|
Şudur
ki: Kur’ân, başka kelâmlarla kabil-i kıyas olamaz. Çünkü, kelâmın
tabakaları, ulviyet ve kuvvet ve hüsn-ü cemâl cihetinden dört menbaı var:
Biri mütekellim, biri muhatap, biri maksat, biri makamdır. Ediplerin,
yanlış olarak yalnız makam gösterdikleri gibi değildir. Öyle ise, sözde
kim söylemiş, kime söylemiş, niçin söylemiş, ne makamda söylemiş ise bak.
Yalnız söze bakıp durma.
Madem
kelâm kuvvetini, hüsnünü bu dört menbadan alır. Kur’ân’ın menbaına dikkat
edilse, Kur’ân’ın derece-i belâğati, ulviyet ve hüsnü anlaşılır. Evet,
madem kelâm, mütekellime bakıyor. Eğer o kelâm emir ve nehiy ise,
mütekellimin derecesine göre irade ve kudreti de tazammun eder. O vakit
söz mukavemetsûz olur, maddî elektrik gibi tesir eder; kelâmın ulviyet ve
kuvveti o nisbette tezayüd eder.
Meselâ 1 يَاۤ
اَرْضُ
ابْلَعِى
مَاۤءَكِ
وَيَاسَمَاۤءُ
اَقْلِعِى yani “Yâ arz! Vazifen bitti; suyunu yut. Yâ semâ! Hâcet
kalmadı; yağmuru kes.”
Meselâ 2 فَقَالَ
لَهَا
وَلِْلاَرْضِ
ائْتِيَا
طَوْعًا
اَوْ
كَرْهًا
قَالَتَاۤ
اَتَيْنَا
طَاۤئِعِينَ yani “Yâ arz, yâ semâ! İster istemez geliniz, hikmet ve
kudretime râm olunuz. Ademden çıkıp, vücutta meşhergâh-ı san’atıma
geliniz’ dedi. Onlar da: “Biz kemâl-i itaatle geliyoruz. Bize gösterdiğin
her vazifeyi Senin kuvvetinle göreceğiz.” İşte, kuvvet ve iradeyi tazammun
eden hakikî ve nâfiz şu emirlerin kuvvet ve ulviyetine bak.
Sonra
insanların 3اُسْكُنِى
يَاۤ
اَرْضُ
وَانْشَقِّى
يَاسَمَاۤءُ
وَقوُمِى
اَيَّتُهَا
الْقِيَامَةُ gibi suret-i emirde cemâdâta hezeyanvâri muhaveresi, hiç o
iki emre kabil-i kıyas olabilir mi? Evet, temennîden neş’et eden arzular
ve o arzulardan neş’et eden fuzuliyâne emirler nerede, hakikat-i
âmiriyetle muttasıf bir âmirin iş başında hakikat-i emri nerede? Evet,
emr-i nâfiz, büyük bir âmirin mutî ve büyük bir ordusuna “Arş!” emri
nerede? Ve şöyle bir emir, âdi bir neferden işitilse, iki emir sureten bir
iken, mânen bir neferle bir ordu kumandanı kadar farkı var.
Dipnotlar - Arapça İbareler -
Haşiyeler :
1 : Hûd Sûresi, 11:44.
2
: Fussilet Sûresi, 41:11.
3
: Ey yer, sâkin ol; ey gök, yarıl; ey kıyamet,
kop! |
Lügatler :
adem : hiçlik, yokluk
âdi : basit,
sıradan
âmir : emreden
arş! : haydi!
arz :
yer
cemâdat : cansızlar
derece-i belâğat : belâğat
derecesi
edip : edebiyatçı
emr-i nâfiz : etkili, tesir
gücü olan emir
fuzuliyâne : lüzumsuzca
hâcet :
ihtiyaç
hakikat-i âmiriyet : emredicilik gerçeği
hakikat-i
emr : gerçek emir
hakikî : gerçek
hezeyanvâri :
saçma sapan bir şekilde
hikmet : herşeyin belirli gayelere
yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması
hüsn
: güzellik
kabil-i kıyas : kıyası mümkün
kelâm :
kelime, söz
kemâl-i itaat : tam bir itaat, mükemmel ve kusursuz
bir şekilde boyun eğme
menba : kaynak
meşhergâh-ı
san’at : san’atın sergilendiği yer
muhatap : kendisine karşı
konuşulan
muhavere : karşılıklı konuşma
mukavemetsûz :
dirençsiz
mutî : itaat eden
muttasıf :
vasıflı
mütekellim : konuşan
nâfiz : etkili, hükmü
geçen
nefer : asker, er
nehiy : yasak
neş’et
: meydana gelme, doğma
nisbet : oran
râm olmak : boyun
eğmek
semâ : gök
sureten : görünüşte
suret-i
emir : emir şekli
tazammun etmek : içine
almak
tazammun : içine alma
temennî : istek,
dua
tezâyüd : artma
ulviyet : yücelik
vücut
: varlık |
