Internet Və Onun Xidmətləri
Oleta Blaylock
1958-ci ildə SSRİ-nin kosmosa ilk sni peyki buraxması ABŞ-ni masir texnologiyaların inkişafını srətləndirməyə svq etdi. Bu məqsədlə yaradılmış xsusi tədqiqat agentliyi olan DARPA yerst məlumat trlməsinin srətləndirilməsi ynndə tədqiqatlara başladı. Bunun n ilk ncə ABŞ-də yerləşən btn radarların vahid şəbəkədə birləşdirilməsi işinə başlanıldı. Bunun n mxtəlif məntəqələrdə, Pentaqonda, Hərbi Hava Qvvələri, Hava Hcmundan Mdafiə bazalarında və digər məntəqələrdə yerləşən kompterləri vahid şəbəkədə birləşdirmək lazım idi. Bu işi grmək n ABŞ-nin ən yaxşı kompter mtəxəssisləri bir araya gətirildi. Uzun illər davam edən gərgin əmək və oxlu tədqiqatlardan sonra 29 oktyabr 1969-cu ildə Kaliforniya Universitetindəki laboratoriyaların birində alimlər iki kompteri vahid sistemdə birləşdirə bildilər.
Şəbəkə vasitəsilə kompterlərdə olan oxlu sayda sənədlərdən hamı eyni vaxtda istifadə edə bilməsi n 1989-1990-cı illərdə www sistemi yaradıldı. Tim Berners-Li hiper mətnli sənədlər texnologiyasını yaratdı. "Ser" titulu qazanan Tim Berners-Li 2004-c ildə 15 il ncəki kəşfinə grə Beynalxalq Fond tərəfindən milyon avro məbləğində pul mkafatı qazanıb. İnternetin qloballaşması 1988-1989-cu illərə təsadf edir. Bu illərdə Kanada, Fransa, Almaniya və 1992-ci ildə Byk Britaniya və Latviya NSFNET vasitəsilə internetə qoşuldular. Azərbaycanda isə İnternet 1993-c ildən inkişaf etməyə başlamışdır.
İnternet istifadəilərin "məlumatın saxlanması, paylaşması və rahat əldə olunması" istəkləri nəticəsində yaranmış bir texnologiyadır. Bu texnologiyanın kməyi ilə insanlar məlumatları rahat şəkildə əldə edə bilirlər. İnterneti bir məlumat dənizinə yaxud ox byk kitabxanaya bənzədə bilərik.
Qlobal şəbəkələri birləşdirən daha yksək səviyyəli şəbəkə də mvcuddur. Bu şəbəkə İnternet adlanır. İnternet btn dnya zrə mxtəlif kompterlər arasında nsiyyət n imkan yaradan və informasiya mbadiləsini təmin edən şəbəkələr şəbəkəsidir.
Mxtəlif tipli, mxtəlif əməliyyat sistemli kompterlərin belə bir nsiyəti nəticəsində ortaya yğunluq problemi ıxır. Bu problemi aradan qaldırmaq məqsədilə informasiya mbadiləsinin təşkili n vahid qaydalar, yəni vahid standart (protokol) işlənmişdir. Bu protokol - TCP/IP (Transmission Control Protocol / Internet Protocol) - verilənlərin nəqlinə nəzarət/İnternet protokoludur.
İnternetə qoşulma ayrılmış kanal vasitəsilə və ya zəng etmə yolu ilə, yəni telefon xətti ilə həyata keirilir. Ayrı-ayrı kompterlərin ayrılmış kanal vasitəsilə və ya telefon xətti ilə şəbəkəyə qoşulması n nəzərdə tutulmuş qurğuya Modem (modulyator- demodulyator) deyilir.
Sizin İnternetə qoşulmanızı, məktublarınızın gndərilməsini, alınmasını və qorunub saxlanmasını təmin edən təşkilat internet-provayder adlanır. İnternet-provayder İnternetlə bağlı başqa xidmətlər də gstərir. İnternetdə sizin kompterin identifikasiyası, yəni məyyənləşdirilməsi n provayder tərəfindən ona IP-nvan təyin edilir. IP-nvan, hər birisi səkkiz ikilik rəqəmdən ibarət olan drd qrupdan ibarətdir, və ox zaman onluq şəkildə yazılır. Məsələn: 255.255.100.123 . Burada axırıncı (drdnc) rəqəmlər qrupu şəbəkədə kompterin nmrəsini, nc qrup isə şəbəkənin nmrəsini gstərir.
Rəqəmli nmrələri yadda saxlamaq ətin olduğundan domen adlarından istifadə olunur.Məsələn, www.elm.azBurada www(world wide web) elm domen .az isə birinci səviyyəli domendir. İnternetdə altdomenlər (subdomain) də mvcuddur. Məsələn en.wikipedia.org nvanın bir şəkildən başqa şəklə evirilməsi xsusi Domen Adları xidməti (DNS - domain name service) tərəfindən yerinə yetirilir.
İnformasiyanın texniki vasitələrin kməyi ilə nəqli, saxlanması və işlənməsi zamanı, o, ikilik kod da, yəni sıfırlar və birlərin ardıcıllığı kimi təsvir edilir. İnformasiyanın ən kiik l vahidi bitdir. 1 bit - bir ikilik movqeyin daşıdığı informasiyanın miqdarıdır. 8 bit bir bayta bərabərdir.
Hər ay İnternet kanalları ilə orta hesabla 30 Terabitdən artıq informasiya nəql edilir. Bu, hərəsi 700 səhifədən ibarət olan 30 million kitaba bərabərdir.Brauzer və ya Veb səyyah - Sizin kompterdə işləyən və İnternet-səhifələrin axtarışına və baxılmasına imkan yaradan bir proqramdır. İnternetdən sizə və sizdən İnternetə informasiya gndərərkən, brauzer mştəri-server sxemindən istifadə edir. Bu sxemdə sizin kompter - mştəri kimi, uzaqda yerləşən kompter isə server kimi ıxış edir.
Siz istifadəi olduğunuz halda kompterinizdəki mştəri proqramı (brauzer) server adlanan şəbəkə qovşağına qoşulur və ona informasiya almaq n sorğu gndərir. Serverdəki proqram, z nvbəsində, bu informasiyanı sizə gndərir və nvbəti sorğunu gzləyir. Belə iş rejiminə On-line iş rejimi deyilir (On-line).
oxfunksiyalı bir proqram kimi brauzer avtonom rejimdə - İnternetə qoşulmadan - HTML- sənədlərə və GIF, JPG və ya JPEG formatlı şəkillərə baxmaq n istifadə olunur. Bu rejim Off-line iş rejimi adlanır.
Mxtəlif şirkətlər tərəfindən yaradılmış bir ox brauzerlər mvcuddur. Lakin btn dnyada istifadəilərin əksəriyyəti Microsoft şirkətinin Internet Explorer və yaxud Mozilla şirkətinin Firefox proqramların seir.
Birinci mərhələdə Web-mştəri serverlə əlaqə yaradmağa alışır. Qoşulduqdan sonra, mştəri verilmiş protokola əsasən serverə axtarılan obyekt barəsində sorğu gndərir.Server sorğuya cavab tapan kimi bu cavabı mştəriyə trr. Bundan sonra əlaqə kəsilir və brauzer alınmış sənədləri əks etdirir. Bu proses HTTP-nin - hipermətnin krlməsi protokolunun əsasını təşkil edir.
Klaviaturada Enter dyməsini basın. Gstərilmiş nvana əsasən Web-səhifə axtarılan zaman pəncərənin aşağısında yerləşən məlumat sətrində yklənən səhifənin IP-nvanı, sənədin adı və sair gstərilir.İstəsəniz, F11 dyməsini basmaqla səhifəni btn ekran boyu aa bilərsiniz.
Səhifənin sol tərəfindəki mətnə diqqət yetirin. Şəkil və ya mətnin hiperistinad olub olmadığını yoxlamaq n mausun gstəricisini onun zərinə gətirin. hiperistinadın zərinə gətirildikdə gstərici grnşn dəyişərək, məsələn, əl şəklini ala bilər. Məlumat sətrində bu zaman istinadın URL-nvanı gstərilir.
Web-səhifə demək olar ki btn hallarda bir neə əlaqəli HTML-sənəddən ibarət olur. Hiperəlaqələrlə və eləcə də vahid mvzu, məllif və sairlə biri birinə bağlı olan bir qrup Web-səhifəyə Sayt (Site) deyilir.
İnformasiya resurslarına İnternetin istifadəilərinin girişinin azadlığı dvlət sərhədləriylə və ya milli domenlərlə məhdudlaşdırılmır, amma dil sərhədləri mvcuddur. İngilis dili internetdə əsas stnlyə malik olan dildir. İkinci ən populyar dil in dili, nc isə ispan dilidir. Dil internetin dvlətlər, regionlar və birinci səviyyəli domenlərə grə blnmə yanaşı tez-tez istifadə edilən blnmə əlamətlərindən biridir.
Apple sediyiniz dəniş metodundan istənilən dənişli Tranzaksiyaların dənişini, o cmlədən mvafiq vergiləri tutacaq. Onu Apple Pulqabınıza da əlavə etmisinizsə, Apple şirkəti Apple Pulqabında sediyiniz dəniş metodundan Apple Pay istifadə edərək dəniş tuta bilər. Bir neə dəniş metodunu Apple ID-nizlə əlaqələndirə bilərsiniz və razılaşırsınız ki, Apple Tranzaksiyalar n həmin dəniş metodlarını saxlaya və onlardan dəniş tuta bilər. Əsas dəniş metodunuz hesab ayarlarında dənişlər səhifəsinin yuxarısında grnr.
Əsas dəniş metodunuzdan hər hansı səbəbdən (məs, mddətin bitməsi və ya kifayət qədər vəsaitin olmaması) dəniş tutula bilmirsə, Apple-a digər uyğun dəniş metodlarınızdan hesab ayarları dəniş səhifəsində grndkləri kimi yuxarıdan aşağıya doğru dəniş tutmağa cəhd etməyə icazə verirsiniz. Sizdən dəniş tuta bilməsək, tutulmamış məbləğlərə grə siz məsuliyyət daşıyırsınız və sizdən yenidən dəniş tutmağa cəhd edə və ya başqa dəniş metodu təqdim etməyinizi tələb edə bilərik. Məzmunu əvvəlcədən sifariş etsəniz, Məzmun sizə atdırıldıqda sizdən dəniş tutulacaq (Məzmun əlatan olana qədər ləğv etməsəniz). Yerli qanunlara uyğun olaraq, dəniş şəbəkələri və ya maliyyə institutlarınız tərəfindən təqdim edildikdə, Apple dəniş metodlarınızla bağlı dəniş məlumatınızı avtomatik yeniləyə bilər. Mağaza krediti və hədiyyə kartları/kodları ilə bağlı şərtlər burada verilmişdir: -services/itunes/giftcards/. Tranzaksiyalar n fakturaların necə təmin edilməsi haqqında ətraflı məlumat: Btn Tranzaksiyalar yekundur. Məzmun qiymətləri istənilən vaxt dəyişə bilər. Texniki problemlər Məzmunun atdırılmasının qarşısını alırsa və ya əsassız olaraq gecikdirirsə, eksklziv və yeganə arə Məzmunun dəyişdirilməsi, ya da Apple tərəfindən məyyən edildiyi kimi dənilmiş qiymətin geri qaytarılmasıdır. Apple-ın əks iddia qaldırmasına imkan verən fırıldaqılıq, sui-istifadə və ya qeyri-qanuni və ya digər manipulyasiya xarakterli davranışlara dair sbutlar aşkar etdikdə, Apple vaxtaşırı olaraq dənişi dayandıra və ya ləğv edə və ya geri dəniş sorğusundan imtina edə bilər.
Xidmətlərimizdən istifadə etmək və Məzmununuza giriş n Apple ID tələb oluna bilər. Apple ID Apple ekosistemində istifadə etdiyiniz hesabdır. Game Center-dən istifadə bu Sazişə tabedir və həminin Game Center hesabı tələb olunur. Hesabınız dəyərlidir, onun məxfiliyini və təhlkəsizliyini qorumağa grə siz məsuliyyət daşıyırsınız. Apple hesabınızın icazəsiz istifadəsi nəticəsində yaranan itkilərə grə məsuliyyət daşımır. Hesabınızın oğurlandığından şbhələnirsinizsə, Apple ilə əlaqə saxlayın.
59fb9ae87f