M.şəhriyarın Ana Dilində Yazdığı Bədii əsərlər
Boone Southern
Məhəmmədhseyn Şəhriyar 1906-cı ildə Təbriz şəhərinin Bağmeşə blgəsində, o zamanın tanınmış hquqşnaslarından Hacı Mirağa Xoşginabinin ailəsində dnyaya gəlmişdir. O, ilk təhsilini kənd məktəbində Molla İbrahim adlı bir axund və Molla Ağa Məhəmməd Bağırdan almışdır. Molla İbrahimə qədər ona yazıb-oxumağı dvrn tanınmış ziyalısı Hacı Mirağa yrətmişdir. O, ailəsi ilə birlikdə Təbrizə qayıtdıqdan sonra təhsilini "Fyuzat" və "Mttəhidə" mədrəsələrində davam etdirmiş, orta təhsilini bitirdikdən sonra 1924-c ildə Tehrana gəlmiş və tibb fakltəsinə daxil olmuşdur[2]. O, Srəyya adlı bir qıza aşiq olmuş və bu məhəbbəti ilə əlaqədar onun başı bir ox bəlalar əkmiş, Srəyyanın qohumları bu izdivaca etiraz əlaməti olaraq Şəhriyara təzyiq gstərərək, onun Tehrandan Nişapura srgn edilməsinə mvəffəq olurlar, beləliklə də şair ali təhsilini yarımıq qoymağa məcbur olur[3]. O, bir mddət İranın mxtəlif şəhərlərində həminin Məşhəddə yerli idarələrdə məmurluq vəzifəsində alışmış, 1930-cu illərin ortalarında Tehrana qayıdıb banklardan birinə işə dzəlimişdir. 1950-ci illərin əvvəllərində Təbrizə gələn şair 1953-c ildə ibtidai məktəbdə dərs deyən Əzizə xanımla evlənmişdir.
m.şəhriyarın ana dilində yazdığı bədii əsərlər
M. Şəhriyarın ana dilində yazmış olduğu şeirlərə misal olaraq "Behcətabad xatirəsi", "Qaranlıq gecələr", "El blbl", "O taydan gələnə", "Pərvanə və şəm", "Dan ulduzu da batdı", "Alnımın yazısı" və s. kimi bədii nmunələri gstərmək olar. Şəhriyarın ana dilində yazdığı şeirləri arasında Bakıdakı qələm dostlarına həsr etdiyi şeirlər, yazdığı mənzum məktubları byk maraq kəsb edir. Xalq şairləri Sleyman Rstəm, Məmməd Rahim, Bəxtiyar Vahabzadə, Rəsul Rza, Səməd Vurğun, Balaş Azəroğlu, Hkumə Billuri, Shrab Tahir, şərqşnas alim, professor Rstəm Əliyevə nvanlanmış şeirləri buna parlaq misaldır: " Məmməd Rahim həzrətlərinə cavab", "Qardaşım Sleyman Rstəm[11]ə ithaf", " Can Rstəm", "El blbl", " Dynmə, synmə", "Gzn aydın" əsərlərində Bakı həsrəti ox gcl ifadəsini tapmışdır[4]. Məhəbbət lirikasının byk korifeyləri Hafiz və M. Fzulinin qəzəlləri ilə mqayisəyə qadir olan sevgi şeirləri, dnya həyatının mahiyyəti barədə fəlsəfi dşncələri əks etdirən hikmətli qəsidələri, real həyat mşahidələrinin məhsulu kimi yaranan lirik poemalar məllifi olan sənətkarı Azərbaycan şeirinin ən yksək zirvələri sırasına ucaldan, ilk nvbədə onun vətənpərvərlik duyğuları aşılayan, milli həmrəylik ideyasını təbliğ edən əsərləri olmuşdur. Həyatının byk bir hissəsini İranın mxtəlif şəhərlərində, Azərbaycandan uzaqlarda yaşamağa məcbur olan Şəhriyar znn qəriblik qismətini vətənin taleyilə mqayisə edir, bu paralellikdə rəmzi bir məna grrd:
Ustad Məhəmmədhseyn Şəhriyar 18 sentyabr 1988-ci ildə Tehranın Mehr xəstəxanasında dnyasını dəyişmiş, 20 sentybar Təbrizdəki Surxab qəbiristanlığında "Məqbərətş-şəra"da ("Şairlərin məqbərəsi"ndə) dəfn olunmuşdur[18]. Həmin gn Cənubi Azərbaycanda milli matəm gn elan edilmişdir.
Məhəmmədhseyn Şəhriyarın zəngin yaradıcılıq irsi znn mvzu dairəsinə, əhatə imkanlarına grə olduqca genişdir. Ədibin yaradıcılığı həm İranda, həm də Azərbaycanda daim tədqiqatıların diqqət mərkəzində olmuşdur. Ə. Atəş, Q. Beqdeli, H. Billuri, Byk Nikəndiş, Ə. Əblfəzl, C. Əlizadə, H. Məmmədzadə, K. Məşrutəi Snməz[19], İ. Həbibbəyli, T. Əhmədov, H. Məhəmmədi, Ə. Kaviyanpur, G. Baxşəliyeva, İ. Qəribli[20], E. Fuad, E. Quliyev, M. Məhəmmədi, N. Əlizadə, M. Məhəmmədhseyn, Z. Mənuhr, H. Mnzəvi, B. Nəbiyev, F. Nsrətullah, N. Rizvan, S. Əmirov, Y. Şeyda, Ə. Bije, S. Bayramzadə, A. Həsənova və b. şairin həyat və yaradıcılığı haqqında tədqiqatlar araşdırmalar aparmış, monoqrafiya, kitab və məqalələr yazmışlar. Azərbaycanda milli şəhriyarşnaslıq məktəbi formalaşmaqdadır. 2023-c il, mayın 21-də Məhəmmədhseyn Şəhriyarın xatirəsinə həsr olunan vebsaytın təqdimatı keirilib
XX yzillik fars poeziyasını, btvlkdə İran ədəbiyyatını yeni mərhələyə, uca zirvəyə qaldırmış Şəhriyar yaradıcılığı Trkiyə, n və Orta Asiya, Pakistan, Əfqanıstan, Hindistan, Qafqaz və b. lkələrdə ədəbi prosesə, onun inkişafına, həmin lkələrin milli ədəbiyyatlarına ciddi təsir edib, milyonlarla insan, şeir həvəskarları, oxucular onun şeir bulağından su iiblər, ruhən, mənən qidalanıblar, zvq alıblar, bədii təfəkkrlərini zənginləşdiriblər. Şəhriyar poeziyası onlara şeiri daha da sevdirib, bu oxucular onun poetik peykinin orbitinə dşərək ədəbi bir şeir gnəşinə bağlanıblar.
İran və Azərbaycan mədəniyyətlərinin, ədəbiyyatlarının, hər iki lkənin fars və trkdilli məşhur, grkəmli, dahi şairi Şəhriyar elə bir yksək sənət məqamına yksəlib ki, onun he bir tərifə ehtiyacı yoxdur əslində.
Bu gn Azərbaycan muğam ifaılığında ən ox oxunan şairlərdən biri byk qəzəlxanımız Əlağa Vahiddirsə, digəri byk Şəhriyardır. Gneyli-Qzeyli xalqımız daim iki qəzəlxan şairini əziz tutur.
Şəhriyar iki dildə - Azərbaycan Trkcəsi və fars dilində yazdığı şeirlərdə əbədi şhrət qazanmışdır. Onun bu misilsiz şhrəti İranın coğrafi sərhədlərini aşaraq krreyi-ərzi brmşdr.
Məhz buna grə də Şəhriyar z dvrnn, z əsrinin və İran ədəbi mhitində, İranın masir şairləri arasında, fars ədəbiyyatında grkəmli bir yer tutur.
VUGAR MIKAYIL AHMAD SUMMARY SHAHRIYAR'S PLACE AND POSITION IN PERSIAN POETRY
Shahriyar is one of the most prominent representatives of the Azerbaijan and Iranian poetry, great master of the word, the pride of the Aze rbaijan and Persian literature. Most of Shahriyar's works are in the Persian language. He is the most outstanding and huge representative of Iranian poetry of XX century. Having been called "Hafiz of the century" , Shahriyar brought novelty to Persian poetry, established a new school. In the mentioned article Shahriyar's place and position have been investigated from the literary point of view .
O taylı, bu taylı Azərbaycanın byk şairi Şəhriyarın adı btn Trk dnyasına tanışdır. O, sadə xalq dilində yazılmış əsərləri ilə milyonların qəlbində znə taxt qurub. Şairin ən məşhur əsərlərindən biri olan "Heydərbabaya salam" poeması uşaqdan-byyə hər kəsin dilinin əzbərinə evrilib. Sovetlər zamanında Şəhriyarın yazdığı vətən şeirləri o taylı, bu taylı Azərbaycanın azadlıq arzularını əks etdirən bir himn kimi dolaşırdı dillərdə.
Şəhriyar 1907-ci ildə Təbriz şəhərinin Bağmeşə blgəsində, o zamanın tanınmış hquqşnaslarından Hacı Mirağa Xoşginabinin ailəsində dnyaya gəlmişdir. Əsl adı Doktor Seyid Məhəmməd Hseyn Behcət Təbrizi Şəhriyardır. Bu adlardan Məhəmməd Hseyn şairin adı, Behət Təbrizi soyadı, Seyid Peyğəmbər nəslindən gəldiyi n verilən ad, Doktor tibb fakltəsində oxuduğu n sylənən bir mraciət sz, Behcət eyni zamanda ilk təxəlls, Şəhriyar isə sonrakı təxəllsdr.
Onun məhkəmədə vəkillik etməklə ailəsini dolandıran atası şeiri və musiqini ox sevən bir ziyalı idi. Anası Kvkəb xanım da tez-tez oğluna şifahi xalq yaradıcılığından, klassik irsimizdən, xsusən, Seyid Əzim Şirvaninin qəzəllərindən bəzi nmunələri oxuyardı.
Şəhriyarın uşaqlıq illəri gzəlliklər məskəni olan Qaraəmən, Xoşginab mahalında kemiş, bu fsunkar mənzərələr onun uşaqlıq yaddaşına əbədi həkk olunub qalmış, sonradan məşhur poemasının mvzusuna evrilmişdir.
Şəhriyar ox gənc yaşlarından şeir və ədəbiyyat dnyasından məlumatlı idi. Divanlarına yazdığı mqəddimələrdən grndy kimi, o, erkən yaşlarından Nəbati, Şkuhi və Ləlinin əsərlərilə tanış olmuşdur. Nizami, Rumi, Xəyyam, Hafiz, Sədi, Şəms Təbrizi, Saib Təbrizi poeziyası ilə tanışlıq Şəhriyarın istedadının inkişafında byk rol oynamışdır. O, ilk təhsilini də atasından və bu şairlərin kitablarından almışdır. Şair onu əhatə edən Azərbaycan mədəniyyətinin və fsunkar təbiətinin, uşaqlıq xatirələrinin onun yaradıcılığına gcl təsirini qeyd etmişdir. Şəhriyar ana dilindən başqa ərəb, fars və fransız dillərini bilirdi. Ərəbcə yazdığı bir neə şeiri də var. Şair ox gzəl tar alırmış.
Şəhriyar 19-20-ci illərin ortalarından etibarən artıq istedadlı bir şair kimi tanınmağa başlamışdı. Məhəbbət lirikasının byk korifeyləri Hafiz və Fzulinin qəzəlləri ilə mqayisə oluna bilən sevgi şeirlərinin, hikmətli qəsidələrin, poemaların məllifi olan sənətkar Azərbaycan şeirinin ən yksək zirvəsinə ucalmışdır. Tələbəlik illərində sevdiyi Srəyyadan ayrılması da Şəhriyarın həyatında dərin iz buraxmışdır. Şəhriyarın yoxsulluq zndən baş tutmayan nakam eşqi həyatının sonuna kimi unudulmamış, həm də onun keşməkeşli və məşəqqətli həyatında baş verən məhrumiyyətlərin başlanğıcı olmuşdur.
Həyatının byk bir hissəsini Iranın mxtəlif şəhərlərində, Azərbaycandan uzaqlarda yaşamağa məcbur olan Şəhriyar znn qəriblik qismətini vətənin taleyilə mqayisə edir, bu paralellikdə rəmzi bir məna grrd:
mrnn son illərini Təbrizdə keirərək burada da Vətən torpağına qovuşan şairin sənəti kimi məzarının da ziyarətgaha evrilməsi Şəhriyarın knllərdə əbədi yer aldığını təsdiqləyir.
Şəhriyarı fars dilindəki divanına grə fars ədəbiyyatının nfuzlu nmayəndələri belə Iran poeziyasının masir Hafizi kimi qiymətləndirirlər. Ancaq belə bir hadisə də ox mənalıdır ki, vaxtilə Təbrizdən Tehrana Şəhriyarın evinə gələn anası oğlunun daha ox farsca şeirlər yazdığından gileylənərək deyib: "Lalın da anası balasını başa dşr, mən səni başa dşə bilmirəm...". Şairin "Heydərbabaya salam" poeması da bundan sonra yaranmışdır. Grnr, əsərdəki ana laylası şirinliyi də elə bu səbəblə bağlıdır.
59fb9ae87f