Re: Bravı
Tacio Allaire
Bununla əlaqədar mətbuat və sosial şəbəkələrdə Ukraynalıların etnik mənşə baxımından trk olduqları haqqında səthi və tarixi mənbələrə əsaslanmayan bəzi fikirlər səsləndrilmişdir.
Rusiya və Ukrayna qədim tarixini araşdırmadan ncə belə bir fikri qeyd etməyi lazım bilirik ki, prototrk adlandrılan ntrklərin təşəkkl tapdığı və minillər ərzində məskunlaşdıqları bu ərazilərə slavyanların ilkin dəstələri eramızın VIII əsrindən etibarən gəlməyə başlayaraq ilk ncə ucqarlarda məskunlaşmış və tədricən inkişaf edərək etnik qruplar şəklində formalaşaraq geniş əraziyə yayılmışlar.Tarixi inkişafın sonrakı dvrlərində bu ərazilər slavyanların və trklərin ortaq vətənlərinə evrilmişdir.Sovet dvr və masir Rusiya tarix elmi qarşısında duran əsas məqsəd trklərin qədim tarixini saxtalaşdırmaqdan ibarət olmuşdur.
Bir ox məlliflər Ukraynalıların trklyn yanlışlıqla əsas etibarı ilə qıpaklara bağlayırlar. Halbuki Ukraynada prototrklərin və ilkin trklərin Ukrayna adlanan ərazidə məskunlaşmalarının tarixi daha qədim dvrləri əhatə edir.
İndi Rusiya adlanan lkənin Altay dağlarından başlamış Ural dağları arasındakı Qərbi Avrasiya ərazisində Turan etnosu təşəkkl tapmış və tarixi mənbələrdə ilkin Turan adlanmışdır.
Slavyanlar Ukrayna ərazisində məskunlaşmadan yz illər ncə bu coğrafiyanın əsas sakinləri trklərdən ibarət olmuşdur.Ukrayna ərazisinin və btvlkdə Qara dınizin şimalının ən qədim sakinləri və burda ilkin uyqarlığın yaradıcıları rus məlliflərinin skif, qərb məlliflərinin isə iskit adlandırdıqları prototrk saklar və avropalıların kimvir adlandırdıqları prototrk kimmer/qmirlər olmuşlar. İskit/sak dvlətinin mərkəzini təşkil etdiyindən tarixi ədəbiyyatda Ukrayna ərazisinin qədim adı Skifiya və Kimmeriya kimi ifadə olunur.
Bir ox rus və ukraynalı araşdırıcılar və o cmlədən Ukraynanın grkəmli tarixisi M.S.Qruşevski Ukrayna adının "sərhəd ərazisi" anlamında "krayn" və ya "vkrayn" szndən yarandığı fikrini irəli srmşlər.
Tarixi faktlar gstərir ki, Skifiya, Kimmeriya,Hun dvləti,Qotların dvləti,Bosfor arlığı,Xəzər xaqanlığı,Avar xanlığı,Bulqar dvləti,Oqur dvləti,Rus xaqanlığı kimi ən qədim dvlət təşəkklləri Rusiya ərazisində deyil,Şərqi Avropada məhz Ukrayna ərazisində mvcud olmuşdur.Bu baxımdan Ukraynanın dvlətilik ənənləri tarixən Rusiyadan daha qədimdir.
P.Qolubovski,D.Rasovskiy,O.Pritzak,P.Toloko,V.Markov və.s.kimi məlliflər trk tayfa birliklərinin Ukrayna tarixində və Ukrayna xalqının etnogenezinin formalaşmasın oynadıqları rolu araşdrılmasına konkret əsərlər həsr etmişlər.
Ukrayna xalqı trk-slavyan etnik birliyi nəticəsində yaranmış etnosdur.Tarixən trklərin vətəni olan Ukrayna slavyanlar VIII əsrdən etibarən tarix səhnəsinə qədəm qoyduqdan sonra hər iki etnosun ortaq vətəninə evrilmişdir.
Ukrayna tarixisi P.Qolubovski yazır ki,.Trklərin axınlarla gəlib yz illər ərzində Qara dınizin şimal ərazilərində məskunlaşmaları bu əraziləri onların daimi yaşayış məskənlərinə, vətənlərinə evirmiş oldu
Ukraynanın byk tarixisi və dvlət xadimi M.Qruşevski V-VI əsrlərdə Ukraynanın meşə-l zonasında məskunlaşmış trk mənşəli hesab etdiyi antları Ukrayna xalqının birbaşa əcdadları hesab edir.
Y.Daşkevi,M.Brayevskiy,Y.İsayevi,Q.Povtarak,V.Baran kimi Ukrayna tarixiləri də Qruşevskinin bu tezisini dəstəkliyirlər.Ant tezisinin tərəfdarları bu məsələdə O.Potebninin, A.Krımskinin, İ.Oqienkonun linqvistik təhlillərini əsas gtrrlər.
Ukrayna alimlərinin Ukrayna etnogenezində Ant amilinin əsas gtrlmələri rus və rus-sovet tarixilərinin Ukrayna-rus vahid etnik mənşəi haqqındakı rəsmi "qədim rus xalqı" tarixi-ideoloji konsepsiyasına qarşı qoyulmuş və mstəqillik dvrndə Ukrayna elmi dairələrində geniş rəğbət grmşdr.
Son dvrlərdə linqvistik və arxeoloji dəlillərlə daha da əsaslandrılan Ukraynalıların ruslardan fərqli zəl etnik kkə malik olmaları haqqındakı konsepsiya orta əsrlərdə vahid slavyan dili və vahid slavyan etnosunun mvcudluğunu inkar etməkdədir.
Rus tarixisi V.Markov yazır ki, IV əsin axırlarından XVIII əsrə qədər Ukrayna lləri mxtəlif trk tayfalarının fasiləsiz şəkildə məskunlaşdığı ərazilər olmuşdur. Trklərin min il ərzində bu ərazidə mvcudluğu Ukraynalıların dilində,mədəniyyətində və xarici grnşlərində dərin izlər buraxmışdır.Bu gn də Ukraynalılar zləri də fərqinə varmadan dillərində trk szləri işlədir,trk adı daşıyan yaşayış məskənlərində yaşayır, trk soyadları daşıyır və bir qismi də antropoloji cəhətdən trk xalqlarının tipik nmayəndəsi grkəminə malikdirlər.
Bu fikri mdafiə edən məlliflərdən biri olan polşa tarixisi Tadeuş zacski Ukraynalıların slavyanlara he bir aidiyətlərinin olmadığını və onların əcdadlarının VII əsrdə Volqa ayının arxasından gələn uqur/oqur ordası olduğunu yazmışdır.zacski Ukrayna adının da kkndə Oqur etnoniminin durduğu haqqında qətiyyətlə fikir irəli srr.
Alman alimi M.Fasmer "Rus dilinin etimoloji lğəti" əsərində Ukrayna adının qədim slavyan dilindəOuqrinşəklində yazıldığını və bu terminin ilk ncə Ukraynanın şərq ərazisinə aid olduğunu yazır.
Tarixi qaynaqlar və linqvistik dəlillər Ukrayna adının kknn Oqur və ya Onoqur trk tayfa birliyinin adına bağlı olduğunu və Ukrayna adının Oqur adının sonuna slavyan dillərinə xas "in" mənsubiyyət şəkilisi artırmaqla Oqurin və ya Fasmerin də təsbit etdili kimi Ouqrin şəklini almış olduğunu sbut edir.Trklərin Ouqrin tayfa adı tədricən Ukrain formasına dnşmşdr.
Hunların hcumları 463-c ildə oqur, saroqur və on oqur tayfa birliyinin də şərqə doğru klərinə səbəb oldu.460-cı ildə Qara dənizin şimal ərazilərini əhatə edən llərə trk tayfalarının oqurlardan ibarət yeni dalğası daxil oldu.Sonradan həminin oquz adı ilə tanınan oqur tayfaları sarıoqur,onoqur,uturqur,kuturqur kimi qollara blnrdlər.Onların tərkibində bolqar adlanan trk tayfa birliyi də mvcud idi və sonradan oqur boyları bulqar tayfasının hakimiyyəti altında birləşdilər.
Prisk,Prokopiy, Menandr və Aqafiy kimi V-VI əsr tarixiləri Hun dvləti dağıldıqdan sonra Oqur birliyinə daxil olan onoqur, kutroqur,uturqur kimi tayfaların Azov və Qaradəniz ətrafında məskunlaşdıqlarını yazırlar.
Rəsmi tarixşnaslıqda Rus dvlətiliyinin başlanğıcı Ukrayna ərazisində yaranmış Kiyev Rus dvləti olaraq qəbul edilir.Kiyev rus dvlətinin yaranması haqqında "norman", "trk" və "slavyan" olmaqla nəzəriyyə irəli srlmşdr.
Qədim Kiyevin 1039-cu il məcəlləsində və "Povest vremmenıx let" adlı salnamədə Kiyevin əsasınının şəhərin təpəsi zərində qardaş Kiy,Şek,Xoriv və bacıları Lebed tərəfindən qoyulduğu yazılmışdır.Qardaşlar şəhəri byk qardaş Kiyin adı ilə Kiyev adlandırmağı qərara almışdılar
Kiyevin adı qədim mənbələrdə "Kıyev", "Kıyov", "Kuyev" şəklində yazılır.Trk dilində kiy/kıyı sz qiraq,sahil anlamındadır və Dnepr ayının sahilində salınmış Kiyev şəhərinin adı trkcə Kıy-ev və Kıy-ova yəni ayın qırağındakı,sahildəki ev və ya oba mənasındadır.Ukraynalılar indi də Kiyev adını əslində olduğu kimi Kıyiv şəklində ifadə edirlər.
Rusiyada Avrasiya nəzəriyyəsinin banilərindən olan Q.V.Vernadski Kiyevin əsasının 830-cu ildə xəzərlər tərəfindən qoyulduğu fikrini irəli srmşdr.Onun fərziyyəsinə grə Kiyevin əsasını qoyan qardaş xəzərlər olmuşdur.Vernadski Kiy sznn trkcə "kıyı" -ay sahili demək olduğunu yazır
Tarixi S.Q.Klyaştornı da Konistantin Porfiqorun KiyeviKuova, ərəb və fars mənbələrində isəKuyabaadlandırdıqlarına istinad edərək şəhərin adının trkcə Kıy-sahil və oba szndən yarandığı fikrini irəli srr
X əsr Bizans İmperatoru Konistantin Baqryanrodnu Kiyevin adını qədim deyiliş forması olanKiovaşəklində yazır və onun digər qədim adının Samvataş olduğunu qeyd edir.Szn anlamı trkcə olub "sam" yksək, "bat" gcl, "taş" qaya anlamında olub xəzər trklərinin dilində "yksəkdəki qala" deməkdir.Bu ad Dneprin yksək sahilində yerləşən Kiyev şəhər qalasının coğrafi relyefini əks etdirir.
Kiyev adının istər Sambatas istərsə də Kiyoba\Kiyev variantları olsun hər ikisi də trk dilində qənaətbəxş izahını verir.Kiy/Keyqədim trk dilində sərt,mhkəm deməkdir.Kiyoba və ya Kiyev adının da Sambatas kimi trk dilində anlamı "mhkəm qala" şəklindədir.
Ukrayna mənşəli amerikalı tarixi Omelyan Pritzak Kiyev şəhərinin VII əsrdə yaranmasını xəzərlərlə əalaqələndrir və şəhərin əsasını qoyan Kiyi Xəzər xaqanının vəziri xarəzm-xəzər qəbiləsinə mənsub olan Əhməd ibn Kuye ilə eyni adam olduğunu yazır.Şəhərin adı Əhməd bin Kuyenin adı ilə Kuyoba adlanmışdır.Bizans və ərəb mətnlərində Kiyev adı Kuyoba şəklində yazılır.Adın slavyanlaşması nəticəsində Kıyev/Kuyev şəklini almışdır.Kiyev qalasının yerləşdiyi əraziyə bitişik Berestovo təpəsi səlnamələrdə Uqorskoe yəni Oqur təpəsi adlanır
O.Pritzak Kiyevdə xəzər adı ilə əlaqədar Kiyevin bir xəzər şəhəri olduğunu yazmışdır.O Kiyevdə Uqorskoe adlı məskənin mvcudluğunu oqur tayfaları ilə əlaqələndrir.Kiyevdə Kopırevo kontza adlı məhəllənin xəzərlərin Kabar tayfasının adı ilə əlaqələndrir və onların Kiyevin iəri şəhərinin kabar tayfası tərəfindən məskunlaşdığını yazır.Pritzak həminin Kiyev və ətrafında məskunlaşmış polyanların xəzərlər olduğunu, bu etnonimin l anlamındakı pole szndən yarandığı və bu adın onlara Kiyevin şərqindəki llərdə məskunlaşdıqları n verildiyini yazır. Btn bunlar bir daha onunla sbut olunur ki,səlnamədə yazıldığına grə Kiyev şəhəri 862-ci ildə Xəzər xaqanlığına məxsus ərazi olmuş və ona xərac dəyirdi.
59fb9ae87f