Re: Ordubadi Qanlı Illər Pdf
Clotilde Moralas
Mstəqillik dvrndə erməni-azərbaycanlı mnasibətləri, soyqırım və milli ideologiya mvzusunda yazılmış əsərlər, aparılan mqayisələr ideoloji mahiyyət daşımaqla yanaşı, həm də dvrn elmi-tədqiqat səviyyəsində obyektiv mənzərəsini yaratmağa ynəldi, baş verənlərin tarixi faktlara əsaslanan elmi yanaşma ilə daha dərindən araşdırılmasına başlandı. Məmməd Səid Ordubadinin "Qanlı sənələr" romanı da bu baxımdan milli ideyaya malik təsirli, qvvətli əsərlər sırasındadır. Əsər, həminin, mummilli ideallara xidmət edən mbarizə ruhlu ədəbiyyatın layiqli nmunələrindən biri kimi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində znəməxsus yer tutur.
XX əsrin əvvəllərinin dvri mətbuatında Məmməd Səid Ordubadinin az qala hər gn, hətta bəzən bir gndə bir neə məqaləsi, şeiri, ədəbi-tənqidi məqalələri, felyetonu ap olunurdu. O, "Molla Nəsrəddin" ədəbi məktəbində mkəmməl bədii publisistika məşqləri kediyindən onun nəsr əsərlərindəki publisistika əlamətləri bədiiliklə qaynayıb qarışırdı. Və beləliklə də, Məmməd Səid Ordubadi nəsrdə publisistikadan və ya tərsinə, publisistikada bədiilikdən istifadə etməyin qiymətli rnəklərini gstərmişdi. Ədibin "Qanlı sənələr" əsəri (1911) publisistikanın "dili" vasitəsilə tarixi prosesləri roman təfəkkr səviyyəsində əks etdirməyin nmunəsidir.
Kemiş Sovetlər İttifaqının dvrndə M.S.Ordubadi və digər Azərbaycanın byk ədibləri haqqında araşdırmalar aparılarkən ədəbi və milli meyarlardan daha ox ideoloji tələblər n plana əkilirdi. Həmin dvrdə araşdırmalar zamanı orijinal yaradıcılığa malik olan elm və ədəbiyyat xadimlərinin, yazıı, yaxud alimin sənətinin və ya elminin bykly, qdrəti deyil, onların əsasən Şekspir, Qoqol, Belinski kimi grkəmli Qərb, yaxud rus ədəbiyyatı nmayəndələrindən təsirlənməsi, faydalanması diqqətə atdırılırdı. Bu isə z nvbəsində Azərbaycan yazııları və alimlərinin yaradıcılıq znəməxsusluğunun, bənzərsiz sənət aləminin arxa plana keirilməsi, bəzən hətta klgədə saxlanılması ilə nəticələnirdi. Halbuki elm və sənət adamlarının bir-birlərindən yrənmələri, birinin digərinə istinad etməsi, qarşılıqlı təsir məsələləri ədəbi mhitin təbii bir prosesi sayılmalı, mqayisələr obyektiv aparılmalı idi.
Akademik İsa Həbibbəyli M.S.Ordubadi yaradıcılığı ilə digər lkələrin byk ədibləri arasında mqayisələr apararkən onun əsərlərinin ədəbi meyarlardan daha ox ieoloji mahiyyətini diqqətə atdırırdı. O, grkəmli Azərbaycan yazıısı M.S.Ordubadini bəzi cəhətlərinə grə dahi rus ədibi Lev Nikolayevi Tolstoyla mqayisə edirdi. Akademik qeydlərində bildirirdi ki, "Fikrimizcə, grkəmli Azərbaycan yazıısı Məmməd Səid Ordubadini bəzi cəhətlərinə grə dahi rus ədibi Lev Nikolayevi Tolstoyla mqayisə etmək olar. Bizə grə, Məmməd Səid Ordubadi Azərbaycan ədəbiyyatının Tolstoyudur". Lakin akademik İsa Həbibbəyli Məmməd Səid Ordubadinin Lev Tolstoyla mqayisəsində istinad etmək, təsirlənmək motivlərinin nəzərə arpmadığını vurğulayaraq, mqayisədə aşağıdakıları nəzərdə tutduğunu belə diqqətə atdırırdı: Byk Lev Tolstoy rus ədəbiyyatının tarixində malik olduğu səviyyə etibarilə hansı yeri tutursa, Məmməd Səid Ordubadi də Azərbaycan ədəbiyyatında həmin mvqeyə sahibdir.
tən əsrin əvvəllərində sovet strukturlarındakı yksək rtbəli erməni lobbisi 1905-ci ildən etibarən artıq sz və saxta sənəd əməlindən real işə keərək xalqımıza qarşı soyqırımı həyata keirməyi qərara almışdılar. Cənubi Qafqaz torpaqlarını yerli msəlman xalqlarından təmizləyərək yerində "Byk Ermənistan" yaratmaq xlyalarını reallaşdırmaq yolunda erməni millətilərinin atdıqları ilk ən byk addım da məhz 1905-ci ildə baş verdi. İki il ərzində tarixi Azərbaycan torpaqlarını bryən od-alov minlərlə azərbaycanlı ailəsinin faciəsinə səbəb oldu. Bu qanlı-qadalı illərdə Azərbaycanın elə bir nqtəsi olmamışdı ki, erməni qəsbkarlarının fitnə-fəsadları, hiyləgər siyasətləri nəticəsində orada qanlar tklməmiş, ocaqlar snməmiş olsun.
Həmin dvrdəki toqquşmalarla əlaqədar xeyli sənəd və material toplanmasına baxmayaraq, Məmməd Səid Ordubadinin hadisələrin izi ilə yaratdığı "Qanlı sənələr" ("Qanlı illər") əsəri və bunun kimi digər əsərlər Sovetlər dvrndə həm tədqiqatdan, həm də geniş oxucu auditoriyasından, demək olar ki, kənarda qalmışdı. Bunun səbəbini isə "Xalqlar dostluğu" prinsipi əsasında yeni təfəkkrl cəmiyyətin yaradılması, xalqlar arasında gərgin mnasibətlərin aradan qaldırılmasına təkan kimi əsaslandırırdılar. Lakin kinli ermənilər gizli şəkildə z məkrli siyasətini davam etdirmiş, Azərbaycan xalqı isə sidq rəkdən əsl dostluq və mehriban qonşuluq mnasibətlərinin davam edəcəyinə inanmışdı.
Həmin dvrdəki ictimai-siyasi mhitin dərk olunmuş gerək mahiyyətini dərindən yrənmək baxımından hadisələrlə bağlı son illərdə mxtəlif sənəd və materiallar, yazılı mənbələr zə ıxarılıb arxivlər aılsa da, qdrətli Azərbaycan publisisti və yazıısı M.S.Ordubadinin (1872-1950) 1908-ci ildə protokol dəqiqliyi ilə qələmə aldığı və yalnız 1911-ci ildə nəşr etdirə bildiyi "Qanlı sənələr" adlı əsəri xsusi əkiyə malikdir. Həmin qanlı illərin salnaməsi olan bu əsərdə biz o dvrn real mənzərəsini grr, yazıının onlara verdiyi dzgn qiymətin və gəldiyi doğru nəticələrin şahidi oluruq.
"Qanlı sənələr" əsəri Azərbaycan ədəbiyyatında ilk və mkəmməl publisistik romandır və həmin əsər Məmməd Səid Ordubadi tərəfindən "1905-1906-cı illərdə Qafqazda baş verən erməni-msəlman davasının tarixi" kimi təqdim edilir.
"Qanlı sənələr" əsəri məllif tərəfindən o dvrdə ap olunan "İrşad" və "Tazə həyat" qəzetləri vasitəsilə xalqa etdiyi mraciətlərdən sonra aldığı 245 məktub və erməni vəhşiliklərinin ideoloqlarından olan Daşnakstun partiyasının mənfur əməlləri haqqında drd yzdən artıq yazılı məlumat əsasında artırıb azaltmadan, qərəzsiz qələmə alınmış və znəməxsus salnamə yaradılmışdı.
Erməni-msəlman hadisələrinin səbəbləri barədə Qafqaz, Rusiya, Avropa və Amerika mətbuatında bir-birinə zidd məqalələr dərc olunduğundan bəhs edən Ordubadi "Qanlı sənələr" romanının yazılmasının drd əsas səbəbini oxucuların nəzərinə aşağıdakı kimi atdırırdı:
1. Daşnakstun partiyasının dinc azərbaycanlılara qarşı Gəncə, Naxıvan, Şuşa, Bakı, Cəbrayıl, Cavanşir və Zəngəzur uyezdlərində trətdiyi vəhşiliklər barədə, dinc sakinlərin qətlə yetirilməsi, glləbaran edilməsinə dair oxlu dəlil-sbut gətirilir.
2. Məhəlli hkumət məmurlarının mharibə zamanlarında etinasızlığı, ermənilərin terrorları qorxusundan bir tərəfi əldə saxlayıb, digər tərəfə nvbənv vicdansızlıqlar etməsi ilə izah olunur. Byk Rusiya inqilabına grə mərkəzi hkumətin başı znə qarışdığından xırda məmurlar zbaşınalığa z qoyub erməni-msəlman iğtişalarının sakitləşməsi n bir tədbirdə bulunmadılar.
3. Ordubadi msəlmanların elmsizliyi, siyasətdən baş amamaları, silahsızlığı və masir işlərdən xəbərsiz olmalarını n plana əkir, haqlı olaraq belə bir nəticəyə gəlir ki, o vaxt msəlman camaatı hazırlıq grb ayıq tərpənsəydilər, erməniləri bir tənbehə uğratsaydılar, Qafqaz faciələrinə bsbtn son qoyular, msəlmanların da təbii şcaət və rəşadəti onlara məlum olardı.
M.S.Ordubadi XIX əsrin ikinci yarısında Trkiyədə baş vermiş Sasun, Zeytun və Van faciələrinin davamının Qafqaza, xsusilə Azərbaycana ayaq aması prosesini izləyirdi. Ermənilərin Trkiyədə "mnəzzəm bir Daşnakstun partiyası təşkil və tənzim etdiklərini", onların liderlərinin z fitnələrini həyata keirmək n Amerika və Avropadan olan himayədarlarının da bu işdə az rol oynamadığını xsusi vurğulayırdı. O qeyd edirdi ki, bunların banisi və gstəriş verəni erməni yazıısı Arsruni idi. "Bu cənab Trkiyə şəraitinə baxıb, işin ətinə dşdyn grb erməniləri Qafqaza daşımağı məsləhət grmşd".
Məmməd Səid Ordubadinin "Qanlı sənələr" əsəri vasitəsilə biz erməni millətilərinin z məkrli hərəkət xəttini ardıcıl davam etdirdiyinin, frsət dşdkcə yeni qəsbkarlıq planlarına əl atdığının şahidi oluruq. Ordubadi qeyd edir ki, 1905-1906-cı illərdə onların məqsədi "erməni və msəlmanı mharibə səbəbinə bir-birindən ayırmaq niyyəti ilə Bakı quberniyasını və Gəncə quberniyasının aran yerlərini msəlmanlara verib, İrəvan quberniyasını, Gəncə quberniyasının yaylaq və dağbasar lkələrini ermənilərə verib, bunları da Qars sancağı ilə birləşdirib erməni səltənəti təşkil etmək idi... Hər təşəbbsdən sonra Bakı faciəsinə girişdilər ki, Arsruninin vəsiyyətinə əməl edib, msəlmanları təzyiqlə baba yurdlarından qovub yerlərində səltənət qursunlar".
Akademik Teymur Kərimli də "Hansı ilimiz qansız olub ki?.." başlıqlı məqaləsində də "Qanlı sənələr" əsəri vasitəsilə erməni xislətini btn dvrlərdə həyasızlıq adlandıraraq əsərin hər iki əsr boyunca aktuallıq kəsb etdiyini oxucuların diqqətinə atdırır.
"Qanlı illər" əsəri vasitəsilə biz yrənirik ki, "kələrdə qan tkən ermənilər ələ keən əlsiz-ayaqsız msəlmanları qırıb kəsməkdə idilər. Erməni vəhşilərinin bu qədər cəlladlıqlarına baxmayaraq, msəlmanlar yenə də, erməniləri mhafizə edərək minə qədər erməninin qana qaltan olmasının qarşısını almışlar. Daşnakstun dyşlərinin isə ən son zamankı hərbi silahla silahlandığının, msəlmanların tfənglərinin əksəriyyətinin ovu tfəngi olub, onların Nuh babasından yadigar qalmış antikvar silah olduğunun şahidi oluruq. Mharibə başlanan kimi erməni əsgərləri tfəngləri ilə kazarmadan qaaraq msəlmanlara qarşı vuruşan ermənilərə kməyə gəlmişlər. Rus qoşunu ilə ermənilər birgə qəfil hcum edərək msəlmanların tərəfinə mərmi atmağa və şrapnel tkməyə başlamışlar".
59fb9ae87f