NUR ÇEŞMESİ-3-MEYVE RİSALESİNDEN YEDİNCİ MESELE

0 views

Skip to first unread message

Erhan Patlak

unread,

Feb 8, 2026, 8:20:14 AM (12 days ago) Feb 8

NUR ÇEŞMESİ

3.MEYVE RİSALESİNDEN YEDİNCİ MESELE

Denizli hapsinde bir Cuma gününün meyvesidir.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
¹وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ

²مَا خَلْقُكُمْ وَلاَ بَعْثُكُمْ إِلاَّ كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

فَانْظُرْ إِلٰۤى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللهِ كَيْفَ يُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذٰلِكَ ³لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ

Bir zaman Kastamonu’da “Hâlıkımızı bize tanıttır” diyen lise talebelerine sâbık Altıncı Meselede mektep fünununun dilleriyle verdiğim dersi, Denizli Hapishanesinde benimle temas edebilen mahpuslar okudular. Tam bir kanaat-i imaniye aldıklarından, âhirete bir iştiyak hissedip, “Bize âhiretimizi de tam bildir. Tâ ki, nefsimiz ve zamanın şeytanları bizi yoldan çıkarmasın, daha böyle hapislere sokmasın” dediler. Ve Denizli hapsindeki Risale-i Nur şakirtlerinin ve sabıkan Altıncı Meseleyi okuyanların arzularıyla, âhiret rüknünün dahi bir hülâsasının beyanı lâzım geldi. Ben de Risale-i Nur’dan bir kısacık hülâsa ile derim:
Nasıl ki, Altıncı Meselede biz Hâlıkımızı arzdan, semâvâttan sorduk; onlar fenlerin dilleriyle, güneş gibi Hâlıkımızı bize tanıttırdılar. Aynen biz de âhiretimizi başta o bildiğimiz Rabbimizden, sonra Peygamberimizden, sonra Kur’ân’ımızdan, sonra sair peygamberler ve mukaddes kitaplardan, sonra melâikelerden, sonra kâinattan soracağız.

İşte, birinci mertebede âhireti Allah’tan soruyoruz. O da bütün gönderdiği elçileriyle ve fermanlarıyla ve bütün isimleriyle ve sıfatlarıyla, “Evet, âhiret vardır ve sizi oraya sevk ediyorum” ferman ediyor. Onuncu Söz, on iki parlak ve kat’î hakikatlerle, bir kısım isimlerin âhirete dair cevaplarını ispat ve izah eylemiş. Burada, o izaha iktifaen gayet kısa bir işaret ederiz.
Evet, madem hiçbir saltanat yoktur ki, o saltanata itaat edenlere mükâfatı ve isyan edenlere mücâzâtı bulunmasın. Elbette rububiyet-i mutlaka mertebesinde bir saltanat-ı sermediyenin, o saltanata iman ile intisap ve tâat ile fermanlarına teslim olanlara mükâfatı ve o izzetli saltanatı küfür ve isyanla inkâr edenlere de mücâzâtı; o rahmet ve cemâle, o izzet ve celâle lâyık bir tarzda olacak diye Rabbü’l-Âlemin ve Sultanü’d-Deyyân isimleri cevap veriyorlar.
Hem madem güneş gibi, gündüz gibi, zemin yüzünde bir umumî rahmet ve ihatalı bir şefkat ve kerem gözümüzle görüyoruz. Meselâ, o rahmet, her baharda umum ağaçları ve meyveli nebatları cennet hûrileri gibi giydirip, süslendirip, ellerine her çeşit meyveleri verip bizlere uzatıp “Haydi alınız, yiyiniz” dediği gibi; bir zehirli sineğin eliyle bizlere şifalı, tatlı balı yedirdiği ve elsiz bir böceğin eliyle en yumuşak ipeği bizlere giydirdiği gibi, bir avuç kadar küçücük çekirdeklerde, tohumcuklarda binler batman taamları bizim için saklayan ve ihtiyat zahîresi olarak o küçücük depolarda yerleştiren bir rahmet, bir şefkat, elbette hiç şüphe olamaz ki, bu derece nâzeninâne beslediği bu sevimli ve minnettarları ve perestişkârları olan mü’min insanları idam etmez. Belki, onları daha parlak rahmetlere mazhar etmek için, hayat-ı dünyeviye vazifesinden terhis eder diye, Rahîm ve Kerîm isimleri sualimize cevap veriyorlar, “El-Cennetü hakkun” diyorlar.

Hem madem biz gözümüzle görüyoruz ki, umum mahlûklarda ve zemin yüzünde öyle bir hikmet eli işliyor ve öyle bir adalet ölçüleriyle işler dönüyor ki, akl-ı beşer onun fevkinde düşünemiyor. Meselâ, insanın bin cihazatına takılan hikmetlerinden yalnız bir küçük çekirdek kadar kuvve-i hafızasında bütün tarihçe-i hayatını ve ona temas eden hadsiz hâdisâtı o kuvvecikte yazıp, onu bir kütüphane hükmüne getirip ve insanın haşirde muhakemesi için neşir olacak olan defter-i a’mâlinin bir küçük senedi olarak her vakit hatırlatmak sırrıyla her insanın eline vererek dimağının cebine koyan bir ezelî hikmet; ve bütün masnuatta gayet hassas mizanlarla âzâlarını yerleştiren, mikroptan gergedana, sinekten simurga kuşuna, bir çiçekli nebattan milyarlar, trilyonlarla çiçekler açan bahar çiçeğine kadar, israfsız ölçülerle bir tenasüp, bir muvazene, bir intizam ve bir cemâl içinde masnuatı bir hüsn-ü san’at yapan ve her zîhayatın hukuk-u hayatını kemâl-i mizanla veren, iyiliklere güzel neticeler ve fenalıklara fena neticeler verdiren ve Âdem zamanından beri tâği ve zâlim kavimlere vurduğu tokatlarla kendini pek kuvvetli ihsas ettiren bir adalet-i sermediye, elbette ve hiç şüphe getirmez ki, güneş gündüzsüz olmadığı gibi, o hikmet-i ezeliye, o adalet-i sermediye âhiretsiz olmazlar ve ölümde en zâlimlerin ve en mazlumların bir tarzda gitmelerindeki âkıbetsiz bir dehşetli haksızlığa, adaletsizliğe ve hikmetsizliğe hiçbir vechile müsaade etmezler diye, Hakîm ve Hakem ve Adl ve Âdil isimleri bizim sualimize kat’î cevap veriyorlar.
Hem madem bütün zîhayat mahlûkların, elleri yetişmediği ve iktidarları dairesinde olmayan bütün hâcâtlarını, bütün fıtrî matlaplarını bir nevi dua bulunan istidad-ı fıtrî ve ihtiyac-ı zarurî dilleriyle istedikleri vakitte, gayet rahîm ve işitici ve şefkatli bir dest-i gaybî tarafından verildiğinden ve ihtiyarî olan daavât-ı insaniyenin, hususan havasların ve nebîlerin dualarının on adetten altı yedisi hilâf ı âdet makbul olmasından kat’î anlaşılıyor ki, her dertlinin âhını, her muhtacın duasını işiten ve dinleyen bir Semî’ ve Mücîb perde arkasında var, bakar ki, en küçük bir zîhayatın en küçük bir ihtiyacını görür ve en gizli bir âhını işitir, şefkat eder, fiilen cevap verir, memnun eder.

Elbette ve herhalde hiçbir şüphe ihtimali kalmaz ki, mahlûkların en ehemmiyetlisi olan nev-i insanın en ehemmiyetli ve umumî ve umum kâinatı ve umum esmâ ve sıfât-ı İlâhiyeyi alâkadar eden bekà-i uhreviyeye ait dualarını içine alan ve nev-i insanın güneşleri ve yıldızları ve kumandanları olan bütün peygamberleri arkasına alıp onlara duasına âmin, âmin dedirten ve ümmetinden hergün her ferd-i mütedeyyin, hiç olmazsa kaç defa ona salâvat getirmekle onun duasına âmin, âmin diyen ve belki bütün mahlûkat o duasına iştirak ederek “Evet ya Rabbenâ! İstediğini ver; biz de onun istediğini istiyoruz” diyorlar. Bütün bu reddedilmez şerait altında bekà-i uhrevî ve saadet-i ebediye için Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâmın, haşrin hadsiz esbâb-ı mûcibesinden yalnız tek duası, Cennetin vücuduna ve baharın icadı kadar kudretine kolay olan âhiretin icadına kâfi bir sebeptir diye, Mücîb ve Semî’ ve Rahîm isimleri bizim sualimize cevap veriyorlar.
Hem madem, gündüz bedahetle güneşi gösterdiği gibi, zemin yüzünde, mevsimlerin tebeddülünde küllî ölmek ve dirilmekte, perde arkasında bir Mutasarrıf, gayet intizamla koca küre-i arzı bir bahçe, belki bir ağaç kolaylığında ve intizamında ve azametli baharı bir çiçek suhuletinde ve mîzanlı ziynetinde ve zemin sahifesinde üç yüz bin haşir ve neşrin nümune ve misallerini gösteren üç yüz bin kitap hükmündeki nebatat ve hayvanat taifelerini onda yazar, beraber ve birbiri içinde şaşırmayarak, karışık iken karıştırmayarak, birbirine benzemekle beraber iltibassız, sehivsiz, hatasız, mükemmel, muntazam, mânidar yazan bir kalem-i kudret, bu azameti içinde hadsiz bir rahmet, nihayetsiz bir hikmetle işlediği gibi; koca kâinatı bir hanesi misillü insana musahhar ve müzeyyen ve tefriş etmek ve o insanı halife-i zemin ederek ve dağ ve gök ve yer tahammülünden çekindikleri emanet-i kübrâyı ona vermesi ve sair zîhayatlara bir derece zabitlik mertebesiyle mükerrem etmesi ve hitâbât-ı Sübhâniyesine ve sohbetine müşerref eylemesiyle fevkalâde bir makam verdiği ve bütün semâvî fermanlarda ona saadet-i ebediyeyi ve bekà-i uhreviyeyi kat’î vaad ve ahdettiği halde, elbette ve hiçbir şüphe olmaz ki, bahar kadar kudretine kolay gelen dâr-ı saadeti o mükerrem ve müşerref insanlar için açacak ve yapacak ve haşir ve kıyameti getirecek diye, Muhyî ve Mümît ve Hayy ve Kayyûm ve Kadîr ve Alîm isimleri, Hâlıkımızdan sormamıza cevap veriyorlar.

Evet, her baharda bütün ağaçları ve otların köklerini aynen ihya ve nebatî ve hayvanî üç yüz bin nevi haşrin ve neşrin nümunelerini icad eden bir kudret, Muhammed ve Mûsâ Aleyhimesselâtü Vesselâmların herbirinin ümmetinin geçirdiği bin senelik zaman, karşı karşıya hayalen getirilip bakılsa, haşrin ve neşrin bin misalini ve bin delilini iki bin baharda ^(HAŞİYE) gösterdiği görülecek. Ve, böyle bir kudretten haşr-i cismânîyi uzak görmek, bin derece körlük ve akılsızlıktır.
Hem madem nev-i beşerin en meşhurları olan yüz yirmi dört bin peygamberler ittifakla saadet-i ebediyeyi ve bekà-yı uhrevîyi Cenâb-ı Hakkın binler vaad ve ahdlerine istinaden ilân edip mu’cizeleriyle doğru olduklarını ispat ettikleri gibi, hadsiz ehl-i velâyet, keşfle ve zevkle aynı hakikate imza basıyorlar. Elbette o hakikat güneş gibi zâhir olur; şüphe eden divâne olur.

Evet, bir fende ve bir san’atta mütehassıs bir iki zâtın o fen ve o san’ata ait hükümleri ve fikirleri, onda ihtisası olmayan bin adamın, hattâ başka fenlerde âlim ve ehl-i ihtisas da olsalar, muhalif fikirlerini hükümden iskat ettikleri gibi; bir mes’elede, mesela, Ramazan hilâlini yevm-i şekte ispat etmek ve “Süt konservelerine benzeyen ceviz-i hindî bahçesi rû-yi zeminde var” diye dâvâ etmekte iki ispat edici, bin inkâr edici ve nefyedicilere galebe edip dâvâyı kazanıyorlar. Çünkü ispat eden yalnız bir ceviz-i hindîyi veyahut yerini gösterse kolayca dâvâyı kazanır. Onu nefiy ve inkâr eden bütün rû-yi zemini aramak, taramakla hiçbir yerde bulunmadığını göstermekle dâvâsını ispat edebildiği gibi; Cenneti ve dâr-ı saadeti ihbar ve ispat eden, yalnız bir izini sinemada gibi keşfen, bir gölgesini, bir tereşşuhunu göstermekle dâvâyı kazandığı halde; onu nefiy ve inkâr eden, bütün kâinatı ve ezelden ebede kadar zamanları görmek ve göstermekle ancak inkârını ve nefyini ispat ile dâvâyı kazanabilir. Ve bu ehemmiyetli sırdandır ki, “Hususi bir yere bakmayan ve imanî hakikatler gibi umum kâinata bakan nefiyler, inkârlar—zâtında muhâl olmamak şartıyla—ispat edilmez” diye ehl-i tahkik ittifak edip bir düstur-u esasî kabul etmişler.
İşte bu kat’î hakikate binaen, binler feylesofların muhalif fikirleri, böyle imanî meselelerde birtek muhbir-i sâdıka karşı hiçbir şüphe, hattâ vesvese vermemek lâzımken, yüz yirmi bin ispat edici ehl-i ihtisas ve muhbir-i sâdıkın ve hadsiz ve nihayetsiz müsbit ve mütehassıs ehl-i hakikat ve ashab-ı tahkikin ittifak ettikleri erkân-ı imaniyede, aklı gözüne inmiş, kalbsiz, mâneviyattan uzaklaşmış, körleşmiş birkaç feylesofun inkârlarıyla şüpheye düşmenin ne kadar ahmaklık ve divanelik olduğunu kıyas ediniz.

Hem madem, gözümüzle gündüz gibi, hem nefsimizde, hem etrafımızda bir rahmet-i âmme ve bir hikmet-i şâmile ve bir inayet-i daime müşahede ediyoruz ve dehşetli bir saltanat-ı rububiyet ve dikkatli bir adalet-i âliye ve izzetli icraat-ı celâliyenin âsârını ve cilvelerini görüyoruz. Hattâ bir ağacın meyveleri ve çiçekleri sayısınca o ağaca hikmetler takan bir hikmet ve herbir insanın cihazatı ve hissiyâtı ve kuvveleri adedince ihsanları, in’âmları ona bağlamış bir rahmet ve Kavm-i Nuh ve Hûd ve Salih Aleyhimüsselâm ve Kavm-i Âd ve Semûd ve Fir’avun gibi âsi milletlere tokat vuran ve en küçük bir zîhayatın hakkını muhafaza eden izzetli ve inayetli bir adalet ve

وَمِنْ اٰيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاۤءُ وَاْلاَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ اْلاَرْضِ اِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ⁴

âyeti, azametli bir îcâz ile der:
Nasıl ki iki kışlada yatan ve duran mutî askerler, bir kumandanın çağırmasıyla silâh başına ve vazife başına boru sesiyle gelmeleri gibi, aynen öyle de, bu iki kışlanın misalinde ve emre itaatinde koca semâvât ve küre-i arz Sultan-ı Ezelînin askerlerine iki mutî kışla gibi, ne vakit Hazret-i İsrafil Aleyhisselâmın borusuyla o kışlalarda ölümle yatanlar çağrılsa, derhal ceset libaslarını giyip dışarı fırlamalarını ispat edip gösteren, her baharda arz kışlası içindekiler, melek-i ra’dın borusuyla aynı vaziyeti göstermesiyle nihayetsiz azameti anlaşılan bir saltanat-ı rububiyet; elbette ve elbette ve herhalde ve hiç şüphe getirmez ki, Onuncu Sözde ispatına binaen o rahmet ve hikmet ve inayet ve adalet ve saltanat-ı sermediyenin gayet kat’î istedikleri dâr-ı âhiret ve daire-i haşir ve neşrin açılmamasıyla o nihayetsiz cemâl-i rahmet nihayetsiz bir çirkin merhametsizliğe inkılâp etmesi ve o hadsiz kemâl-i hikmet, hadsiz kusurlu abesiyete ve faidesiz israfata dönmesi ve o gayet şirin inayet, gayet acı ihanetlere değişmesi ve o gayet mizanlı ve hakkaniyetli adalet, gayet şiddetli zulümlere kalb olması ve o gayet derecede haşmetli ve kuvvetli saltanat-ı sermediye sukut etmesi ve haşrin gelmemesiyle bütün haşmeti kaybolması ve kemâlât-ı rububiyeti acz ve kusur ile lekedar olması, hiçbir cihet-i imkânı yok, hiçbir akıl ihtimal vermez, yüz muhal içinde birden bulunur, dâire-i imkân haricinde bâtıl ve mümtenidir.

Çünkü nâzenin ve nazdar beslediği ve akıl ve kalb gibi cihazatla saadet-i ebediyeye ve âhirette bekà-i daimîye iştiyak hissini verdiği halde onu ebedî idam etmek, ne kadar gadirli bir merhametsizlik; ve onun yalnız dimağına yüzer hikmetler ve faideler taktığı halde onu dirilmemek üzere bütün cihazatını ve binler faideleri bulunan istidadâtını âkıbetsiz bir ölümle faidesiz, neticesiz, hikmetsiz bütün bütün israf etmek, ne derece hilâf-ı hikmet ve binler vaid ve ahidlerini yerine getirmemekle—hâşâ—aczini ve cehlini göstermek, ne kadar o haşmet-i saltanata ve o kemâl-i rububiyete zıttır, her zîşuur anlar. Bunlara kıyasen, inayet ve adâleti tatbik eyle...

İşte, Hâlıkımızdan sorduğumuz âhirete dair sualimize Rahmân, Hakîm, Adl, Kerîm, Hâkim isimleri mezkûr hakikatle cevap veriyorlar; şeksiz, şüphesiz, güneş gibi âhireti ispat ediyorlar.

Hem madem biz gözümüzle görüyoruz, öyle ihâtalı ve azametli bir hafîziyet hükmeder ki, zîhayat herşeyin ve her hâdisenin çok sûretlerini ve gördüğü fıtrî vazifesinin defterini ve esmâ-i İlâhiyeye karşı lisan-ı hal ile tesbihatına dair sahife-i a’mâlini misâlî levhalarda ve çekirdeklerinde ve tohumcuklarında ve Levh-i Mahfuzun nümunecikleri olan kuvâ-yı hafızalarında ve bilhassa insanın dimağındaki pek büyük ve pek küçük kütüphanesi olan kuvve-i hafızasında ve sair maddî ve mânevî in’ikâs âyinelerinde kaydeder, yazdırır, zaptederek muhafaza altına alır. Sonra, mevsimi geldikçe bütün o mânevî yazıları maddî bir tarzda da gözümüze gösterip milyonlarla misâller ve deliller ve nümuneler kuvvetiyle ⁵ وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ âyetindeki en acip bir hakikat-ı haşriyeyi, kudretin bir çiçeği olan her bahar, kendi çiçek-i ekberinde milyarlar dille kâinata ilân eder. Ve başta nev-i insan olarak eşya, fenaya düşmek ve ademe sukut etmek ve hiçlikte mahvolmak ve başta nev-i beşer olarak zîhayatlar idam edilmek için yaratılmamışlar. Belki bekàya terakki ile ve devama tasaffi ile ve sermedî vazifeye istidadıyla girmek için halk olunduklarını gayet kuvvetli ispat eder.

Evet, her baharda müşahede ediyoruz ki, güz mevsimi kıyametinde vefat eden hadsiz nebatat, bahar haşrinde herbir ağaç, herbir kök, herbir çekirdek, herbir tohum⁶ وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ âyetini okuyup bir mânâsını, bir ferdini kendi diliyle, geçmiş senelerde gördüğü vazifenin misalleriyle tefsir ederek o azametli hafîziyete şehadet eder, ⁷ هُوَ اْلأَوَّلُ وَاْلاٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ âyetindeki dört muazzam hakikatleri herşeyde gösterip hafîziyeti âzami derecede ve haşri bahar kolaylığında ve kat’iyetinde bizlere ders verir.
Evet, bu dört ismin cilveleri en cüz’îden en küllîye kadar cereyan ederler. Meselâ, nasıl ki bu ağacın menşei olan bir çekirdek, ⁸ اَ ْلأَوَّلُ ismine mazhariyetle o ağacın gayet mükemmel programını ve icadının noksansız cihazatını ve teşekkülünün bütün şeraitini câmi’ bir kutucuktur ki, hafîziyetin azametini ispat eder.

⁹ وَاْلاٰخِرُ ismine mazhar olan meyvesi ise, çekirdekleriyle o ağacın işlediği bütün fıtrî vazifelerinin fihristesini ve amellerinin listesini ve hayat-ı saniyesinin düsturlarını ihtiva eden bir sandukçuktur ki, âzamî derecede hafîziyete şehadet eder.
¹⁰ وَالظَّاهِرُ ismine mazhar olan o ağacın suret-i cismâniyesi ise, öyle tenasüplü ve san’atlı ve süslü bir hulle, bir libas ve ayrı ayrı nakışlar ve zîynetler ve yaldızlı nişanlarla tezyin edilmiş, güya yetmiş renkli bir hûri elbisesidir ki, hafîziyet içinde azamet-i kudret ve kemâl-i hikmet ve cemâl-i rahmeti gözlere gösterir.
¹¹ وَالْبَاطِنُ ismine âyine olan o ağacın içindeki makinesi ise, öyle muntazam ve mükemmel ve mu’cizatlı bir fabrika, bir destgâh, bir kimyahâne ve hiçbir dalı ve meyveyi ve yaprağı gıdasız bırakmayan mizanlı bir kazan-ı erzaktır ki, hafîziyet içinde kemâl-i kudret ve adalet ve cemâl-i rahmet ve hikmeti güneş gibi ispat eder.
Aynen öyle de, küre-i arz, senevî mevsimler cihetinde bir ağaçtır. İsm-i Evvel cilvesiyle güz mevsiminde hafîziyete emanet edilen bütün tohumlar ve çekirdekler, bahar çarşafını giyen zemin yüzünün milyarlar dal, budak, meyve veren ve çiçek açan ağacının teşkilatına dair İlâhî emirlerin mecmuacıkları ve kaderden gelen düsturların listeleri ve geçen yazın işlediği vazifelerin küçücük sahife i amelleri ve defter-i hidematıdır ki, bilbedahe bir Hafîz-i Zülcelâl-i ve’l-İkramın hadsiz kudret, adalet, hikmet, rahmet ile iş gördüğünü gösteriyor.

Ve senevî zemin ağacının âhiri ise, ikinci güzde o ağacın gördüğü bütün vazifelerini ve esmâ-i İlâhiyeye karşı ettiği bütün fıtrî tesbihatlarını ve gelecek bahar haşrinde neşrolabilen bütün sahâif-i amallerini, zerrecik ve küçücük kutucukların içine koyup, Hafîz-i Zülcelâlin dest-i hikmetine teslim eder Hüve’l-Âhir ismini hadsiz dillerle kâinat yüzünde okur.
Ve bu ağacın zâhiri ise, haşrin üç yüz bin misallerini ve emarelerini gösteren üç yüz bin küllî ve çeşit çeşit çiçekler açıp hadsiz rahmâniyet ve rezzâkiyet ve rahîmiyet ve kerîmiyet sofralarını sererek zîhayatlara ziyafetler vermekle Hüve’z-Zâhir ismini, meyveleri, çiçekleri, taamları sayısınca lisanlarıyla zikredip medh ü senâ eder, gündüz gibi ¹² وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ hakikatini gösterir.
Bu haşmetli ağacın bâtını ise, hadsiz ve hesaba gelmez muntazam makineleri ve mizanlı fabrikaları kemâl-i dikkat ve intizamla işlettiren öyle bir kazan ve destgâhtır ki, bir dirhemden bin batman taamları pişirir, açlara yetiştirir. Ve öyle bir mizan ve dikkatle işler ki, zerre kadar tesadüfün karışmasına bir yer bırakmıyor. Hüve’l-Bâtın ismini zeminin içyüzüyle, yüz bin dille tesbih eden bazı melâike gibi, yüz bin tarzlarda ilân edip ispat eder.
Hem arz, senevî hayatı haysiyetiyle bir ağaç olduğu ve o dört isim içinde hafîziyeti ve onunla haşir kapısına bir anahtar yaptığı gibi; aynen öyle de, dehrî ve dünya hayatı cihetiyle yine meyveleri âhiret pazarına gönderilen bir muntazam ağaçtır. Ve o dört isme öyle bir mazhar, bir âyine ve âhirete giden bir yol açar ki, genişliğini ihataya ve tabire aklımız kâfi gelmiyor. Yalnız bu kadar deriz:

Nasıl ki bir saatin saniyeleri ve dakikaları ve saatleri ve günleri sayan haftalık saatin milleri birbirine benzer, birbirini ispat eder. Saniyelerin hareketini gören, sair çarkların hareketlerini tasdik etmeye mecbur olur. Aynen öyle de, semâvât ve arzın Hâlık-ı Zülcelâlinin bir saat-i ekberi olan bu dünyanın saniyelerini sayan günler ve dakikalarını hesap eden seneler ve saatlerini gösteren asırlar ve günlerini bildiren devirler birbirine benzer, birbirini ispat eder. Ve bu gecenin sabahı ve bu kışın baharı kat’iyetinde fâni dünyanın karanlıklı kışının bâki bir baharı ve sermedî bir sabahı geleceğini hadsiz emârelerle haber verir diye, Hafîz ismi ile ¹³ هُوَ اْلأَوَّلُ وَاْلاٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ isimleri, biz Hâlıkımızdan sorduğumuz haşir meselesine, mezkûr hakikatle cevap veriyorlar.
Hem madem gözümüzle görüyoruz ve aklımızla anlıyoruz ki;
• İnsan şu kâinat ağacının en son ve en cemiyetli meyvesi,
• Ve hakikat-ı Muhammediye Aleyhissalâtü Vesselâm cihetiyle çekirdek-i aslîsi,
• Ve kâinat Kur’ân’ının âyet-i kübrası,
• Ve İsm-i Âzamı taşıyan âyetü’l-kürsîsi,
• Ve kâinat sarayının en mükerrem misafiri,
• Ve o saraydaki sair sekenelerde tasarrufa mezun en faal memuru,
• Ve kâinat şehrinin zemin mahallesinin bahçesinde ve tarlasında, varidat ve sarfiyatına ve zer’ ve ekilmesine nezarete memur,
• Ve yüzer fenler ve binler san’atlarla teçhiz edilmiş en gürültülü ve mes’uliyetli nâzırı,
• Ve kâinat ülkesinin arz memleketinde, Padişah-ı Ezel ve Ebedin gayet dikkat altında bir müfettişi, bir nevi halife-i arzı,

• Ve cüz’î ve küllî harekâtı kaydedilen bir mutasarrıfı,
• Ve semâ ve arz ve cibâlin kaldırmasından çekindikleri emanet-i kübrâyı omuzuna alan,
• Ve önüne iki acip yol açılan, bir yolda zîhayatın en bedbahtı ve diğerinde en bahtiyarı,
• Çok geniş bir ubudiyetle mükellef bir abd-i küllî,
• Ve Kâinat Sultanının İsm-i Âzamına mazhar ve bütün esmâsına en câmi’ bir âyinesi, ve hitabât-ı Sübhâniyesine ve konuşmalarına en anlayışlı bir muhatab-ı hassı,
• Ve kâinatın zîhayatları içinde en ziyade ihtiyaçlısı,
• Ve hadsiz fakrıyla ve acziyle beraber hadsiz maksatları ve arzuları ve nihayetsiz düşmanları ve onu inciten zararlı şeyleri bulunan bir biçare zîhayatı,
• Ve istidatça en zengini,
• Ve lezzet-i hayat cihetinde en müteellimi ve lezzetleri dehşetli elemlerle âlûde,
• Ve bekàya en ziyade müştak ve muhtaç ve en çok lâyık ve müstehak ve devamı ve saadet-i ebediyeyi hadsiz dualarla isteyen ve yalvaran ve bütün dünya lezzetleri ona verilse, onun bekàya karşı arzusunu tatmin etmeyen,
• Ve ona ihsanlar eden Zâtı perestiş derecesinde seven ve sevdiren ve sevilen çok hârika bir mu’cize-i kudret-i Samedâniye ve bir acûbe-i hilkat,
• Ve kâinatı içine alan ve ebede gitmek için yaratıldığına bütün cihazat-ı insaniyesi şehadet eden, böyle yirmi küllî hakikatlerle Cenâb-ı Hakkın Hak ismine bağlanan,

• Ve en küçük zîhayatın en cüz’î ihtiyacını gören ve niyazını işiten ve fiilen cevap veren Hafîz-i Zülcelâlin Hafîz ismiyle mütemadiyen amelleri kaydedilen ve kâinatı alâkadar edecek ef’âlleri o ismin kâtibîn-i kiramlarıyla yazılan ve herşeyden ziyade o ismin nazar-ı dikkatine mazhar bulunan bu insanlar, elbette ve elbette ve herhalde ve hiçbir şüphe getirmez ki, bu yirmi hakikatın hükmüyle, insanlar için bir haşir ve neşir olacak ve Hak ismiyle evvelki hizmetlerinin mükâfatını ve kusuratının mücâzâtını çekecek ve Hafîz ismiyle cüz’î-küllî kayd altına alınan her amelinden muhasebe ve sorguya çekilecek ve dâr ı bekàda saadet-i ebediye ziyafetgâhının ve şekavet-i daime hapishanesinin kapıları açılacak ve bu âlemde çok tâifelere kumandanlık yapan ve karışan ve bazan karıştıran bir zabit, toprağa girip her amelinden sual olunmamak ve uyandırılmamak üzere yatıp saklanmayacaktır.
Yoksa, sineğin sesini işitip hakk-ı hayatını vermekle fiilen cevap verdiği halde, gök gürültüsü kuvvetinde bekàya ait hadsiz hukuk-u insaniyenin, mezkûr yirmi hakikatler lisanlarıyla edilen ve Arşı ve ferşi çınlatan dualarını işitmemek ve o hadsiz hukuku zayi etmek ve sinek kanadının intizamı şehadetiyle sinek kanadı kadar israf etmeyen bir hikmet, bütün o hakikatlerin bağlandıkları insanî istidadatı ve ebede uzanan emelleri ve arzuları ve o istidat ve arzuları besleyen kâinatın pek çok rabıtalarını ve hakikatlerini bütün bütün israf etmek öyle bir haksızlıktır ve imkân haricinde ve zâlimâne bir çirkinliktir ki, Hak ve Hafîz ve Hakîm ve Cemîl ve Rahîm isimlerine şehadet eden bütün mevcudât onu reddeder, “Yüz derece muhal ve bin vech ile mümtenidir” derler.

İşte biz Hâlıkımızdan haşre dair sorduğumuz suale Hak, Hafîz, Hakîm, Cemîl, Rahîm isimleri cevap verip derler: “Biz hak ve hakikat olduğumuz gibi ve hem bize şehadet eden mevcudâtın tahakkuku misillü, haşir haktır ve muhakkaktır.”
Hem madem... (Daha yazacaktım, fakat güneş gibi malûm olmasından kısa kestim.)
İşte geçmiş misâllerde ve madem’lerdeki maddelere kıyasen, Cenâb-ı Hakkın yüz, belki bin esmâsının kâinata bakan isimlerinin herbirisi, nasıl ki mevcudattaki âyine ve cilveleriyle Müsemmâsını bedahetle ispat eder; aynen öyle de, haşri ve dâr-ı âhireti de gösterirler ve kat’iyetle ispat ederler.
Hem nasıl Hâlıkımızdan sorduğumuz sualimize, o Rabbimiz bütün fermanlarıyla ve nazil ettiği bütün kitaplarıyla ve müsemmâ olduğu ekser isimleriyle bize kudsî ve kat’î cevap veriyor; aynen öyle de, melâikeleriyle ve onların diliyle daha başka bir tarzda dedirir:
“Sizin zaman-ı Âdem’den beri hem ruhanîlerle, hem bizimle görüşmenizin yüzer tevatür kuvvetinde hâdiseleri var. Ve bizim ve ruhanilerin vücutlarına ve ubudiyetlerine delâlet eden hadsiz emâre ve deliller var. Ve biz âhiret salonlarında ve bazı dairelerinde gezdiğimizi, birbirimize mutabık olarak sizin kumandanlarınızla görüştüğümüz zaman söylemişiz ve daima da söylüyoruz. Elbette bu gezdiğimiz bâki ve mükemmel salonlar ve bu salonların arkalarında tefriş ve tezyin edilmiş olan saraylar ve menzilller, hiç şüphemiz yoktur ki, gayet ehemmiyetli misafirleri o yerlerde iskân etmek üzere bekliyorlar. Size kat’î beyan ediyoruz” diye sualimize cevap veriyorlar.

Hem madem Hâlıkımız, bize en büyük muallim ve en mükemmel üstad ve şaşırmaz ve şaşırtmaz en doğru rehber olarak Muhammed-i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâmı tayin etmiş ve en son elçi olarak göndermiş. Biz dahi, ilmelyakîn mertebesinden aynelyakîn ve hakkalyakîn mertebelerine terakki ve tekemmül etmek üzere, herşeyden evvel bu üstadımızdan, Hâlıkımızdan sorduğumuz suali sormaklığımız lâzım geliyor. Çünkü o zât, Hâlıkımız tarafından herbiri birer nişane-i tasdik olan bin mu’cizatıyla, Kur’ân’ın bir mu’cizesi olarak, Kur’ân’ın hak ve kelâmullah olduğunu ispat ettiği gibi; Kur’ân dahi, kırk nevi i’câz ile o zâtın bir mu’cizesi olup, onun doğru ve Resulullah olduğunu ispat ederek, ikisi beraber, biri âlem-i şehadet lisanı (bütün hayatında, bütün enbiya ve evliyanın tasdikleri altında) diğeri âlem-i gayb lisanı bütün semâvî fermanların ve kâinat hakikatlerinin tasdikleri içinde binler âyâtıyla iddia ve ispat ettikleri hakikat-i haşriye elbette güneş ve gündüz gibi bir kat’iyettedir. Evet, haşir gibi, en acip ve en dehşetli ve tavr-ı aklın haricinde bir mes’ele, ancak ve ancak böyle harika iki üstadın dersleriyle halledilir, anlaşılır.
Eski zaman peygamberleri ümmetlerine Kur’ân gibi izahat vermediklerinin sebebi, o devirler beşerin bedeviyet ve tufûliyet devri olmasıdır. İptidaî derslerde izah az olur.
Elhâsıl: Madem Cenâb-ı Hakkın ekser isimleri âhireti iktiza edip isterler; elbette o isimlere delâlet eden bütün hüccetler, bir cihette âhiretin tahakkukuna dahi delâlet ederler.
Ve madem melâikeler âhiretin ve âlem-i bekànın dairelerini gördüklerini haber veriyorlar; elbette melâike ve ruhların ve ruhaniyâtın vücut ve ubudiyetlerine şehadet eden deliller, dolayısıyla âhiretin vücuduna dahi delâlet ederler.
Ve madem Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâmın bütün hayatında vahdâniyetten sonra en daimî dâvâsı ve müddeâsı ve esası âhirettir; elbette o zâtın nübüvvetine ve sıdkına delâlet eden bütün mu’cizeleri ve hüccetleri, bir cihette, dolayısıyla âhiretin tahakkukuna ve geleceğine şehadet ederler.
Ve madem Kur’ân’ın dörtten birisi haşir ve âhirettir ve bin âyâtıyla onun ispatına çalışır ve onu haber verir; elbette Kur’ân’ın hakkaniyetine şehadet ve delâlet eden bütün hüccetleri ve delilleri ve burhanları, dolayısıyla âhiretin vücûduna ve tahakkukuna ve açılmasına dahi delâlet ve şehadet ederler.
İşte bak, bu rükn-ü imanî ne kadar kuvvetli ve kat’î olduğunu gör.

Dipnotlar - Arapça İbareler - Haşiyeler :

¹ : “Kıyâmetin gerçekleşmesi ise göz açıp kapayıncaya kadar, yahut ondan da yakındır.” Nahl Sûresi, 16:77.
² : “Sizin yaratılmanız da, diriltilmeniz de, tek bir kişinin yaratılıp diriltilmesi gibidir.” Lokman Sûresi, 31:28.
³ : “Şimdi bak Allah’ın rahmet eserlerine: Yeryüzünü ölümünün ardından nasıl diriltiyor. Bunu yapan, elbette ölüleri de öylece diriltecektir; O herşeye hakkıyla kàdirdir.” Rum sûresi, 30:50.

^(HAŞİYE) : Sabık herbir bahar, kıyameti kopmuş, ölmüş ve karşısındaki bahar onun haşri hükmündedir.

⁴ : “Yine Onun âyetlerindendir ki, gök ve yer Onun emriyle ayakta durur. Sonra O sizi bir emirle çağırdığında derhal kabirlerinizden çıkarsınız.” Rum Sûresi, 30:25.

⁵ : “Amel defterleri açıldığında.” Tekvir Sûresi, 81:10.

⁶ : “Amel defterleri açıldığında.” Tekvir Sûresi, 81:10.
⁷ : “O Evveldir; başlangıcı olmadığı gibi, bütün varlıkların başlangıcı da Onun ilim ve kudretine bağlıdır. O Âhirdir; sonu olmadığı gibi bütün varlıkların neticesi Ona bakar ve dönüşü Onadır. O Zâhirdir; varlık ve birliğinin delilleri herşeyde ap açık görünür ve bütün varlıklar dış görünüşleri ve san’atlı yapılışlarıyla Onun kudret ve sanatına şâhitlik eder. O Bâtındır; herşeyin hakikatine vâkıftır ve herşeyin içyüzü Onun kudret ve hikmetine şâhitlik eder.” Hadîd Sûresi, 57:3.
⁸ : Evvel: her şeyin aslını ve başlangıcını ezelî ilmiyle tespit eden ve Kendisinden önce hiçbir şey var olmayan Allah.

⁹ : Âhir: her şeyin sonunu ezelî ilmiyle belirleyen ve sonu gelen varlıkların neslini tohum ve çekirdeklerde tanzim eden ve her şeyden sonra yalnız Kendisi bâkî kalan Allah.
¹⁰ : Zâhir: her şeyin dış yüzlerini çeşitli cihaz ve ince nakışlarla süsleyerek mükemmel ve güzel yaratan ve her şeyde varlık ve birliğinin işaretleri açıkça görünen Allah.
¹¹ : Bâtın: bütün varlıkların içyüzlerini mükemmel bir fabrikanın harika makineleri gibi yaratıp işleten ve bununla da isim ve sıfatlarının her türlü noksandan uzak olduğunu gösteren Allah.

¹² : “Amel defterleri açıldığında.” Tekvir Sûresi, 81:10.

¹³ : “O Evveldir, Âhirdir, Zâhirdir ve Bâtındır.” Hadîd Sûresi, 57:3.

Lügatler

abd-i küllî : bütün varlıkların ibadetlerini kendi şahsında temsil eden kul

abesiyet : faydasız ve gayesiz oluş

acip : hayret verici, şaşırtıcı

acûbe-i hilkat : acayip bir yaratılışta olan

acz : acizlik, güçsüzlük

adalet-i âliye : yüksek adalet

adalet-i sermediye : sonsuz, daimî adalet

adem : hiçlik, yokluk

Adl : sonsuz adalet sahibi, adaletle iş gören, herşeyin hakkını veren Allah

âh : inleme

ahd ve vaad etmek : söz vermek

ahid : verilen söz, andlaşma

âhir : son

âhiret : öteki dünya, öldükten sonraki sonsuz hayat

âkıbetsiz : sonuçsuz, neticesiz

akl-ı beşer : insan aklı

alâkadar : alâkalı, ilgili

âlem-i bekà : devamlı ve kalıcı olan âhiret âlemi

âlem-i gayb : gayb âlemi, görünmeyen âlem

âlem-i şehadet : gözle gördüğümüz âlem

Aleyhimüsselâm : Allah’ın selâmı onların üzerine olsun

Aleyhissalâtü Vesselâm : Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun

Aleyhisselâm : Allah’ın selâmı onun üzerine olsun

Alîm : her şeyi hakkıyla bilen, sonsuz ilim sahibi Allah

âlûde : bulaşık, karışık

amel : davranış, iş

âmin : “Allah’ım kabul eyle”

Arş : göğün en yüksek katı; Allah’ın büyüklük ve yüceliğinin ve herşeyi kuşatan sınırsız egemenliğinin tecellî ettiği yer

arz : dünya

âsâr : eserler, varlıklar

ashâb-ı tahkik : gerçeği delilleriyle araştıran kimseler

âsi : isyan eden, zalim

âyât : âyetler, deliler

âyet-i kübrâ : en büyük delil

âyetü’l-kürsî : Allah’ın varlığından ve bir kısım mühim sıfatlarından bahseden Bakara Sûresinin 255. âyeti

aynelyakin : gözlem ve müşahedeye dayanarak, kuşkuya yer bırakmayacak şekilde kesin bilme

âzâ : azalar, organlar

azamet : büyüklük

azamet-i kudret : güç ve iktidarın büyüklüğü

azametli : büyük

âzamî : çok büyük

bahtiyar : talihli, mutlu

bâki : kalıcı, devamlı

bâtıl : doğru olmayan, yalan, yanlış

bâtın : iç, görünmeyen iç yüzü

batman : eskiden kullanılan ve 8 kiloluk ağırlığa karşılık gelen bir ölçü birimi

bedâhet : açıklık, aşikâr olma

bedbaht : kötü bahtlı, talihsiz

bedeviyet : göçebelik

bekà : kalıcılık, devamlılık

bekà-i daimîye : devamlı olarak kalma, kalıcı olma

bekà-i uhreviye : âhiretteki devamlılık, kalıcılık

beyan : açıklama

biçare : çaresiz

bilbedâhe : ap açık bir şekilde

binaen : -dayanarak

burhan : mantıkî delil, kanıt

câmi’ : kapsamlı, birçok şeyi içine alan

cehl : cahillik, bilgisizlik

celâl : büyüklük, haşmet

cemâl : sonsuz güzellik

cemâl-i rahmet : rahmetin güzelliği

Cemîl : bütün güzelliklerin kaynağı ve sonsuz güzellik sahibi Allah

cemiyetli : kapsamlı

Cenâb-ı Hak : Hakkın ta kendisi olan, şeref ve azamet sahibi yüce Allah

cereyan etmek : meydana gelmek

ceviz-i hindî : Hindistan cevizi

cibâl : dağlar

cihazat : cihazlar, organlar

cihazat-ı insaniye : insana ait cihazlar, duygular

cihet : yön, taraf

cihet-i imkân : mümkün olma yönü

cilve : görüntü, yansıma

cüz’î : ferdî, az, küçük

çekirdek-i aslî : asıl çekirdek, tohum

çiçek-i ekber : en büyük çiçek

daavât-ı insaniye : insanların duaları

daire-i haşir ve neşr : yeniden dirilip toplanma ve tekrar dağılıp yayılma sahası

daire-i imkân : varlığı da yokluğu da eşit olan daire, kâinat

dâr-ı âhiret : öteki dünya, âhiret yurdu

dâr-ı bekà : devamlı ve kalıcı olan yer; âhiret

dar-ı saadet : mutluluk yeri, âhiret

dâvâ : iddia

defter-i amel : insanın iyi ve kötü işlerinin kaydedildiği defter

defter-i hidemat : hizmetler defteri

dehrî : zaman yönünden, çağları içine alan

dehşetli : korkunç, ürkütücü

delâlet etmek : delil olmak, işaret etmek

destgâh : tezgâh

dest-i gaybî : görünmeyen el

dest-i hikmet : hikmet eli

dimağ : akıl, bilinç, beyin

dirhem : eskiden kullanılan ve 3 gramlık ağırlığa karşılık gelen bir ölçü birimi

divanelik : delilik, akılsızlık

düstur : kâide, kural

düstur-u esasî : temel prensip, kaide

ebed : sonu olmayan, sonsuzluk

ebedî : sonu olmayan, sonsuz

ef’al : fiiller, işler

ehemmiyetli : önemli

ehl-i hakikat : hakikat ehli, doğru ve hak yolda olanlar

ehl-i ihtisas : sahasında uzman olan kimseler

ehl-i tahkik : gerçeği araştıran ve delilleriyle bilen âlimler

ehl-i velâyet : veliler, Allah dostları

ekser : çoğunluk

el-Cennetü hakkun : Cennet haktır, gerçektir

elhasıl : özetle, kısaca

emanet-i kübra : benlik duygusu; büyük emanet; başka varlıkların yüklenmekten çekindiği ve insanın yüklendiği İlâhî görevler, yükümlülükler

emare : belirti, işaret, iz

emel : arzu, istek

enbiya : nebiler, peygamberler

erkân-ı imaniye : imanın rükünleri, şartları

esbab-ı mucibe : gerektirici sebepler

esmâ : Allah’ın isimleri

esmâ-i İlâhiye : Allah’ın isimleri

evliya : Allah’ın sevgili kulları, veliler

ezel : başlangıcı olmayan, sonsuzluk

ezelî : başlangıcı olmayan, sonsuz

faal : çalışkan, hareketli

fakr : fakirlik, ihtiyaç hali

fâni : geçici, ölümlü

fena : yokluk, gelip geçicilik

fenalık : kötülük

ferd-i mütedeyyin : dindar şahıs

ferman : buyruk, emir

ferş : yer

fevkalade : olağanüstü

fevkinde : üstünde

feylesof : filozof, felsefeci

fıtrî : doğal, yaratılıştan gelen

fihriste : içindekiler

fünun : fenler, bilimler

gadirli : zulümlü

gayet : son derece

hâcât : ihtiyaçlar

hâdisât : olaylar

hâdise : olay

hadsiz : sayısız, sınırsız

Hafîz : esirgeyen, koruyan, yarattıklarını koruyup gözeten Allah

Hafîz-i Zülcelâl : sonsuz haşmet ve yücelik sahibi, büyük küçük herşeyi kaydedip koruyan Allah

Hafîz-i Zülcelâl-i ve’l-İkram : sonsuz haşmet, yücelik ve ikram sahibi olan, herşeyi koruyup gözeten ve muhafaza eden Allah

hafiziyet : koruyuculuk

Hak : doğru, gerçek; herşeyi hakkıyla yaratan, varlığı hak olan ve her hakkın sahibi olan Allah

Hakem : her şeyi gayelerine adaletle sevk eden Allah

hakikat : doğru, gerçek

hakikat-i haşriye : haşir gerçeği

hakikat-i Muhammediye : Hz. Muhammed’in hakikati, mânevî şahsiyeti

Hakîm : hikmet sahibi; herşeyi hikmetle, belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde yaratan Allah

hakkalyakîn : bizzat yaşamak suretiyle, kuşkuya yer bırakmayacak şekilde kesin bilme

hakkaniyet : doğruluk, gerçekçilik

hakk-ı hayat : yaşama hakkı

Hâlık : herşeyi yaratan Allah

Hâlık-ı Zülcelâl : sonsuz haşmet ve yücelik sahibi, herşeyi yaratan Allah

halife-i arz : yeryüzünde Allah’ın emirlerini yerine getirip Onun namına tasarrufta bulunan ve varlıklar üzerinde Onun adına egemen olan insan

halife-i zemin : yeryüzünün halifesi

halkolunmak : yaratılmak

hane : ev

harekât : hareketler

hâşâ : asla, kesinlikle öyle değil

haşir : insanların öldükten sonra âhirette diriltilerek tekrar Allah’ın huzurunda toplanması

haşir ve neşir : öldükten sonra âhirette diriltilerek muhakeme için Allah’ın huzurunda toplanma ve tekrar dağılıp yayılma

haşiye : dipnot, açıklayıcı not

haşmet : ihtişam, görkem

haşmet-i saltanat : sultanlığın haşmeti, ihtişamı

haşmetli : görkemli, heybetli

haşr : yeniden diriliş; insanların öldükten sonra âhirette diriltilip Allah‘ın huzurunda toplanması

haşr-i cismânî : âhirette insanların bedenleriyle birlikte diriltilmesi

havas : seçkinler sınıfı, bilginler

hayat-ı dünyeviye : dünya hayatı

hayat-ı saniye : ikinci hayat

haysiyetiyle : özelliğiyle

hayvanat : hayvanlar

Hayy : gerçek hayat sahibi olan Allah

hikmet : fayda, gaye; herşeyin belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde olması

hikmet-i ezeliye : Allah’ın ezelî hikmeti, herşeyi yerli yerinde ve bir gaye ve faydaya yönelik yapması

hikmet-i şâmil : kapsamlı, kuşatıcı hikmet

hikmetsizlik : anlamsızlık, gayesizlik, faydasızlık

hilâf-ı âdet : kuraldışı olarak

hilâf-ı hikmet : hikmete zıt

hilâl : ay; yay şeklinde görülen ay

hissiyat : hisler, duygular

hitâbât-ı Sübhâniye : her türlü kusur ve noksanlıktan yüce olan Allah’ın Kendi Zâtına has hitapları, konuşmaları

hukuk-u hayat : hayat hakkı

hukuk-u insaniye : insan hakları

hulle : Cennet elbisesi

hûri : Cennet kızı

hususan : bilhassa, özellikle

hüccet : kesin, güçlü delil

hülâsa : kısaca, özet

hüsn-ü san’at : san’atın güzelliği

Hüve’l-Âhir : O Âhirdir; her şeyin sonunu ezelî ilmiyle belirleyen ve sonu gelen varlıkların neslini tohum ve çekirdeklerle tanzim eden ve her şeyden sonra yalnız Kendisi bâkî kalan Allah’tır

Hüve’l-Bâtın : O Bâtıntır; bütün varlıkların içyüzlerini mükemmel bir fabrikanın harika makineleri gibi yaratıp işleten ve herşeyin iç âlemine hükmeden Allah’tır

Hüve’z-Zâhir : O Zâhirdir; her şeyin dış yüzlerini çeşitli cihaz ve ürünlerle donatıp ve ince nakışlarla süsleyerek mükemmel ve güzel yaratan ve her şeyde varlık ve birliğinin işaretleri açıkça görünen, Allah’tır

i’câz : mu’cize oluş

icad : var etme, vücuda getirme

îcâz : az sözle çok mânâ ifade etme

icraat-ı celâliye : Allah’ın celâl sıfatıyla ilgili işleri, faaliyetleri

idam edilmek : yok olmak

idam etmek : yok etmek

ihata : içine alma, kapsama

ihâtalı : kuşatıcı, kapsamlı

ihbar : haber verme

ihsan : bağış, ikram

ihsas etmek : hissettirmek

ihtisas : uzmanlık

ihtiva etmek : içine almak

ihtiyac-ı zarurî : yaratılıştan gelen zorunlu ihtiyaç

ihtiyarî : isteğe ve tercihe bağlı, iradeyle yapılan

ihtiyat : önlem, tedbir

ihya : hayat verme, diriltme

iktidar : güç, kudret

iktifâen : yetinerek, yeterli görerek

iktiza etmek : gerektirmek

ilmelyakin : ilmî ve sağlam delillere dayanarak, hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak derecede kesin bilme

iltibassız : karıştırmadan

in’am : nimetlendirme

in’ikâs : yansıma

inayet : bütün yararların, hikmetlerin ve faydaların kaynağı olan nizam, düzenlilik

inayet-i daime : devam edip giden huzur verici düzen

inkâr etmek : kabul etmemek, reddetmek

inkılâp : büyük değişim, dönüşüm

intisap : bağlanma, mensup olma

intizam : disiplin, düzen, tertip

iptidaî : basit, ilkel; ilköğretim seviyesi

iskân etmek : yerleştirmek

iskat etmek : düşürmek, ehemmiyetsiz kılmak

İsm-i Âzam : Cenab-ı Hakkın binbir isminden en büyük ve mânâca diğer isimleri kuşatmış olanı

ism-i Evvel : Allah’ın başlangıcı olmadığı gibi, bütün varlıkların başlangıcı da Onun ilim ve kudretine bağlı olduğunu bildiren ismi

israfat : israflar, savurganlıklar

istidad : kàbiliyet, ruhsal özellik, yetenek

istidadât : kàbiliyetler, yetenekler

istidad-ı fıtrî : doğal yetenek, kàbiliyet

istidat : kàbiliyet, yetenek

istinaden : dayanarak

iştirak etmek : katılmak

iştiyak : arzu, istek

ittifak etmek : birleşmek

izah : açıklama

izahat : açıklamalar

izzet : kötülüğü redden üstünlük, yücelik

kader : Allah’ın meydana gelecek hâdiseleri olmadan önce bilmesi, takdir etmesi, plânlaması

Kadîr : herşeye gücü yeten, herşeyi yapabilen, sonsuz güç ve kudret sahibi Allah

kâfi : yeterli

kâinat : evren, yaratılan her şey

Kâinat Sultan : kâinatın ve bütün varlıkların sultanı olan Allah

kalb olmak : dönüşmek

kalem-i kudret : Allah’ın kudret kalemi

kanaat-i imaniye : imanî kanaat, tatmin

kat’î : kesin bir şekilde

kat’iyet : kesinlik

kâtibîn-i kiram : insanın yaptığı bütün amelleri yazan melekler

Kayyûm : herşeyi Kendi varlığıyla ayakta tutan ve varlıklarını devam ettiren Allah

kazan-ı erzak : erzak kazanı

kelâmullah : Allah’ın kelamı, Kur’ân

kemâlât-ı rububiyet : rablığın, ilâhî terbiyenin mükemmellik ve kusursuzluğu

kemâl-i dikkat ve intizam : tam bir dikkat ve düzen

kemâl-i hikmet : hikmetin mükemmelliği, tam ve yerli yerinde olma

kemâl-i kudret : Allah’ın kudretinin mükemmelliği

kemâl-i mizan : mükemmel ve kusursuz bir ölçü

kerem : cömertlik, ikram, yardım

Kerîm : ikram sahibi; sonsuz cömertlik ve ikram sahibi olan Allah

kerîmiyet : cömertlik

keşf : açığa çıkarma; mânevî âlemlere ait bazı hakikatleri kalb gözüyle görme

keşfen : keşf ederek

kimyahâne : kimya evi

kudret : Allah’ın bütün varlığı kuşatan güç ve iktidarı

kudsî : her türlü kusur ve noksandan uzak, mukaddes

kusurat : kusurlar, hata ve günahlar

kuvve-i hafıza : hafıza duygusu, bellek

küllî : tür, cins; büyük ve kapsamlı, varlıklar

küre-i arz : yerküre, dünya

lekedar : lekeli

Levh-i Mahfuz : herşeyin bütün ayrıntılarıyla yazıldığı kader levhası, Allah’ın ilminin bir adı

lezzet-i hayat : hayatın lezzeti

libas : elbise

lisan : dil

lisan-ı hal : hal dili

mahlûk : yaratık

mahlûkat : yaratılmışlar

mahpus : hapsedilmiş

makbul : kabul gören, geçerli

malûm : bilinen

mâneviyat : mânevî âleme ait olan şeyler

mânidar : anlamlı

masnuat : san’at eseri varlıklar

matlap : istek

mazhar : ayna, yansıma ve görünme yeri

mazhar bulunma : ayna olma, nail olma

mazhar etmek : eriştirmek

mazhariyet : sahip olma, üzerinde gösterme

mazlum : zulme uğramış

mecmuacık : kitapçık

medh ü senâ : övme ve yüceltme

melâike : melekler

melek-i ra’d : gök gürültüsü ile vazifeli melek

menşe : kaynak, kök

menzil : durak, yer

mertebe : derece

mes’uliyet : sorumluluk, yükümlülük

mevcudat : varlıklar

mezkûr : anılan, sözü geçen

mezun : izinli

minnettâr : memnuniyet duyan

misal : benzer, örnek

misâlî levha : içlerinde herşeyin fotoğrafının kaydedildiği levha

misillü : gibi, benzeri

mîzan : ölçü, ahenk

mizanlı : ölçülü, dengeli

mu’cizât : mu’cizeler; benzerini yapma konusunda başkalarını âciz bırakan olağanüstü şeyler

mu’cize : Allah’ın izniyle peygamberler tarafından ortaya konulup bir benzerini yapmakta başkalarını aciz ve hayrette bırakan olağanüstü haller

mu’cize-i kudret-i Samedâniye : herşey Kendisine muhtaç olduğu halde Kendisi hiçbir şeye muhtaç olmayan Allah’ın kudret mu’cizesi

muallim : öğretmen

muazzam : azametli, çok büyük

muhafaza etmek : korumak

muhakeme : değerlendirme, yargılama

muhal : imkânsız, akıl dışı

muhalif : aykırı, karşıt

Muhammed-i Arabî : Arapların içinden çıkan Peygamberimiz Muhammed (a.s.m.)

muhasebe : hesaba çekilme, sorgulanma

muhatab-ı has : özel muhatap

muhbir-i sadık : doğru sözlü haber verici, peygamber

Muhyî : bütün canlılara hayat veren Allah

mukaddes kitaplar : dört büyük kitap

muntazam : düzenli, intizamlı

musahhar etmek : emrine vermek, boyun eğdirmek

mutabık olmak : uygun olmak

Mutasarrıf : sonsuz tasarruf hakkı olan, mülkünde dilediği gibi tasarruf eden, her işi kendi istek ve kurallarına göre idare eden Allah

mutî : emre uyan, itaatkâr

muvazene : denge

mücâzât : ceza verme

Mücîb : bütün dualara, isteklere cevap veren Allah

müddeâ : iddia edilen şey

müfettiş : teftiş eden, denetleyici

mükâfat : ödül

mükellef : yükümlü, sorumlu

mükerrem : ikram edilen, saygı gösterilen

Mümît : ölümü yaratan, can verdiği varlıkları vakti gelince öldüren Allah

mümteni : imkânsız

müsbit : ispat edici

Müsemmâ : ismin sahibi, isimlenen

müstehak : hak etmiş, lâyık

müşahede etmek : görmek, gözlemlemek

müşerref eylemek : şereflendirmek

müştak : arzulu, çok istekli

müteellim : acı çeken

mütehassıs : ihtisas sahibi, uzman

mütemadiyen : sürekli olarak

müzeyyen : süslenmiş, süslü

nazar-ı dikkat : dikkatli bakışlar

nazdar : nazlı, cilveli

nâzenin : ince, narin, duyarlı

nazeninâne : nazikçesine

nâzır : bakan, gözeten

nazil etmek : indirmek

nebat : bitki

nebâtât : bitkiler

nebâtî : bitkisel

nebî : peygamber

nefis : insanı kötülüğe, geçici zevk ve isteklere sevk eden kuvvet

nefis : kişinin kendisi

nefiy : inkâr, kabul etmeme

nefyetmek : inkâr etmek, reddetmek

neşir : yayma, yayılma

neşrolmak : yayılmak

nevi : tür

nev-i beşer : insanlar

nev-i insan : insan türü, insanlık

nezaret : gözetim, bakım

nihayetsiz : sınırsız, sonsuz

nişane-i tasdik : doğrulayıcı nişan, alâmet

niyaz : dua, yalvarıp yakarma

numune : benzer, örnek

nübüvvet : peygamberlik

nümune : örnek, misal

Padişah-ı Ezelî ve Ebed : varlığının başlangıcı ve sonu olmayan Padişah, Allah

perestiş : aşırı derece sevmek, tapma

perestişkâr : tapan, ibadet eden

Rab : herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri veren, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulunduran Allah

Rabbü’l-Âlemîn : bütün âlemlerin Rabbi olan Allah

rabıta : bağ

Rahîm : merhametli; rahmetinin çok özel tecellîleri olan ve sonsuz şefkat ve merhamet sahibi Allah

rahîmiyet : merhamet edicilik

Rahmân : rahmeti sonsuz, yarattıklarını esirgeyip koruyan, şefkat eden ve rızıklandıran Allah

rahmâniyet : şefkat, merhamet edicilik

rahmet : İlâhî şefkat, merhamet

rahmet-i âmme : her şeyi kaplayan rahmet

rahmet-i İlâhiye : Allah’ın sonsuz rahmeti, şefkat ve merhameti

rezzâkıyet : rızık vericilik

rububiyet-i mutlaka : sınırsız rablık, Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması

ruhanî : maddî yapısı olmayan ruh âlemine ait varlık

ruhaniyât : maddî yapısı olmayan ruh âlemine ait varlıklar

rû-yi zemin : yeryüzü

rükn : esas, şart

rükn-ü imanî : imanın şartı, temel esası

saadet-i ebediye : sonsuz mutluluk

saat-i ekber : en büyük saat

sâbık : önceki, geçmiş

sabıkan : bundan önce

sahâif-i a’mâl : amellerin yazıldığı sahifeler

sahife-i a’mâl : iş ve davranışların yazıldığı sahifeler

sair : diğer, başka

salâvat : Peygamberimize rahmet ve esenlik dileme

saltanat : egemenlik, hâkimiyet, sultanlık

saltanat-ı Rububiyet : rablık saltanatı; Allah’ın herbir varlığa yaratılış gayelerine ulaşmaları için muhtaç olduğu şeyleri vermesi, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurması

saltanat-ı sermediye : sonsuz saltanat

sarfiyat : giderler, harcamalar

sehivsiz : yanılmaksızın

sekene : sakinler

semâ : gök

semâvat : gökler

semâvî : İlâhî, Allah tarafından gönderilen

Semî’ : herşeyi duyan ve işiten Allah

senevî : yıllık

sermedî : sürekli, devamlı

sıdk : doğruluk

sıfat-ı İlâhiye : Allah’ın sıfatları, vasıfları, nitelikleri

simurga : efsanevî zümrüd-ü anka kuşu

suhulet : kolaylık

sukut etmek : düşmek, alçalmak

Sultan-ı Ezelî : hüküm ve saltanatının başlangıcı olmayan Allah

Sultanü’d-Deyyân : mükâfat ve cezayı hakkıyla veren sultan; Allah

suret-i cismaniye : dış görünüş

şakirt : öğrenci

şefkat : acıma, merhamet

şehadet : şahitlik, tanıklık

şekavet-i daime : daimi bir sıkıntı, mutsuzluk

şerâit : şartlar, belirtiler

taam : gıda, yiyecek

tâat : itaat, emir ve söz dinleme, emre uyma

tâği : azgın, zulmeden

tahakkuk : gerçekleşme

tahammül : yüklenme

tâife : grup, topluluk

tarihçe-i hayat : hayat hikâyesi, biyografi

tasaffi : saflaşma, temizlenme

tasarruf : dilediği gibi kullanma ve yönetme

tasdik : doğrulama, onaylama

tatbik eylemek : uygulamak

tavr-ı akl : akıl ölçüsü, akıl çizgisi

tebeddül : değişme

teçhiz etmek : donatmak

tefriş : döşeme

tefsir etmek : yorumlamak

tekemmül etmek : mükemmelleşmek, olgunlaşmak

tenasüp : uygunluk, uyum

terakki : ilerleme, yükselme

tereşşuh : sızıntı

terhis etmek : göreve son verme

tesbih etmek : Allah’ı her türlü noksan ve kusurdan yüce tutarak şanına lâyık ifadelerle anmak

tesbihat : Allah’ı her türlü kusurdan yüce tutarak şanına lâyık ifadelerle anma

teşekkül : oluşma

teşkilât : yapı

tevatür : çeşitli kanallardan gelen ve doğruluğu kesin olarak kanıtlanan haber

tezyin : süsleme

tufûliyet : çocukluk, küçüklük

ubûdiyet : Allah’a kulluk

umum : bütün

umumî : genel, herkese ait

vaad : söz vermek

vahdâniyet : Allah’ın bir ve benzersiz oluşu ve ortağının olmayışı

vaid : korkutma, tehdit etme

varidat : gelirler, kaynaklar

vech : şekil, yön

vecih : yön, şekil

vesvese : kuruntu, şüphe

vücud : varlık, var oluş

vücut : beden, varlık

yevm-i şek : Şaban ayının otuzuncu günü; ramazan olması zannedilip ancak görülmedikçe oruç tutulması münasip olmayan gün

zabit : gözetici, subay

zâhir : açık, görünen

zâhir olmak : görünmek, ortaya çıkmak

zahîre : azık

zâlimâne : zâlimce

zaman-ı Âdem : Âdem peygamberin zamanı

zayi etmek : kaybetmek

zemin : yer

zer’ etmek : ekmek, dikmek

zerre : atom

zîhayat : canlı, hayat sahibi

zîşuur : şuur sahibi, bilinçli

ziyade : çok, fazla

ziyafetgâh : ziyafet yeri

zîynet : süs

Reply all

Reply to author

Forward

0 new messages