Inyiak Sunguik jo bundo Evy nan ambo hormati,
Alah tasabuik sajak daulu, satiok urang di nagari inyo punyo hak sarato kewajiban taradok adat jo limbago. Dimano segala sesuatu hal nan manyangkuik urang banyak diputuihkan dalam karapatan adat di nagari nan marupokan salah satu bagian dari limbago
mantun. Sajak usalinyo, limbago ko dipakai sabagai caro maatur masyarakat di nagari, dimano niniak mamak nan ampek jinih (pangulu, malin manti, dubalang) sarato niniak mamak jinih nan ampek (imam, khatib, bilal, qadi) nan mengawasi jalannyo seluruh aturan nan balaku disuatu nagari.
Urang nan indak memiliki hak sarato kewajiban pado nagari adolah urang nan bukan manjadi warga nagari nan dimukasuik, saroman anak dagang nan hanyo singgah sabanta di suatu nagari untuak suatu keperluan nan manyangkuik bausaho mancari hiduik dalam wakatu nan indak pulo lamo. Sadangkan urang nan bamukasuik menetap di suatu nagari, pabilo inyo bukan barasa dari nagari itu, adolah caro malakok nan dilakukan sahinggo hak sarato kewajibannyo jaleh dalam hal adat sarato limbago di nagari. Sabagai contoh, pabilo fasilitas umum alah tirih, tibo maso untuak dipaeloki, diimbau sadonyo urang di nagari untuak mampaeolokinyo sacaro basamo-samo, dimano mulai dari tanago karajo, bahan-bahan, konsumsi dan lain sabagainyo ditangguang sacaro basamo. Fasilitas umum ko adolah properti nagari nan dipakai sacaro umum, saroman tali banda, surau/musajik, balai adat, pasa, jalan, pandam pakuburan, galanggang silek, tabuah larangan, rangkiang/kapuak nagari, dan lain sabagainyo.
Nan manjadi pertanyaan dari Inyiak Sunguik, baa mangko keluarga rajo malakok di nagari? Yaitu keluarga Rajo Adat di Lintau Buo & Rajo Ibadat di Sumpur Kudus ? Sabab sabalunnyo keluarga rajo cako indak masuak dalam tatanan masyarakat adat di nagari mantun, sahinggo indak memiliki hak sarato kewajiban pado nagari dimano inyo tingga. Hal iko dikaranokan nan usalinyo Rajo Adat jo Rajo Ibadat bukan barasa dari Lintau Buo & Sumpur Kudus, sabab hanyo basumayam di nagari nan dimukasuik.
Kutiko parang basosoh nan disabuik Bulando jo istilah Parang Padri ko alah hampia habih, mangko bakumpua utusan masing-masing Luhak di Bukik Marapalam. Dimano nan disepakati adolah manyasuaikan adat jo syarak nan mangacu ka Kitabullah nan kudian kito kenal dengan adagium ABS SBK nan ko. Mengenai limbago rajo, mulai dari Rajo Nan Tigo Selo, Basa Ampek Balai sarato Langgam Nan Tujuah dek karano indak langkok lai dek pupuihnyo limbago Rajo Nan Tigo Selo ko, sahinggo diputuihkan agar masing-masing nagari maatur nagari-nagarinyo sacaro panuah. Hal iko nan kudian dilakukan pado nagari-nagari tampek basumayamnyo Rajo Nan Tigo Selo & nagari-nagari nan marupokan faksi dari Pagaruyuang cako. Sahinggo
lembaga penelitian kudian banyak manamukan namo-namo Pagaruyuang di berbagai pelosok ranah Minang.
Tasabuik di Sumpur Kudus dalam mamangan :
"Indak ado rajo ka ganti rajo"
Sahinggo ado 3 niniak mamak nan bagala :
1. Dt Rajo Gagah (kampai) nan marupokan pangganti limbago rajo alam,
2. Dt Rajo Mangkuto (piliang) nan marupokan pangganti limbago rajo adat,
3. Dt Rajo Lelo (Kampai) nan marupokan pangganti limbago rajo ibadat.
Sadangkan sawah rajo nan
marupokan lahan pertanian nan salaruik salamo nan tun hasianyo dipakai oleh keluarga Rajo Ibadat, ditaruihkan pamakaianyo oleh anak katurunannyo hinggo kini. Sawah Rajo ko nan usalinyo adolah ulayat nagari nan dimiliki kaum/suku dari Niniak Nan Sapuluah nan marupokan suku awal nan ado di Sumpur Kudus. Sabalun Rajo Ibadat wafat, baliau lai sempat barundian jo Niniak Nan Sapuluah untuak manitipkan keluarganyo ka limbago nagari di Sumpur Kudus nan hinggo kini masih menetap baranak pinak di Sumpur Kudus. Salah satu member milis RN ko nan barasa dari Sumpur Kudus yaitu sanak Afrinaldi marupokan katurunan dari kaum Dt Rajo Gagah nan basuku Kampai ko.
Mengenai istilah kamanakan dibawah lutuik ko, hal iko hanyo balaku di nagari nan menganut sistem Koto Piliang & salaruik salamo nan ko alun ado basuo dek ambo nan manganut Koto Piliang murni dek sabab agamo Islam sacaro baransua mempengaruhi sistim Kalarasan Koto Piliang manjadi Pisang Sikalek-Kalek Utan, Pisang Timbatu Nan Bagatah.
Kalau buliah ambo bapandapek, parang basosoh ko sabananyo warisan atau lanjutan polemik dari Kalarasan Koto Piliang jo Kalarasan Bodi Caniago, yaitu polemik Dt Katamangguangan jo Dt Prapatiah Nan Sabatang. Sabab kalau dipikia-pikia, dalam parang nan disabuik Bulando jo Parang Padri ko keterlibatan Rajo Nan Tigo Selo indak pulo dalam satu kubu nan samo.
Mengenai kondisi di Koto Tangah Pagaruyuang, dari kaba nan ambo tarimo, memang indak ado basuku, bapandam, basasok bajurami, basawah, baladang, batapian dari klan Pagaruyuang nan ado kini. Iko aratinyo indak
basuku jo bapusako nan mano indak masuak dalam tatanan baadat balimbago di Koto Tangah & Pagaruyuang. Namun angku, mamak, bundo sarato dunsanak sapalanta nan ambo hormati, ambo alun bisa manyimpulkan hal iko, sabab informasi nan ambo tarimo masih alun langkok bana lai.
Hal iko labiah kapado untuak manduduakan mano nan disabuik adat jo limbago mano pulo nan disabuik Kerajaan Pagaruyuang. Nan mano masih banyak juo nan mangaik-ngaikan adat Minangkabau ko masih juo bahubuangan jo Kerajaan Pangaruyuang nan ko dibanyak nagari di ranah minang. Umumnyo hal iko tajadi di
nagari-nagari rantau saroman di Pasaman, Pasaman Barat, sabagian Piaman Laweh, Sijunjuang, Sungai Pagu, XII Koto (sailiran Batang Hari) nan tamasuak sabagian Solok Selatan & sabagian Dharmasraya & nagari-nagari bakeh limbago Basa IV Balai (Sumaniak, Padang Gantiang & Saruaso) sarato Langgam Nan Tujuah (sakitaran Sungai Tarab, Simawang Bukik Kanduang, Sulik Aia, Silungkang Padang Sibusuak Singkarak Saniang Baka, Batipuah X Koto, Sungai Jambu Labuatan).
Mengenai malakok, ambo iyo alun
pandai mambuek defenisinyo lai nyiak. Sacaro sederhana aratinyo suatu individu atau keluarga masuak dalam tatanan adat & limbago di suatu nagari. Mengenai ketentuan sarato hak & kewajiban tantu sasuai jo aturan di nagari masing-masing.
Itu sajo dulu nyiak, alah masonyo pulo bahalau itiak ka sawah lai, mohon maaf pabilo ado kato nan indak pado tampeknyo, mohon rila jo maaf. Kok mungkin indak samparono panjalehan dari ambo, silahkan ditukuak sarato dibilai dimano nan kurang sarato senteang.
wasalam
AZ/lk/35th/caniago
Sawah Tongah,
Kubang
sadang di dangau