බව වදාරමින් ඒ සඳහා සීල, සමාධි, පCඳ්C¹ යන ත්රිශික්ෂාවම වැඩිය යුතු බව වදාළේ එහෙයිනි. සීලය සමාධිය සඳහා ය. සමාධිය ප්රඥාව සඳහා ය. ප්රඥාව නිවීම සඳහා ය. එම නිසා චතුර්ථ ධ්යානයට සමවැදී සම්මා සමාධිය ඇතිකර ගන්නා තුරු රහත් ඵලය තබා සෝවාන් ඵලයවත් ලබාගත නොහැකි බව නොකියා නොහැක්කේමය.
එම නිසා පළමුව සීලයක පිහිටා පාරමිතා සීලයෙහි පිහිටා වනාන්තරයකට හෝ ගසක් මුලකට එසේත් නැතිනම් පිරිසිදු වාතාශ්රය ඇති හිස් බිමකට යා යුතුයි. පිරිසිදු වාතය සුගඳ, දුගඳ දෙකින්ම තොර වූවක්ම විය යුතුය. එහි ගොස් වාඩි වී කය සෘජුව තබාගෙන පරිමුඛයට සිහිය පිහිටුවාගෙන එක වතාවක් පමණක් හුස්ම ගැනීම හා හෙළීම කළ යුතුයි. ඉන් පසු එය තමා විසින් කරන දෙයක් නොව, එය කයෙහි ස්වභාව සිද්ධියක් පමණක් බව දැනගෙන සිතින් එදෙස බලා සිටිය යුතුයි. හුස්ම දිග නම් දිග බව දැනගත යුතුයි. කෙටි නම් කෙටි බව දැන ගත යුතුයි. සංසිsඳිල නම් ඒ බව ද දැන ගත යුතුයි. හුස්ම අරමුණු කරගෙන ගැනීම විතක්කයයි. එය විමසීම විචාරයයි. සාර්ථකව යමක් විචාරයට ලක්කර ගැනීමට නම් එයටම සිත ඒකාග්ර කර ගත යුතුයි. ඒකග්ගතා යනු එයයි. එක අරමුණකම බොහෝ වේලාවක් සිත රඳවාගෙන සිටීමෙන් ප්රීතියක් හා සැපයක් ලැබෙයි. යම් විටක මෙම ලක්ෂණ පහ තමාගේ සිතෙහි විද්යමාන වන්නේ නම් එය පළමුවන ධ්යානය බව දැනගත යුතුය. එය දෙවන ධ්යානය, තෙවන ධ්යානය හෝ සතරවන ධ්යානය වීමට පුළුවන්කමක් නැත. ධ්යානගත නොවූ සිතක් වීමට ද පුළුවන්කමක් නැත. එය පළමුවැනි ධ්යානයම විය යුතුයි. මෙම අංග ලක්ෂණ පහම තිබේදැයි සෙවීමට ද අවශ්ය නැත. මෙයින් විචාරය ඇතිනම් අනිත් අංග සියල්ලම ඇත. විතක්කයෙන් තොරව විචාරයක් තිබිය නොහැක. විචාරය හොඳින් තිබේ නම් ඒකාග්රතාවය තිබිය යුතුමය. ඒකාග්රතාවය තිබේ නම් ප්රීතිය හා සැපය තිබිය යුතුය. එම නිසා හුස්මටම සිත යොමු වී ඇති නම් එය පළමුවන ධ්යානය බව දැනගන්න.
සැහැල්ලු සිත
පළමුවැනි ධ්යානයට සමවැදීම එක පාරටම කළ නොහැක. එයට ක්රමයක් හා විධියක් ඇත. ක්රමය හා විධිය දන්නා අයට ඕනෑම අමාරු වැඩක් කළ හැක. ක්රමය විධිය නොදන්නා අයට අඩු තරමින් බුලත් විටක්වත් කෑමට පුළුවන්කමක් නැත. මේ ගැන දත් බුදුහු ඒකායන නිවන් මාර්ගයෙහි සිත ධ්යානගත කර ගන්නා ක්රමය හා විධිය මනාකොට දේශනා කර ඇත. එය උපචාරය නමින් ද හඳුන්වනු ලබයි. එයින් ශක්තිමත් කර ගන්නා සිත උපචාර සමාධියයි. ධ්යානවලට නැංවිය යුත්තේ එම සිත යි. ධ්යානවලට නැංවීමට සිත ශක්තිමත් වීම පමණක් නොසෑහෙයි. ශක්තිමත් සිත සැහැල්ලු කර ගත යුතුය. ඒ සඳහා කුසල් දහම් වසාගෙන බර වී ඇති සිතෙහි ඇති නීවරණ ධර්ම යටපත් කළ යතුය. ඒ සඳහා ධ්යානගත වීමට හැකියාව ඇති ගුරුවරයෙක් සොයා ගුරු ගෞරවයෙන් යුක්තව සීලයක ද පිහිටා කෙළින් තබාගෙන ඇලීමෙන් ගැටීමෙන් තොර අරමුණක සිත පිහිටුවා ගත යුතුයි. එවිට පCaඳචනීවරණ යටපත් වී ශක්තිමත් සිත සැහැල්ලු වෙයි. ධ්යානවලට නංවාගත හැක්කේ එම සිතයි. මෙතැන් සිට එම ධ්යානතලයන්හි ඇති ලක්ෂණ හඳුනා ගනිමු.
"සවිතක්කං සවිචාරං විවේකජං පීති සුඛං පඨමCධානං උපසම්ප-ජ විහරති"
පළමුවැනි ධ්යානය විතක්කය විචාරය සහ එකඟ බව තුළින් හටගත් විවේකයෙන් ලැබූ ප්රීතියෙන් හා සැපයෙන් යුක්තය. විතක්ක විචාර ප්රීති සුඛ ඒකග්ගතා එම ලක්ෂණ පසයි. විතක්කය යනු අරමුණක් ගැනීමයි. ආනාපාන සති භාවනාවේ දී ගන්නා වූ අරමුණ නම් හුස්මයි.
විචාරය යනු එම අරමුණ විමසීමයි. යමක් පිළිබඳව සාර්ථකව විමසීමට නම් එහිම සිත රඳවා ගත යුතුයි. ඒකග්ගතා යනු එයයි. එකඟතාව නිසා විවේකයත්, විවේකයෙන් ප්රීතිය හා සැපයත් ඇතිවෙයි. මෙම ලක්ෂණ පස පළමුවැනි ධ්යානයෙහි විද්යමාන වෙයි. පළමුවැනි ධ්යානයට නංවා ගැනීමට පෙර මෙම ලක්ෂණ යාන්තමින් හෝ ඇතිකර ගත යුතුය. එම ඇතිකර ගන්නා අවස්ථාව උපචාරයයි. එම උපචාරය තුළින් ශක්තිමත් කරගත් සිත උපචාර සමාධියයි. පළමුවැනි ධ්යාන තලයට නංවාගත හැක්කේ එම සමාධි සිතයි. හුස්මටම සිත ඒකාග්රවී ඇති බව දුටු විට පළමුවැනි ධ්යානය කියා අදිටන් කළ විට සමාධි සිත ඉහළට නැගීම සඳහා උඩු අතට යොමු වී නතර වෙයි. එතන පළමුවැනි ධ්යාන තලයයි. එය බොහෝ වේලාවක් පවත්වා ගැනීම සඳහා ධ්යානයෙහි නම සහ ගුණ සිහිකළ යුතුය. මෙසේ පළමුවැනි ධ්යානතලයෙහි බොහෝ වේලාවක් සිටින විට චිත්ත විවේකය තුළින් හටගත් ප්රීතියක් සහ සැපයක් ඇතිවෙයි. මේ අවස්ථාව දුටුවිට දෙවැනි ධ්යානයට නැංවීමට සුදුසු හෙයින් දෙවැනි ධ්යානය කියා අදිටන් කළ යුතුයි. එවිට සිත නැගීගෙන යන ස්වභාවයක් දැනී නතර වෙයි. එතැන දෙවැනි ධ්යාන තලයයි. එහි ද බොහෝ වේලාවක් රැඳී සිටින විට ප්රීතිය සියුම් වී යයි. එය සැපයයි. සැපය යනු ප්රීතියෙහි සියුම් බවයි. එම සැපයට පත් වූ සිත දුටු කල්හි තුන්වැනි ධ්යානය කියා අදිටන් කළ යුතුය. එවිට නැවත විටක් සමාධි සිත ඉහළට නැගී යන ස්වභාවයක් දැනී නතර වෙයි. එතැන තුන්වැනි ධ්යානයයි. එහිද බොහෝ වේලාවක් රැඳී සිටින විට එම සැපය ද සියුම් වී මැදහත් සිතක් විද්යමාන වෙයි. එවිට සතර වන ධ්යානය කියා අදිටන් කළ විට නැවතත් සිත ඉහළට නැගී යන ස්වභාවයක් දැනී නතර වෙයි. එතැන සතර වැනි ධ්යානයයි. චිත්ත ඒකාග්රතාව සහ ශක්තිමත් බව පරිපූර්ණ වී ඇත්තේ සතරවැනි ධ්යානයෙහි ය. එතනින් ඉහළට ධ්යාන නැත. එතනින් ඉහළ තලයන් හඳුන්වනු ලබන්නේ සමාපත්ති නමින් ය. අරූපාවචර අත්දැකීම් ලබා ගැනීම සඳහා අවශ්ය නම් එම අරූපාවචර තලයන්ට නැගගත්තාට වරදක් නැත. සත්යය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා සතර වැනි ධ්යානයට සමවැදීම හොඳටම ප්රමාණවත්ය. චතුර්ථ ධ්යානයට සමවැදීමෙන් පමණක් මහා ප්රඥව ඇතිකර ගත නොහැක. ධ්යානවලට සම වැදීම ප්රඥ සංවර්ථනික ප්රතිපදාවෙහි පූර්ව කෘත්යය පමණි. සූදානම් වීමක් පමණි. සූදානම් වූ පමණින් සිය අභිමතාර්ථය ඉටු නොවෙයි. එය ඉටුකර ගැනීම සඳහා ප්රතිපදාවක යෙදිය යුතුය. සත්යය අවබෝධ කර ගැනීමෙහි ප්රතිපදාව නම් සතර සතිපට්ඨානය වැඩීමයි. විසුරුණු අන්තගාමී දුර්වල සිතකින් එය කළ නොහැකි බැවින් සීලයක පිහිටා සමථය වඩා ශක්තිමත් කරගත් සිත චතුර්ථ ධ්යානයට සමවැදී මැදිහත් කරගත යුතුය. එය ප්රඥ භාවනාවෙහි පූර්වකෘත්යක් පමණි. සෑම මාර්ග ඥානයක්ම ලබන්නේ අනිමිත්ත සමාධිය තුළිනි. අනිමිත්ත සමාධිය නම් සියලු ලෝක අරමුණු ඉවත් වී සිත සමාධිගත වීමයි. සියලු ලෝක අරමුණු ඉවත් වී ලබන සමාධිය ලෝකෝත්තර සමාධියකි. ලෝකය අතහැර ලෝකෝත්තර සුවය ලද හැක්කේ එම උත්තම සමාධියෙන් පමණි.
සබ්බේ සත්තා භවන්තු සු තත්තා!
පූජ්ය පණ්ඩිත වතුරුගම නන්දසිරි හිමි |
