Baxışdakı Mərhəmət
Katerine Aldrige
Topluda Avropa lkələrində, Amerikada, Rusiyada, Trkiyədə, İranda və Azərbaycanda (xsusilə Naxıvanda) fəaliyyət gstərmiş masonlar haqqında məlumatlar verilir. Toplu tədqiqatılar və geniş oxucu ktləsi n nəzərdə tutulmuşdur.
Hər iki tərəfin mvqeyini mdafiə edən əsərlər arasında həddindən artıq ifrat dərəcədə olan mnasibətlərin də şahidi oluruq. Bəzi əsərlərin məlliflərinin ortaq mvqe tutduğunu da grrk.
İnsanlar qədim dvrlərdən bu gnə qədər daimi gizli fəaliyyətlər gstərən təşkilatlar və cəmiyyətlər yaratmağa maraqlı olmuşlar. Bunun da bir ox obyektiv və subyektiv səbəbləri vardır. Biz bu toplunu hazırlayanda qarşımıza belə bir məqsəd qoyduq ki, oxucular zləri masonluq və masonlar haqqında yazılan əsərləri oxuyaraq onlara məyyən qiymətlər verməyə alışsınlar, yəni masonluğun msbət və mənfi tərəfləri hansılardır?
Biz bu formada toplunun gələcəkdə də hazırlanmasını davam etdirməyi planlaşdırmışıq. Bu topluda he bir millətin və irqin, dinin və dini məzhəbin imicinə toxunan materialların ap olunmasına imkan verməmişik.
Avropada orta əsr qaranlığı zərində yavaş-yavaş və ehtiyatla şəfəq saılırdı. Romada, papa vilayətində ehtiyatsız deyilmiş szə grə edam edirdilər. Təfəkkr dahiləri, misilsiz incəsənət nmunələri yaradan İntibahın gur alovunu sndrməyə alışırdılar. Qorxurdular ki, rəyində insan adına grə qrur duyanlar, onun ağlına və rəyinə inananlara təsir etsin. Kainata cəsarətli nəzərlərlə baxan Cordano Brunonu yandırdılar. Qalileyi danmağa məcbur etdilər. Yalnız dahi polyak Kopernik kemiş sistemi təkzib edərək gnəş sisteminin quruluşu haqqında fikirlərini nəşr etdirib yaya bildi.
Avropanın yarısı Vatikandan ayrılmış, Romaya qarşı olan Lter syanı sərbəst dşncəyə təkan verirdi. Artıq hər kəs Allahın yerə gndərdiyi eliləri vasitəsilə deyil, hər kəs şəxsən Yaradan ilə mnasibət yaratmaq hququ almışdır. Protestantlıq dşncə, şəxsiyyət və yaradıcılıq hququnu genişləndirirdi. Bu dalğalarda parlaq və znəməxsus dşncəyə malik mtəfəkkir Yakob Byome (1575-1624) meydana gəldi. Qerlits şəhərinin başmaqılar sexinin rəhbəri insanları dnyanı z şəxsi ekspermental bilikləri ilə dərk etməyə ağırırdı. İnsan azad iradə ilə yaradılmışdır. O z-zn xilas etməyə qadirdir. Bunun n təbiət qanunları haqqında biliklərə yiyələnmək lazımdır.
Byomenin və isverəli əlkimyagər və həkim Paratselsin mistisizmə baxmayaraq onlar gələcək ictimai hərəkatlar hazırlayan Reformasiya əhval-ruhiyyəsinə byk təsir gstərmişlər.
Yan Amos Komenskinin də (Komeniusu, 1592-1670) bu işdə az rolu olmamışdı. Grkəmli mtəfəkkir və humanist ex qardaşlığı icmasının yetirmələrindən olmuşdur. Bu icma prostestant meylli olmasına baxmayaraq nəinki exiya və hətta digər dvlətlərin ərazisində byk təsir qvvəsinə malik idi. Təhsil sisteminin byk reformatoru olan Komenski exiya Habsburq imperiyasının əyalətinə evrildikdən sonra Polşada, İsvedə, İngiltərədə srgndə olmuş və mrnn qalan hissəsini Hollandiyada keirmişdir.
Protestant baxışlı kemiş vrtemberqli ilahiyyatı Andrea Komenski kimi Avropanı oxlu gəzmiş, burada ona himayədarlıq edən zadəganların ailəsində məllim və tərbiyəi kimi işləmişdir. Andrea əvvəlcə Avstriyaya, sonra Fransa və İtaliyaya gedir, Amos Komenski ilə yazışmalar aparır və həmfikirlərini doktrin əsasında bir yerə toplayır. Bunlar Khnə İşığın mxtəlif yerlərində olan rozenkreyser qardaşlarının birləşməsi idi.
O bu fəaliyyətini ehtiyatla reallaşdırır, anonim olaraq Qardaşlığın mvcudluğu və onun tarixi haqqında məlumat verən traktatlarını nəşr etdirirdi. Bunlara misal olaraq Andrea tərəfindən qələmə alınmış Qardaşlıq haqqında xəbər və ya tərəfli rozenkreyser Ordeni cəmiyyətinin nəşrləri (1614), Qardaşlığın tvbəsini (1615) gstərmək olar. Vatikan ehkamlarını lağa qoyan, Avropa hakimlərini Qardaşlığa daxil olmağa ağıran məllif, grnr, mqəddəs taxt-tacı və yezuitləri (mrtəce katolik ruhaniləri cəmiyyətinin zv, katolik monaxı) silib sprməyə qorxurdu. Bunların dnklərə, kafirlərə tutduqları qəddar divanları dini təqiblərə və mbahisələrə evrilirdi. Bunlara misal olaraq ex qardaşlığının təqibini və 1620-ci ildə bunun nəticəsində milli syanın başlanmasını gstərmək olar.
Grnr, buna grə Andrea ilk grnşdən adı qəribə grnən Kristian Rozenkreyserin kimyəvi nikahı adlı əsərində guya ki, artıq znn əlaqələr nəslin olduğu rozenkreyserlər tərəfdarlarının fəlsəfi mhakimlərini və ayinlərini lağa qoyaraq anlatmağa alışmışdı. İnkivizisiya tarixində belə z evirmələr oxdur. Buna grə Andreanın əvvəllər Qardaşlıq ilə əlaqədə olmasını etiraf etməsi ox vacib faktdır.
Masonluğun geneologiyasında (nəsil tarixini yrənən elm) olduğu kimi ordenlərin də tarixində həqiqiliyi şbhəli grnən mistik anlar, mifologiyalar az deyil. Hərəkatı tədqiq edən bəzi tarixilər təsdiq edirlər ki, orden bizim eradan 1000 il əvvəl Qədim Misirdə yaranmışdır. Vaxtına grə yaxın olsa da, həqiqiliyi o qədər də inandırıcı olmayan başqa bir tezisə grə rozenkreyser cəmiyyəti Dəyirmi stol cəngavərlərindən olan kral Artur tərəfindən yaradılmışdır. Daha sonra xa yrşləri mczəsi qvvəyə malik olan Qraal fincanı ilə bağlı olan məbədgahları ordeni və əfsanələr və onların mhafizəilərinə istinadlar var.
Həqiqi olan bircə odur ki, rozenkreyser sznn əmələ gəldiyi qızılgl və xa qədim dvr və orta əsrlərin simvolunda tez-tez rast gəlinirdi. Onun rəngarəng yozumları var. Andreanın znn gerbində qızılgllər Andreyev xaının hər drd tərəfində yerləşdirilib (X formasında). Qızılgl sirrin və incəliyin, xa isə birliyin rəmzidir.
İntibah dvrndə orta əsr alimləri arasında da bu rəsm ox dəbdə idi. Onlar ox vaxt adlarının qarşısına R.K. abbreviaturunu əlavə edirdilər. Biz artıq qeyd etdik ki, o dvrn alim və filosoflarını dşncələri elm və mistikanın uzlaşmasından ibarət idi. Bunlar həqiqi kəşflər və onların mistik təsəvvrlər və termenik (hava girməmək n kip bağlanmış, bərkidilmiş) şərhləri idi. Məlumdur ki, katolik kilsə belələrinə qarşı qatı dşmən mvqedə durmuşdur. Byk hazırlıqla kafirlər, ifritələr n tonqallar qalanırdı. Buradan asanlıqla təqib edilənlərin vəzifələrinin və doktrinalarının gizli qaldığını başa dşmək olar. Məhz buna grə rozenkreyserlərin yaranması həqiqi faktlarla liflərin qarışığı kimi grnr.
Onlar fəlsəfi daş axtarışına ıxaraq ruhların və kabusların mşayiətilə zirzəmilərdə və gizli laboratoriyalarda eksperimentlər aparırdılar. Bu fəlsəfi daş əbədi gənclik bəxş etməklə yanaşı, adi metalın qızıla və gmşə evirmək qabiliyyətinə malik idi (Təsdiq edirlər ki, Andreanın əsəri Hoteyə Faustun sjetini yaratmağa kmək etmişdir).
Bir ox kahinlər ərəb təbirincə zlərini əlkimyagər adlandırırdılar. Szn mistik şərhinə grə qədim dvrdə Nil sahillərində Qara şahlığı bildirirdi. Bu sz o vaxtdan qaranlığın və sirliliyin rəmzi kimi qalmışdır. Əlkimyagər ittifaqlarından birinə Paratsels də aid edilirdi (əsl adı Hohenxeymli Teofrast Bombast idi).
Alman tədqiqatısı Georq Şusterin szlərinə grə bəzi alman knyazlıqlarında, həminin İngiltərədə, Avstriyada, Hollandiyada və İtaliyada o dvrn bir ox məşhur alim və maarfiilərini birləşdirən əlkimyagər ittifaqları var idi. Əlkimyagərlər cəmiyyətinin Rostovda əsasını qoyan grkəmli təbiətşnas və riyaziyyatı alim İoahim Yungius Amos Komenski ilə dostluq edirdi. Artıq fırıldaqı və avanturistlər qızıla hərisi olan kobud feodallar sırasına aid edilən əlkimyagər anlayışı msbət (və ya mənfi) mənalarda işlənirdi. Ancaq burada da kifayət qədər mistik grşlər vardır. Şusterin qeyd etdiyi kimi bu əlkimyagər ittifaqları əslində riyaziyyatıları və təbiətşnasıları zndə toplayan həqiqi akademiyalar idi. Lakin anlaşılmaz, cəfəng grnən dilləri isə zlərinin dini və elmi əqidələrini maskalamaq n lazım idi. Bu əqidələr kilsənin hakim nəzəriyyələrinin tam əksinə idi. [1]
XVI əsrin axırlarında, yaxud XVII əsrin lap əvvəllərində mxtəlif lkələrin əlkimyagərləri ittifaqları, akademiyaları, rozenkreyser qardaşları tamamilə birləşdilər. G.Şusterin szlərinə grə rozenkreyserlər Ordeninin təsis edilməsi tarixi təxminən 1604-c ilə dşr. Onlar yezuitlərə qarşı duraraq, z tərəfdarlarını təqiblərdən mdafiə edir, z doktrinalarını məşhurlaşdıran manifestlər nəşr etdirib yayırdılar.
Yeni daxil olanlardan da sadiqlik və susmaq, szdə və hərəkətdə qardaşını dəstəkləmək, ierarxiyaya riayət etmək andı tələb edirdilər. Ordendəki kiiklər şagirdlər sinfini təşkil edirdilər. Onlara da zərində Ata və ya Başı adlı təbəqə duran byklər rəhbərlik edirdilər.
Bu otuzillik mharibə dvrndə zlərini qoruya bilmiş alman (və başqa) rozenkreyserlərinin İngiltərədə gcləndiyi vaxt baş vermişdir. Ancaq hələlik Amos Komenski haqqında shbətimizi davam etdirək.
Andreanın dostu və tərəfdarı və Byome ilə bir ox fikir durmaları olan Komenski maarifilik fəlsəfəsini yaradanlar sırasında olmaqla bərabər masonluğun doktrinalarını da məyyənləşdirmişdir.
Onlara tərəf gələcək dəyişikliklərin zəruriliyini başa dşən khnə cəmiyyətin nmayəndələri də meyl edirdilər. Ya da onlar bu yeniliklərlə doğmalaşmağa alışırdılar ki, gələcəkdə onların nfuzunu azalda biləcək kəskin evrilişlərin qarşısını alsınlar.
59fb9ae87f