|
Kâh
oluyor ki, âyet, zâhirî sebebi icadın kabiliyetinden azletmek ve uzak
göstermek için, müsebbebin gayelerini, semerelerini gösteriyor tâ
anlaşılsın ki, sebep yalnız zâhirî bir perdedir. Çünkü gayet hakîmâne
gayeleri ve mühim semereleri irade etmek, gayet alîm, hakîm birinin işi
olmak lâzımdır. Sebebi ise şuursuz, câmiddir.
Hem semere ve gayetini
zikretmekle âyet gösteriyor ki, sebepler çendan nazar-ı zâhirîde ve
vücutta müsebbebatla muttasıl ve bitişik görünür. Fakat hakikatte
mabeynlerinde uzak bir mesafe var. Sebepten müsebbebin icadına kadar o
derece uzaklık var ki, en büyük bir sebebin eli, en ednâ bir müsebbebin
icadına yetişemez. İşte, sebep ve müsebbep ortasındaki uzun mesafede,
esmâ-i İlâhiye birer yıldız gibi tulû eder. Matlaları, o mesafe-i
mâneviyedir. Nasıl ki zâhir nazarda dağların daire-i ufkunda semânın
etekleri muttasıl ve mukarin görünür. Halbuki, daire-i ufk-u cibalîden
semânın eteğine kadar, umum yıldızların matlaları ve başka şeylerin
meskenleri olan bir mesafe-i azîme bulunduğu gibi, esbab ile müsebbebat
mabeyninde öyle bir mesafe-i mâneviye var ki, imanın dürbünüyle, Kur’ân’ın
nuruyla görünür. Meselâ,
فَلْيَنْظُرِ
اْلاِنْسَانُ
اِلٰى
طَعَامِهِ -
اَنَّا
صَبَبْنَا
الْمَاۤءَ
صَبًّا -
ثُمَّ
شَقَقْنَا
اْلاَرْضَ
شَقًّا -
فَاَنْبَتْنَا
فِيهَا
حَبًّا -
وَعِنَبًا
وَقَضْبًا -
وَزَيْتُونًا
وَنَخْلاً -
وَحَدَاۤئِقَ
غُلْبًا -
وَفَاكِهَةً
وَاَبّاً -
مَتَاعًا
لَكُمْ
وَ
ِلاَنْعَامِكُمْ 1
İşte
şu âyet-i kerime, mu’cizât-ı kudret-i İlâhiyeyi bir tertib-i hikmetle
zikrederek esbabı müsebbebâta raptedip, en âhirde مَتَاعًا
لَكُمْ lâfzıyla bir gayeyi gösterir ki, o gaye, bütün o müteselsil
esbab ve müsebbebat içinde o gayeyi gören ve takip eden gizli bir
Mutasarrıf bulunduğunu ve o esbab Onun perdesi olduğunu ispat
eder.
Evet, مَتَاعًا
لَكُمْ
وَ
ِلاَنْعَامِكُمْ tabiriyle, bütün esbabı icad kabiliyetinden azleder.
Dipnotlar - Arapça İbareler -
Haşiyeler :
1 : “İnsan, yediklerine bir baksın. Biz
suyu bol bol indirdik. Toprağı yardıkça yardık. Ondan daneler, üzümler,
sebzeler, zeytinlikler, hurmalıklar, bol ağaçlı bahçeler, çeşit çeşit
meyveler ve otlar bitirdik size ve hayvanlarınıza rızık olsun diye.” Abese
Sûresi, 80:24-32. |
Lügatler :
âhir : son
alîm : sonsuz ilim
sahibi
azletmek : ayırmak, uzaklaştırmak
câmid :
cansız
çendan : gerçi
daire-i ufk-u cibalî : dağın
ufuk dairesi, çizgisi
daire-i ufuk : ufuk dairesi, görüş
alanı
ednâ : en basit, en aşağı
esbab :
sebepler
esmâ-i İlâhiye : Allah’ın isimleri
gayet :
son
hakikat : gerçek
hakîm : herşeyi hikmetle
yapan
hakîmâne : hikmetli bir şekilde
icad :
yaratma
irade etmek : dilemek, tercih etmek
lâfz :
ifade, söz
mabeyn : ara
matla : doğuş
yeri
mesafe-i azîme : büyük mesafe
mesafe-i mâneviye :
mânevî mesafe
mu’cizât-ı kudret-i İlâhiye : Allah’ın kudret
mu’cizeleri
mukarin : beraber, yakın olan
Mutasarrıf :
sonsuz tasarruf sahibi ve yetkisi olan, her işi kendi istek ve kurallarına
göre idare eden Allah
muttasıl : yapışık,
bitişik
müsebbebat : sebeplerle meydana gelenler, sebeplerin
sonuçları
müteselsil : zincirleme
nazar :
bakış
nazar-ı zahirî : dışa dönük bakış
raptetmek :
bağlamak
sema : gök
semere : meyve,
netice
şuur : bilinç
tertib-i hikmet : hikmetli
düzenleme
tulû etmek : doğmak
umum :
bütün
vücut : varlık
zahirî :
görünürde
zikretmek : anmak,
belirtmek |
