|
AMMA
BİRİNCİ YOL ki, esbab-ı âlemin içtimaıyla teşkil-i eşya ve vücud-u
mahlûkattır. Pek çok muhâlâtından yalnız üç tanesini
zikrediyoruz.
BİRİNCİSİ
Bir eczahanede, gayet
muhtelif maddelerle dolu, yüzer kavanoz şişeler bulunuyor. O edviyelerden,
zîhayat bir macun istenildi. Hem hayattar, harika bir tiryak, onlardan
yapılmak icap etti. Geldik, o eczahanede, o zîhayat macunun ve hayattar
tiryakın çoklukla efradını gördük. O macunlardan herbirisini tetkik
ettik.
Görüyoruz ki, o kavanoz şişelerden herbirisinden, bir
mizan-ı mahsusla, bir iki dirhem bundan, üç dört dirhem ötekinden, altı
yedi dirhem başkasından, ve hâkezâ, muhtelif miktarlarda eczalar alınmış.
Eğer birinden, bir dirhem ya noksan veya fazla alınsa, o macun zîhayat
olamaz, hâsiyetini gösteremez. Hem o hayattar tiryakı da tetkik ettik.
Herbir kavanozdan bir mizan-ı mahsusla bir madde alınmış ki, zerre miktarı
noksan veya ziyade olsa, tiryak hassasını
kaybeder.
O
kavanozlar elliden ziyade iken, herbirisinden ayrı bir mizanla alınmış
gibi, ayrı ayrı miktarda eczaları alınmış.
Acaba hiçbir cihette
imkân ve ihtimal var mı ki, o şişelerden alınan muhtelif miktarlar,
şişelerin garip bir tesadüf veya fırtınalı bir havanın çarpmasıyla
devrilmesinden, herbirisinden alınan miktar kadar, yalnız o miktar aksın,
beraber gitsinler ve toplanıp o macunu teşkil etsinler? Acaba bundan daha
hurafe, muhal, bâtıl birşey var mı? Eşek muzaaf bir eşekliğe girse, sonra
insan olsa, “Bu fikri kabul etmem” diye kaçacaktır.
İşte bu misal
gibi, herbir zîhayat, elbette zîhayat bir macundur. Ve herbir nebat,
hayattar bir tiryak gibidir ki, çok müteaddit eczalardan, çok muhtelif
maddelerden, gayet hassas bir ölçüyle alınan maddelerden terkip
edilmiştir. Eğer esbaba, anâsıra isnad edilse ve “Esbab icad etti”
denilse, aynen eczahanedeki macunun, şişelerin devrilmesinden vücut
bulması gibi, yüz derece akıldan uzak, muhal ve
bâtıldır.
Elhasıl, şu eczahane-i kübrâ-yı âlemde, Hakîm-i
Ezelînin mizan-ı kazâ ve kaderiyle alınan mevâdd-ı hayatiye, hadsiz bir
hikmet ve nihayetsiz bir ilim ve herşeye şâmil bir irade ile vücut
bulabilir. “Kör, sağır, hudutsuz, sel gibi akan küllî anasır ve tabâyi ve
esbabın işidir” diyen bedbaht, “O tiryak-ı acip, kendi kendine, şişelerin
devrilmesinden çıkıp olmuştur” diyen divane bir hezeyancı, sarhoş bulunan
bir ahmaktan daha ziyade ahmaktır. Evet, o küfür ahmakane, sarhoşâne,
divanece bir hezeyandır.
|
Lügatler :
ahmakane : aptalca
âlem : dünya, evren
anâsır :
unsurlar, elementler
bâtıl : hak olmayan, boş
bedbaht
: talihsiz, kötü
cihet : yön
dirhem : eskiden kullanılan ve 3 gramlık ağırlığa
karşılık gelen bir ölçü birimi
divane : akılsız, deli
divanece : akılsızca,
delice
ecza : kısımlar, parçalar
eczahane-i kübrâ-yı
âlem : büyük bir eczane olan âlem, kâinat
edviye : devâlar, ilâçlar
efrad : fertler, bireyler
elhasıl : kısaca, özetle
esbab :
sebepler
esbab-ı âlem : bu âlemdeki sebepler
hadsiz : sınırsız,
sayısız
hâkezâ : bunun gibi
Hakîm-i Ezelî : her işini hikmetle yapan ve varlığının
başlangıcı olmayıp zamanla sınırlı olmayan
Allah
hassa : özellik
hâsiyet : özellik
hayattar : canlı
hezeyan : boş söz,
saçmalama
hezeyancı : boş söz söyleyen,
saçmalayan
hikmet : her şeyin yerli yerinde ve anlamlı olması ve
bir hedefe yönelik olarak yaratılması
hudutsuz :
sınırsız
hurafe : delile dayanmayan saçma inanış
icad
etmek : var etmek, yaratmak
icap etmek : gerekmek
içtima : toplanma, bir araya gelme
irade : dileme, tercih etme
isnad :
dayandırma
Kadîr-i Zülcelâl : sonsuz haşmet ve yücelik sahibi ve
herşeye gücü yeten, kudret sahibi Allah
küfür : Allah’ın
varlığını inkâr etme
küllî : geniş, kapsamlı
macun :
karışım halinde ilaç
mahlûk : varlık
mevâdd-ı hayatiye
: hayat için gerekli maddeler
mizan : ölçü, tartı
mizan-ı
kazâ ve kader : kazâ ve kader terazisi
mizan-ı mahsus : özel ölçü
muhal : imkânsız
muhâlât : olması imkânsız şeyler
muhtelif : değişik, çeşitli
muzaaf : kat
kat, katmerli
müteaddit : türlü türlü, çeşitli
nebat :
bitki
nihayetsiz : sınırsız
sarhoşane :
sarhoşça
şâmil : kapsamlı
tabâyi :
tabiatlar
terkip etmek : birleştirmek, sentez
yapmak
teşkil etmek : meydana getirmek,
oluşturmak
teşkil-i eşya : varlıkların oluşması, meydana
gelmesi
tetkik etmek : incelemek
tiryak : ilâç
tiryak-ı acip : hayret verici
ilâç
Vâhid-i Ehad : bir olan ve birliği her bir şeyde tecellî
eden Allah
vücud-u mahlûkat : yaratılmışların varlığı
vücut bulmak : meydana gelmek; var
olmak
zîhayat : canlı; hayat sahibi
zikretmek : anlatmak
ziyade : çok
|
