(2011) Nezih Onur Bas Gitar Metodu
Elwanda Menhennett
1 Ankara Araştırmaları Dergisi Journal of Ankara Studies Hakemli Makale Refereed Article Geliş tarihi \ Received : Kabul tarihi \ Accepted : Ulus tan ankaya ya Alışılmadık Sesler: Ankara nın Caz Serveni ( ) Unfamiliar Voices from Ulus to ankaya: Ankara s Jazz Adventure ( ) Canan AYKENT Dr., T.C. Kltr ve Turizm Bakanlığı, Gzel Sanatlar Genel Mdrlğ, Ankara, Trkiye PhD., Republic of Turkey, Ministry of Culture and Tourism, General Directorate of Fine Arts, Ankara, Turkey canan...@yahoo.com.tr ORCID ID: X DOI: /jas z Ankara ve caz mziği hem kltrel hem coğrafi olarak birbirine ok uzak grnmekle beraber geen yzyılın ortalarına doğru umulmadık bir şekilde bir araya gelirler te yeni devletin inşası kentin ehresinde olduğu kadar kltrel yapısında da dnşmler yaratır. Asr leşme, yeni hayat-yeni toplum yaratma bağlamında, batı popler mziği rnek alınan gzde tr olur. Caz da dnemin popler mziği olarak Amerika Birleşik Devletleri nden (ABD) Avrupa ya yayılmış ve eşitli yollarla İstanbul a ulaşmıştır. Ankara da duyulması ise yurt dışından, İstanbul dan gelen ve halihazırda klasik batı mziği icra eden mzisyenler aracılığıyla gerekleşir. Caz ve dans mzikleri cumhuriyetin ilanından itibaren uzun yıllar aynı repertuarlarda alınmış, caz, yıllar iinde giderek dans mziğinden ayrılmıştır arasındaki dnem, Ankara nın kltrel belleğinde bu mziğin gelişiminin izlendiği zamanlardır. Gelişimi etkileyen faktrler ana başlıkta şekillenmektedir. Birincisi, Ankara Radyosu ve Voice of America (Amerika nın Sesi) radyosunun yayınları; ikincisi, ABD nin kentte faaliyete geirdiği Trk-Amerikan Derneği, Amerikan Haberler Merkezi (USIS), Officers ve NCO kulpleri ncs ise, Ankara Palas, Balin, Barıkan, Byk Ankara otelleri ile Sreyya, İntim, Kulp Yaşar, Babylon, Bomonti, Gar Gazinosu, Bira Parkı, Gl Gazinosu, Derya, Feyman, Yeni Sreyya, Altınnal, Kulp X gibi gece kulpleri ve bu meknlarda alan yabancı mzisyenlerin katkılarıdır. Yıllar iinde Trk mzisyenlerin sayısı giderek artmış, cazbant tan jazz band e dnşen orkestralarla dnya apında mzisyenler yetişmiş, meknlar caz kulb olmaya ynelmiş, repertuarlarda oğunlukla standartlara yer verilmiştir. Sanatılar giderek zgn eserler de retmeye başlamışlar, besteler ve geleneksel mzikle harmanlanmış aranjeler albm olarak kalıcı hle gelmiştir. alışmada, bu kapsamda caz mziğinin Ankara da nasıl başladığı ve geliştiğine dair tarihsel srece ışık tutmak hedeflenmiş, veri toplamada literatrden ve dnemin tanıkları olan mzisyenlerle gerekleştirilen syleşilerden faydalanılmıştır. Anahtar szckler: Trk mzik tarihi, Caz mziği, Caz mzisyenleri, Ankara Abstract Although jazz music and Ankara seem far apart both culturally and geographically, they did unexpectedly come together towards the middle of the last century. The foundation of the new government in 1923 transformed the appearance and the cultural atmosphere of the city. During this time, Western popular music became the favorite genre for modernization in the context of creating a new life and new society. Jazz, the popular music of the period, had spread from the USA to Europe, and reached Istanbul in various different ways. The arrival and development of jazz music in Ankara was achieved by the musicians who traveled from abroad and from Istanbul, as well as by those musicians who played classical western music. Jazz and dance music were played in the same repertoires 9(1), , Haziran/ June n
2 for many years since the proclamation of the Republic, and jazz gradually became separate from dance music. The period between was when the development of jazz music took place in the cultural memory of Ankara. The factors affecting this development can be grouped under three main headings. The first is the broadcasts of Ankara Radio and The Voice of America. The second is the Turkish-American Association, the American News Center (USIS), Officers and the NCO clubs, which were all established in the city by the USA. Finally, the foreign musicians who performed in hotels such as Ankara Palace, Balin, Barıkan, Byk Ankara and night clubs such as Sreyya, İntim, Club Yaşar, Babylon, Bomonti, Gar Casino, Beer Park, Gl Casino, Derya, Feyman, Yeni Sreyya, Altınnal, Club X also raised the profile of jazz in the city. Over the years, the number of Turkish musicians gradually increased, and the orchestras, who started to call themselves cazbants, rather than jazz bands, helped develop many musicians who are acknowledged world-wide. Furthermore, venues gradually became jazz clubs where standards were often included in the repertoires. Artists gradually started to produce original works, compositions and arrangements that were blended with traditional music, and these became more enduring with the release of albums. The study brings together the data achieved from a literature review and various interviews with musicians who witnessed the period. The aim is to shed light on the historical process of how jazz music began and subsequently developed in Ankara. Keywords: Turkish music history, Jazz music, Jazz musicians, Ankara Giriş 20. yzyıl başlarında İ Anadolu nun tozlu bir kasabası grnmnde olan Ankara nın modern bir kente dnşmesi abaları, 1923 te yeni devletin kurulması ve başkent ilan edilmesiyle başlar. Kltr ve toplum hayatının geliştirilmesi asr lik kavramı zerinden hedeflenir. Asr olarak belirlenen, 1920 ve 1930 ların Avrupa sının genel yaşam manzarasıdır. İstanbul, kozmopolit yapısı ve ticaret merkezi olması zelliğiyle batıya kapıları aık, asr olanı yakalamada daha avantajlı bir konuma sahip olmuştur. Ankara da yaşanacak dnşmlerin ithal noktası bu durumda kuşkusuz İstanbul olur. İstanbul da popler batı mziği, başka alanlarda da olduğu gibi oğunlukla Ermeni, Rum ve yabancı mzisyenlerce icra edilmiştir ve 1930 lu yıllar cazın Avrupa da tanınmaya başladığı zamanlardır. Avrupa yla teması olan mzisyenler bu mzik trn orada duyarak İstanbul a dndklerinde icra etmeye alışmışlar ve Avrupalı topluluklar turne kapsamında veya srekli alışma olanaklarından faydalanmak iin İstanbul a gelmişlerdir. te yandan Beyaz Rusların zellikle Pera da yarattıkları kltr ortamı, bu mziklerin icrasında doğal bir zemin oluşturur. Bu ortamda icra edilen mzik trleri ve icra eden orkestralar genel bir isimle anılır: cazbant. Caz mziği alan orkestra olan jazz band den İstanbul da kullanılan anlamıyla cazbanta atfedilen geniş anlam, fokstrot, arliston, kanto, tango ve caz gibi dans mziklerini ve piyano, kontrbas, davul, bakır nefesliler, keman ve akordeon gibi algıların kullanıldığı orkestraları tasvir eder. Ankara nın kltr yaşamı bağlamında popler batı mziğinin gelişmesi ve icrası, ncelikle yeni aılan lokanta ve oteller aracılığıyla olur li yıllara kadar mekn kentin bu anlamda nabzını tutmaktadır: Ankara Palas, Karpi Lokantası ve Gar Gazinosu. Bu mekn, dnemin Avrupa kltr ortamının yaratılmasında baş rol oynarlar. Ulus ta ilk meclis binasının karşısında inşa edilen, eski adı Ankara Vakıf Oteli olan Ankara Palas, 1928 yılında Mebusan Kulb olarak, diplomatlar, st dzey brokratlar ve iş adamlarının ağırlanması amacıyla faaliyete geer. Otel blmnn yanı sıra, farklı salonu ve alt katta pavyon olarak hizmet veren kısımlarıyla Ankara Palas, kentin batılı anlamda ilk sosyal kulb olur. Cumhuriyet balolarıyla başlayan mzik etkinlikleri ilerleyen yıllarda pek ok yerli ve yabancı orkestranın dzenli programlarda yer almasıyla devam etmiş, yaz aylarında bahede cazbant almıştır (Ergir, 2015) (Şekil 1). te yandan Ermeni asıllı Georges Karpovitch, Ulus taki eski Smerbank binasının yerinde olan Taşhan ın sahibi Cemal Bey in daveti zerine 1928 yılında İstanbul dan Ankara ya gelmiş ve nce bu binada, ardından Merkez Bankasının yanındaki bahede nl şehir lokantasını amıştır. Beyaz rtl masalar, şık garsonlar, batı, Rus mutfağı mens ve orkestralarıyla Karpi, asr lokanta yı temsil etmiştir (İpekeşen, 2011; İpekeşen, 2012) (Şekil 2). alanlar ya yurt dışından gelenler ya gayrimslimler ya da radyo orkestralarındaki kalburst mzisyenler olur. Lokanta kapanmadan nce 1950 li yıllara ait bilgilerde Rum kkenli keman ve saksafon sanatısı Zeki (Jack) Ataman ın, Ankara Radyosu n 188 Ankara Araştırmaları Dergisi 2021, 9(1),
3 Tango Orkestrası nda; kemancı Enver Kapelman ın ve Arslan Kartalpene nin Karpi te aldıkları bilinmektedir. Karpi in lokanta olması sebebiyle repertuarın yemek yenmesine eşlik edecek şekilde seildiği belirtilir (Bilgin, 1953c; Metin Hamurabi, Kişisel iletişim, 23 Ağustos, 2020). te yandan o dnemlerde, Budapeşte radyosunun Metropol Otel ve Kafe Patria, Viyana radyosunun Kursalon ve Paris radyosunun konservatuvardan naklen konser yayınlarını rnek alarak, Ankara Telsizi de Karpi Lokantası ve Ankara Palas tan naklen konser yayınları yapmıştır (Okur, 2019, s ) li yıllara kadar popler batı mziğinin nc merkezi, tren istasyonu bnyesinde yer alan ve 1937 de faaliyete geen Gar Gazinosu dur. Gazinodaki etkinlikler Ankara Palas ın izgisine benzemekle beraber rev programları ağırlıklıdır. Avrupa dan doğuya turneye ıkan yıldızlar ve orkestraların rotasına, Sofya, İstanbul, Beyrut gibi dnemin nemli eğlence merkezlerine Gar Gazinosu vasıtasıyla Ankara da dhil olur (İpekeşen, 2011a) lara kadar bu meknda ve radyo yayınlarında icra edilen mzikler, genel olarak klasik, yarı-klasik ve dans mzikleri ieriklidir larda ABD de altın ağını yaşayan caz mziği ise kuşkusuz dnemin popler mzikleri arasında yerini alır. ABD de caz, 1940 lardan sonra dans mziğinden ayrılarak başlı başına bir mzik tr olarak gelişimini srdrmştr. Trkiye de ise gerek repertuar seimi gerek toplumun ilgisi aısından uzun seneler dans mziği iinde icra edilmeye devam edilir. Araştırmanın konusu, Ankara nın caz mziği tarihidir. Ama, aktivitelerin başladığı yıllardan 1980 e kadar olan srede nasıl geliştiği, olaylar, meknlar ve bu alanda ne ıkan mzisyenlere ait bilgilerin ortaya konmasıyla tarihsel srece ışık tutmaktır. Trkiye deki caz mziği zerine başlı başına bir kaynak bulunmamaktadır. Konuyla ilgili verilere ulaşmak, gazete ve dergi taramalarının yanı sıra dnemin tanıkları, hatta mimarları olan mzisyenlerin aktardıkları bilgilerle mmkn olmaktadır. Dolayısıyla bu alandaki araştırmalar ağırlıklı olarak szl tarih alışmaları kapsamında gerekleşmektedir. te yandan veri tabanını oluşturacak bilgiler oğunlukla kişisel arşivlerde kaldığından bugne kadar sistematik bir şekilde işlenerek bilimsel kaynaklarda yer almamıştır. Kişisel arşivlerdeki haber, anekdot, afiş, fotoğraf, vb. gibi bilgiler, gnmzde taraflarca genellikle sosyal medyada paylaşılmaktadır. Bu bakımdan bilgiye ulaşmada zaman zaman medya hesapları birincil kaynak durumuna gelmektedir. Araştırmada, gazete, dergi taramaları ve dneme tanıklık eden mzisyenlerle yapılan syleşilerden faydalanılmıştır. İlgili tarihsel sre iinde yer alan mzisyenler evreninde bir kısım sanatılar hayatta değildir. Yaş itibariyle mmkn olduğunca eski dnemleri hatırlayanlar rneklem olarak seilmiştir. Syleşi yapılan drt kişi iinde Metin Grel ve Okay Temiz 1938, Metin Hamurabi 1939 ve Murat Ulus 1952 doğumludur. Grel, piyano; Temiz, davul ve perksyon; Hamurabi, davul; Ulus, kontrbas ve bas gitar almaktadır. Bu sanatılar, 50 li yıllardan itibaren bilfiil alışmada adı geen meknlarda caz ve dans mziği almışlardır. alışmanın literatre katkı sağlayacağı dşnlmektedir. Şekil 1. Ankara Palas Orkestrası, t.y. Kaynak: Othmar Pferschy, VEKAM Ktphanesi ve Arşivi, Envanter no: Ankara Araştırmaları Dergisi 2021, 9(1), Şekil 2. Karpi Lokantası. Kaynak: VEKAM Ktphanesi ve Arşivi, Envanter no: n
b37509886e