Angnobelang El filibusterismo (literal na "Ang Pilibusterismo") o Ang Paghahari ng Kasakiman[1] ay ang pangalawang nobelang isinulat ng pambansang bayani ng Pilipinas na si Jos Rizal, na kaniyang buong pusong inialay sa tatlong paring martir na lalong kilala sa bansag na Gomburza o Gomez, Burgos, at Zamora.[2] Ito ang karugtong o sikwel sa Noli Me Tangere at tulad sa Noli, nagdanas si Rizal ng hrap habang sinusulat ito at,[3] tulad din nito, nakasulat ito sa Kastila. Sinimulan niya ang akda noong Oktubre ng 1887 habang nagpapraktis ng medisina sa Calamba.
Sa Londres, noong 1888, gumawa siya ng maraming pagbabago sa banghay at pinagbuti niya ang ilang mga kabanata. Ipinagpatuloy ni Rizal ang pagtatrabaho sa kaniyang manuskrito habang naninirahan sa Paris, Madrid, at Bruselas, at nakompleto niya ito noong 29 Marso 1891, sa Biarritz. Inilathala ito sa taon ding iyon sa Gante. Isang nagngangalang Valentin Ventura na isa niyang kaibigan ang nagpahiram ng pera sa kanya upang maipalimbag at mailathala ng maayos ang aklat noong 22 Setyembre 1891.[kailangan ng sanggunian]
Nagsimula ito sa isang paglalakbay ng bapor sa pagitan ng Maynila at Laguna. Kabilang sa mga pasahero ang mag-aalahas na si Simoun, si Isagani, at si Basilio. Labintatlong taon na ang nakalipas mula nang mamatay si Elias at si Sisa.
Nakarating si Basilio sa San Diego at sa isang makasaysayang pagtatagpo ay nakita niya si Simoun na pagdalaw sa libingan ng kanyang ina sa loob ng libingan ng mga Ibarra. Nakilala niyang si Simoun ay si Ibarra na nagbabalatkayo; Upang maitago ang ganitong lihim, ay tinangka ni Simoun na patayin si Basilio. Nang hindi ito naituloy ay hinikayat niya ang binata na makiisa sa kanyang layuning maghiganti sa Pamahalaang Kastila. Si Basilio ay tumanggi dahil gusto niyang matapos ang kanyang pag-aaral.
Habang ang Kapitan Heneral ay nagliliwaliw sa Los Baos, ang mga estudyanteng Pilipino ay naghain ng isang kahilingan sa Kanya upang magtatag ng isang Akademya ng Wikang Kastila. Ang kahilingang ito ay di napagtibay sapagkat napag-alamang ang mamamahala sa akademyang ito ay mga prayle. Sa gayon, sila'y di magkakaroon ng karapatang makapangyari sa anupamang pamalakad ng nasabing akademya.
Samantala, si Simuon ay nakipagkita kay Basilio at muling hinikayat ang binatang umanib sa binabalak niyang paghihimagsik at manggulo sa isang pulutong na sapilitang magbubukas sa kumbento ng Sta. Clara upang agawin si Maria Clara. Subalit hindi naibunsod ang ganitong gawain dahil sa si Maria Clara'y namatay na nang hpong yaon.
Ang mga estudyante naman, upang makapaglubag ang kanilang sam ng loob ukol sa kabiguang natamo, ay nagdaos ng isang salusalo sa Panciteria Macanista de Buen Gusto. Sa mga talumpating binigkas habang sila'y nagsisikain ay tahasang tinuligsa nila ang mga prayle. Ang pagtuligsang ito ay nalaman ng mga Prayle kaya ganito ang nangyari: Kinabukasan ay natagpuan na lamang sa mga pinto ng unibersidad ang mga paskin na ang nilalaman ay mga pagbabala, pagtuligsa, at paghihimagsik. Ang pagdidikit ng mga pasking ito ay ibinintang sa mga kasapi ng kapisanan ng mga estudyante. Dahil dito ay ipinadakip sila at naparamay si Basilio, bagay na ipinagdamdam nang malabis ni Juli na kanyang kasintahan.
Ang mga estudyanteng ito ay may mga kamag-anak na lumakad sa kanila upang mapawalang-sala sila, si Basilio ay naiwang nakakulong dahil wala siyang tagapagmagitan. Sa isang dako naman ay ipinamanhik ni Juli kay Pari Camorra na tulungan siya upang mapalaya nguni't sa halip na makatulong ang paring ito ay siya pang nagging dahilan ng pagkamatay ni Juli, gawa ng pagkalundag nito sa durungawan ng kumbento.
Upang maisagawa ni Simoun ang kanyang balak na paghihiganti, ay nakipagsama siya sa negosyo kay Don Timoteo Pelaez, ang ama ni Juanito. Sa ganitong paraan ay nagawa niyang maipagkasundo ang kasal nina Juanito at Paulita Gomez. Ang magiging ninong sa kasal ay ang Kapitan Heneral. Naanyayahan din niya upang dumalo sa piging na idaraos, ang mga may matatas na katungkulan sa Pamahalaan at mga litaw na tao sa lunsod.
Mag-iikapito pa lmang ng gab ng araw ng kasal, at si Basilio ay palakad-lakad sa tapat ng bahay ng pinagdarausan ng handaan. Di-kawasa'y nanaog si Simoun upang lisanin niya ang bahay na yaong di malulutawan ng pagsabog. Ang nanlulumong si Basilio ay sisinod sana ngunit namalas niyang dumating si Isagani, ang naging katipan at iniirog ni Paulita. Pinagsabihan niya itong tumakas ngunit di siya pinansin kaya't napilitan si Basilio na ipagtapat kay Isagani ang lihim na pakana subalit hindi rin napatinag ang binatang ito.
Kinuha ni Isagani ang lampara, tumakbo sa azotea at inihagis ito sa ilog. Sa gayon ay nawalan ng bisa ang pakana ni Simoun para sa isang paghihimagsik sa sandatahan. Tumakas sya sa bahay ni Pari Florentino, sa baybyin ng karagatang Pasipiko. Nang malapit nang mapagabot ng mga alagad ng batas ang mag-aalahas, uminom siya ng lason upang huwag pahli nang buhy. Ipinagtapat niya sa pari ang tunay niyang pagkatao at isinalaysay niya dito ang malungkot na kasaysayan ng kanyang bhay. Mula nang siya ay bumalik sa Pilipinas buhat sa Europa, labintatlong taon na ang nakalipas, ang pag-iibigan nila ni Maria Clara at pagbabalatkayo niya na mag-aalahas sa pakay na maiguho ang Pamahalaan at makipaghiganti sa pamamagitan ng isang paghihimagsik. Pagkatapos na mangungumpisal ay namatay si Simoun.
Sa nais na maiwaksi ang napakalaking kayamanang naiwan ng mag-aalahas, kayamanang naging kasangkapan nito sa pagtatanim ng mga buktot na gawain ay itinapon ni Pari Florentino sa karagatan ang kahong asero na kinatataguan ng di-matatayang kayamanan ni Simoun.
1 Ibinilang na rito ang mga sinulat niya pagkabalik niya mula Europa hanggang sa kanyang ikalawang pangingibang-bansa.2 Isang nobela.3 Para sa kanyang makontrobersiyang ikatlong nobela, tingnan ang Makamisa.
Masasapantaha kaagd, na, lihim na ngayuma g isng FILIBUSTERO ang kapisanan g mg̃a makapraile at mg̃a laban sa pagkakasulong, upng, sa pag-alinsunod na walng malay sa mg̃a udyk g kanilng kalooban, ay makatulong at makapagpalusg doon sa imbt na isang bagay ang linalayon: palaganapin ang adhik g FILIBUSTERISMO sa boong bayan at pananaligin ang laht g pilipino na walng ibng kaligtasan liban sa humiwaly sa Espaa.
Samantala ng̃ng hind naipakkilalang maliwanag ang inyng pagkaklahk sa kaguluhan, nagng bayani kay d man, nagkaroon d man kay ng̃ hilig sa pagtatanggol ng̃ katwiran, nagkaroon ng̃ hilig sa kalayan, ay may karapatn akng ihandg sa iny, na bilang ginahs ng̃ kasamang ibig kong bakahin, ang aking gaw. At samantalang inaanty namin na kilalanin sa balang araw ng̃ Espaa ang inyng kabutihan at hind makipanagt sa pagkakpaty sa iny, ay magng putong na dahong tuy na lamang ng̃ inyng mg̃a liblb na libing̃an ang mg̃a dahong it ng̃ aklt, at laht niyong walng katunayang maliwanag na umupasal sa inyng alaala, ay mabahiran naw ng̃ inyng dug ang kanilng mg̃a kamy.
At kung ang pagkakawangk sa dang ng̃ Pamahalan ay hind pa lubs,ay tingnan ang pagkakalagy ng̃ mg̃a lulan. Sa ilalim ng̃ cubiertaay nang̃agdung̃aw ang mg̃a mukhng kayumangg at maiitim ng̃ mg̃ataga rito, mg̃a insk at mestiso na nagkakasiksikang kasama ng̃ mg̃alulang kalakal at mg̃a kabn, samantalang sa itas, sa ibabaw ng̃cubierta at sa lilim ng̃ isng panambil na nagtatanggol sa kanilsa init ng̃ araw, ay nang̃akaup sa maginhawang luklukan ang ilngsaky na suot taga Europa, mg̃a prayle at mg̃a kawan, na humihittng̃ malalakng tabako, samantalng tintanw ang mg̃a dinadaanan,na hind man npupuna ang mg̃a pagsusumakit ng̃ kapitn na maiwasanang mg̃a balakid sa ilog.
Ang mg̃a kasaby ay nagkisng magsanggalng sa kaniyng pakikitung̃osa pamagitan ng̃ isng walng hintng pagsasalitang ang balngbagay ay pinagtalunan. Sa mg̃a sandalng iyn, dahil sa paliklikng̃ ilog, ay pinag-uusapan ang pagtutuwd sa kaniya at ang ukol samg̃a gawin ng̃ Obras del Puerto.
Si Ben-Zayb, ang mnunulat na mukhng prayle, ay nakikipagtalo saisng parng bat na mukh namng artillero. Kapw nagsisigawang angany ng̃ mukh ay iniaayos sa sinasabi, itintas ang mg̃a bisig,inilalahad ang mg̃a kamy, nagsisitadyk, nag-uusap ng̃ ukol sapatits, mg̃a palaisdan, ilog San Mateo, mg̃a indio at ibp. sa gitnng̃ kasiyahang loob ng̃ mg̃a nakiking at sa gitn rin namn ng̃bong pagkainp ng̃ isng matandng parng pransiskano, na lubhngnpakapayt at nang̃ang̃alirang, at ng̃ isng dominiko na magandang tindg na nagbbaks.... nagbbaks sa kaniyng mg̃a lab ng̃isng ng̃itng pakuty.
Si D. Custodio ay sindk na luming̃n upang tanawn kung sa kalaptay may isng indio na nakakding̃g sa kanil. Salamat na lamang atang nang̃aroroon ay pawng taga bukid, at ang dalawng timonel aywarng walng pinpansn kun d ang mg̃a lik ng̃ ilog.
[15]Napagkkilala na ang Simoung yan ay napakamapagmalak walngpinagaralan. Ipamukh kay D. Custodio na hind nakababatd ng̃kasaysayan, ay isng bagay na makagagalit sa khit kanino! At gaynng̃ ang nangyari, nakalimot si D. Custodio sa dating hilig atsumagt ng̃:
Si P. Sibyla ay namutl; noon lamang siya, Vice-Rector sa Universidad,napagsabihang may katunggakn; si D. Custodio ay kulay berde; saaln mang pulong na kanyng kinroonan [16]ay hind nakatagp ng̃ isngkatunggalng kagaya niyon. Ang gayn ay npakalabis.
Sa silong ay ib namn ang nangyayari. Nang̃akaup sa bangk at samalilit na luklukang kahoy, kasalamuh ng̃ mg̃a maleta, bakol attampip, sa kalapt ng̃ mkina, init ng̃ kaldera, sing̃w ng̃ katawngtao at mabahng amy ng̃ lang̃s, ay naroon ang lalng makapl nataong saky.
At ang d kasiyahang loob na lalong clsico ay nbakas sa mukhniyang epicreo na aht na aht. Pinagmamasdn siyang mabuti niIsagani: ang matandng iyon ay nagdaramdm ng̃ kauhawan sa matatandngbagay.
Si Ben-Zayb ay gumamit ng̃ klos gur at pinagalaw ang hintutursa hang̃n, saby sa pagtatak sa sariling pag-iisip na marunonghumang̃ ng̃ maraming banggt at katuturn sa maliliit na bagay. Atsa dahilng nkita, na si Simoun ay nagbubulaybulay dahil sa bagayna kasasabi p lamang niy, ay tinanng na kung an ang iniisip.
3a8082e126