Gjuha Shqipe 2a

[Recaredo Latreche]

Gjuhashqipe (ose thjesht shqipja, historikisht gjuha arbreshe, arbrishtja ose gjuha arbrore) sht gjuh dhe deg e veant e familjes indo-evropiane q flitet nga rreth 7-10 milion njerz n bot,[1] kryesisht n Shqipri, Kosov dhe Maqedonin e Veriut, por edhe n zona t tjera t Evrops Juglindore ku ka nj popullsi shqiptare, duke prfshir Malin e Zi dhe Luginn e Preshevs. Shqipja sht gjuha zyrtare e Shqipris dhe Kosovs, gjuh bashk-zyrtare e Maqedonis s Veriut si dhe nj nga gjuht zyrtare e Malit t Zi.

Komunitetet shekullore q flasin dialektet shqiptare mund t gjenden t shprndara n Kroaci (Arbresht n Zar), Greqi (Arbresht n Greqi, amri dhe disa komunitete n rajonet e Maqedonis Perndimore dhe Traks Perndimore)[2], Itali (Arbresht n Italin Jugore,[3] Sicili dhe Kalabri) si dhe n Rumani dhe Ukrain[4]. Ekziston poashtu edhe nj diaspor e madhe shqiptare.

Shqipja, si gjuh moderne, prfaqson nj deg m vete n familjen e gjuhve indo-evropiane. Shkruhet me shkronja latine. Gjuha shqipe prfshin gjuhn standarde ose gjuhn e njsuar letrare shqipe, e cila u miratua n Kongresin e Drejtshkrimit t Shqipes n vitin 1972 n Tiran, dhe t gjitha dialektet, nndialektet e t folurat q fliten nga shqiptart. Gjuha shqipe ka dy dialekte kryesore: gegrishten, toskrishten, dhe nj kronolekt: arbrishten. Fjalori i shqipes ka huazime nga greqishtja e lasht, si dhe nj numr shum t lart nga latinishtja; huazimet pastaj vazhdojn nga gjuht sllavo-jugore, greqishtja dhe osmanishtja, si dhe nga italishtja e frngjishtja dhe gjuht tjera. Aktualisht gjithnj vijn duke u shtuar huazimet nga anglishtja.

Shqipja sht gjuha zyrtare e Shqipris,[19] dhe e Kosovs.[20] N Maqedonin e Veriut shqipja sht gjuh zyrtare n komunat ku shqiptart prbjn m shum se 20% t popullsis. Shqipja sht gjuha e dyt m e folur n Greqi (Arbrishtja dhe amrishtja). Gjuha shqipe sht n prdorim zyrtar n katr komuna n Mal t Zi (Ulqin,[21] Tuz,[22] Guci[23] e Plav[24]),[25][26] dhe tre n Serbi (Preshev, Bujanoc dhe Medvegj).[27] Karts Europiane mbi gjuht rajonale ose minoritare, gjuha shqipe sht e mbrojtur n Serbi (2006), Mal t Zi (2006), Rumani (2007), Bosnj dhe Hercegovin (2010).[28]

Gjuha arbrishte sht gjuha e shqiptarve n Itali, sht e mbrojtur me ligj.[29] Poashtu prafrsisht 1 milion shqiptar nga Kosova jan shprndar n t gjith Gjermanin, Zvicrn dhe Austrin. Kto jan kryesisht refugjat nga Kosova q kan emigruar gjat Lufts s Kosovs. N Zvicr, gjuha shqipe sht gjuha e shtat m e folur me 176.293 fols am.

Ka nj numr t madh folsish shqiptar n Shtetet e Bashkuara, Argjentin, Kili, Uruguaj dhe Kanada. Disa nga shqiptart e par etnik q mbrritn n Shtetet e Bashkuara ishin Arbresht. Arbresht kan nj ndjenj t fort identiteti, dhe jan unike n at q flasin nj dialekti Tosk arkaik t shqipes s quajtur Arbresh.

N Amerikn e Veriut (Shtetet e Bashkuara dhe Kanada) ka rreth 250,000 fols shqiptar. Shqipja flitet n zonn lindore t Shteteve t Bashkuara n qytete si New York City, New Jersey, Boston, Filadelfia, Ohio dhe Detroit. Greater New Orleans ka nj komunitet t madh Arbresh.Kudo q jan italiant, ka disa Arbreshe t przier me ta. Arbresht amerikan,shpesh jan t padallueshm nga amerikant italian pr shkak t asimilimit n bashksin italiane amerikane.[30]

Prafrsisht 5-7 milion njerz me prejardhje shqiptare jetojn n Turqi dhe m shum se 500.000 njohin prejardhjen, gjuhn dhe kulturn e tyre. Ka megjithat vlersime t tjera q vendosin numrin e njerzve n Turqi me prejardhje shqiptare dhe ose sfondin lart n 10-12 milion. Megjithat, shumica drrmuese e ksaj popullate sht e asimiluar dhe nuk ka m rrjedhshmri me gjuhn, megjithse nj komunitet i gjall shqiptar mban identitetin e saj t veant n Stamboll deri m sot.

N Egjipt ekzistojn rreth 18,000 shqiptar, kryesisht toskrisht fols.[32] Shum prej tyre jan pasardhs t Janezarit t Muhammed Ali Pashs, nj shqiptar q u b Valiu dhe vetdeklaruar Khedive i Egjiptit dhe Sudanit. Prve dinastis q ai krijoi, nj pjes e madhe e ish aristokracis egjiptiane dhe sudaneze ishte me origjin shqiptare. Prve emigrantve t fundit, ka edhe komunitete m t vjetra diasporike n t gjith botn.

Gjuha shqipe sht shkruar duke prdorur shum alfabete t ndryshme q nga regjistrimet m t hershme t shekullit t 14-t. Historia e ortografis s gjuhs shqipe sht e lidhur ngusht me orientimin kulturor dhe njohurit e disa gjuhve t huaja midis shkrimtarve shqiptar. T dhnat m t hershme t shkruara shqipe vijn nga gegrishtja n alfafabete t improvizuara bazuar n karaktere italiane ose greke dhe nganjher n arabisht. Fillimisht, dialekti Tosk ishte shkruar n alfabetin grek dhe dialekti Geg u shkrua n sciptn latin. T dy dialektet ishin shkruar edhe n versionin turk t shkrimit arab, cirilik dhe disa alfabete lokale (Elbasan, Vithkuqi, Todhri, Veso Bej, Jan Vellara dhe t tjer, shih alfabetin origjinal shqip). M konkretisht, shkrimtart nga Shqipria e Veriut dhe nn ndikimin e Kishs Katolike prdorn letra latine, ata n Shqiprin e Jugut dhe nn ndikimin e kishs ortodokse greke prdorn letra greke, ndrsa t tjert n t gjith Shqiprin dhe nn ndikimin e Islamit prdorn shkronja arabe . Kishte prpjekje fillestare pr t krijuar nj alfabet origjinal shqiptar gjat periudhs 1750-1850. Kto prpjekje u intensifikuan pas Lidhjes s Prizrenit dhe kulmuan me Kongresin e Manastirit t mbajtur nga intelektualt shqiptar nga 14 deri m 22 nntor 1908, n Manastir , i cili vendosi se cili alfabet do t prdorte dhe far do t ishte drejtshkrimi standard shqiptar. Kshtu mbetet gjuha letrare. Alfabeti sht alfabeti latin me shtimin e shkronjave , dhe dhjet digraphs: dh, th, xh, gj, nj, ng, ll, rr, zh dhe sh.

Gjuha zyrtare, e shkruar me germa latine dhe q u prvetsua n vitin 1909, ishte e bazuar n dialektin e Gegrishtes Jugore t qytetit t Elbasanit nga fillimi i shtetit t Shqipris deri n Luftn e dyt botrore. Deri n vitin 1968 shqiptart e Kosovs, Maqedonis s Veriut dhe Malit t Zi prdorn gegrishten letrare si gjuh zyrtare. N Shqipri pas Lufts s Dyt Botrore gegrishtja letrare u mnjanua prej vitit 1945, me vendim m 1952 nga tekstet 1967 dhe de-fakto prej vitit 1972 deri sot. Gjuha e sotme zyrtare shqipe jo vetm q bazohet n toskrisht letrare, por edhe fjalt e shprehjet qe huazohen prej gegrishtes trupzohen n morfologjin, fonologjin dhe sintaksn e variantit letrar. M 1968 nj konferenc studiuesish kosovar, t mbledhur n Prishtin, vendosn t t prqafonin gjuhn zyrtare shqipe. Kt kosovart e bn pr t theksuar kombsin e tyre shqiptare n form proteste kundr refuzimit t Federats Jugosllave pr t'i dhn Kosovs statusin e Republiks[33]. Ky vendim politik i marr n Prishtin n vitin 1968 sot po sfidohet nga shkrimtar, gazetar dhe sidomos rinia q shkruan n internet si jo frutdhns dhe diskriminues ndaj folsve t dialektit geg, n veanti ndaj kosovarve t cilt tingllojn si emigrant kur flasin gjuhn standarde shqipe.

Vetm disa t dhna t shkruara shkurt jan ruajtur nga shekulli i 15-t. E para ishte nj formul pagzimi e vitit 1462. Shprndarja e librave t prodhuar nga shekujt 16 dhe 17 kan buruar shum n zonn e gegrishtes (shpesh n gegrishten Shkodrane veriore) dhe pasqyruan veprimtarit misionare t Katolicizmit Romak. Nj rrym shum m e vogl e literaturs n shekullin e 19-t ishte prodhuar nga mrgimtart. Ndoshta punimet e letrsis m t hershme dhe t pastr t fardo niveli sht poezia e shekullit t 18-t t Jul Varibobs, t enklavave n S. Giorgio n Kalabri. Disa prodhime letrare vazhduan n shekullin e 19-t n enklavat italiane, por asnj veprimtari e ngjashme nuk sht ruajtur n zonat e Greqis. T gjitha kto dokumente t hershme historike tregojn pr nj gjuh e cila dallon pak nga gjuha e tanishme, sepse kto dokumente nga krahina dhe koh t ndryshme paraqesin karakteristikat e shnuara t dialektit. Sidoqoft, ato shpesh kan nj vler pr studimet e gjuhsis dhe jan shum m t rndsishme pr vlern e tyre letrare.

Q shqipja sht qart me prejardhje indo-evropiane ishte e njohur nga filologu gjerman Franz Bopp n 1854; hollsit e ngjashmrive kryesore t shqipes me gjuht indo-evropiane ishin prpunuar nga nj filolog tjetr gjerman, Gustav Meyer, n vitet e 1880-1890. Prmirsimet e mtejme gjuhsore ishin paraqitur nga gjuhtari danez Holger Pedersen dhe Norbert Jokl nga Austria. Gjuha shqipe z nj deg t pavarur t pems gjuhsore Indo-Europiane.[34] Shqipja u krahasua m par nga disa linguist indo-evropian me gjuht gjermanike dhe gjuht balto-sllave, t cilt ndajn t gjitha ant me isogloss shqiptar.[35] Prndryshe gjuhtart e lidhn gjuhn shqipe me latinishten, greqishten dhe armenishten, ndrkoh q vendosnin gjuht gjermanike dhe gjuht balto-sllave n nj deg tjetr indo-evropiane.[36][37][38]

Sistemi i foljes prfshin shum tipare arkaike, si ruajtja e aktive e dallueshme dhe prfundimet mesatare personale (si n greqisht) dhe ndryshimi i zanores rrnj "e" n t tanishmen n "o" n kohn e shkuar, nj tipar i ndar me gjuht baltike. Pr shembull, ekziston mbledh (kalimtare) dhe po ashtu mblidhet (jokalimtare), n kohn e shkuar, dhe mblodha me nj "o" n t shkuarn. Pr shkak t ndryshimeve siprfaqsore n formn fonetike t gjuhs gjat 2.000 vjetve dhe pr shkak t huazimit t fjalve nga vendet fqinj, vazhdimsia e trashgimis s indoevropianishtes n shqip ka qen e nnvlersuar.

Sipas hipotezs qendrore t nj projekti t ndrmarr nga Fondi Austriak i Shkencs, shqiptari i vjetr kishte nj ndikim t rndsishm n zhvillimin e shum gjuhve n Ballkan. Hulumtimi intensiv tani synon t konfirmoj kt teori. Gjuha shqipe po hulumtohet duke prdorur t gjitha tekstet n dispozicion prpara se t kryhet nj krahasim me gjuht e tjera t Ballkanit. Rezultati i ksaj vepre do t prfshij prpilimin e nj leksikoni duke ofruar nj pasqyr t t gjitha foljeve t vjetra shqipe.[39]

Si udhheqs i projektit Dr. Schumacher shpjegon, hulumtimi tashm po jep fryt: "Deri m tani, puna jon ka treguar se Shqipria e Vjetr prmbante nivele t shumta modale q lejonin folsin t shprehte nj qndrim t veant pr at q u tha.N krahasim me njohurit ekzistuese Ne kemi zbuluar gjithashtu nj numr t madh t formave verbale q tani jan t vjetruara ose jan humbur prmes ristrukturimit - deri m tani, kto forma mezi jan njohur ose, n t njjtn koh, m t mir, jan klasifikuar gabimisht. " Kto forma verbale jan vendimtare pr t shpjeguar historin gjuhsore t shqiptarve dhe prdorimin e saj t brendshm. Megjithat, ata gjithashtu mund t hedhin drit mbi marrdhniet reciproke midis gjuhs shqipe dhe gjuhve fqinje. Hulumtuesit po ndjekin drejtime t ndryshme q sugjerojn se Shqipria luajti nj rol ky n Sprachbundin e Ballkanit. Pr shembull, ka t ngjar q gjuha shqipe sht burimi i artikullit t caktuar t caktuar n gjuhn rumune, bullgare dhe maqedonase, pasi kjo ka qen nj tipar i shqiptarve q nga kohrat e lashta.

3a8082e126