Historia i etymologia nazwisk
Wladyslaw Moskal
Sanem [na prawym brzegu Sanu, naprzeciw Stalowej Woli].
Wg Henryka Lowmianskiego, potwierdzeniem zwiazkow rodowych z okresu wielkich
migracji V-VI wieku, sa nazwy patronimiczne miejscowosci zakonczone na -ice,
oznaczajace najpierw wspolnote mieszkancow, wywodzaca sie od wspolnego
przodka - wodza rodu.
Jastkowice - to osada Jaszka, Raclawice k/Niska - to osada Raclawa,
Charzewice [dzis w obrebie Stalowej Woli] - to osada Charza.
W rodach, byl podzial na grupy wykonujace okreslone prace/czynnosci
w ramach wspolnoty.
Z racji polozenia osady Jaszka na prawym brzegu Sanu, jedna z grup rodowych
chroniacych osade przed napastnikami z poludniowego-wschodu, byla grupa
wojów/wojownikow.
Potwierdzaja je przezwiska, przyjete pozniej jako nazwiska w Jastkowicach
i pobliskiej okolicy. Etymologie tych nazwisk przytaczam za prof. K. Rymutem.
Bełzak - syn Bełzy. Praslowianskie slowo "bełz" oznacza cos bialego,
blyszczacego. Mozna przyjac, ze Bełza/Bełzak byli wojami noszacymi hełmy.
Buława - wojownik uzywajacy do walki "buławe".
Giec - gwarowe "goca" oznacza kij, zatem Goc/Giec, to byl wojownik uzbrojony
we wlocznie.
Herdzik - syn Herdy. Hardy - to dumny, pyszny, nieustepliwy.
Nazwisko Hardy, lokalnie/gwarowo zostalo zmienione na Herdy.
Zatem Herdy/Herdzik to nieustepliwy wojownik. Moja 85-letnia ciocia, do tej
pory uzywa okreslenia ... "harda dziwca".
Koczwara - to dzisiejsza "poczwara", czyli wojownik tak ubrany, aby
odstraszac przeciwnikow.
Kusza - ten co strzelal z kuszy, ale....Ksiadz-profesor Wilhelm
Gaj-Piotrowski w ksiazce "Krolewski zamek w Przyszowie" wspomina, ze w 1603
r zacigneli sie do sluzby w wybrancach Wojciech Jesztak i Stanislaw Kusza
z Jastkowic, za co nadano im po poł-łanku.
Stanislawowi sluzba w wybrancach przyniosla uznanie i zmiane nazwiska
na .... Kusiowski.
Prawica - to ten, co uzywa prawej reki [ w czasie walki ?].
Powyzsze nazwiska sa czasem bardzo lokalne i przywiazane do bylego
woj. tarnobrzeskiego. Wg danych z 1990 r, wygladalo to tak;
Belzak - 196 w Polsce, 161 w Tb !!,
Bulawa - 1130 w Polsce, 200 w Tb,
Giec - 876 w Polsce, 79 w Tb,
Herdzik - 735 w Polsce, 336 w Tb !!,
Koczwara - 1734 w Polsce, 180 w Tb,
Kusiowski - 75 w Polsce, 28 w Tb !!,
Prawica - 97 w Polsce, 71 w Tb !!.
Wiem, ze wielu powie, ze to zbyt daleko idace przypuszczenia.
Mnie sie tez tak wydawalo, kiedy zaczalem zestawiac dane historyczne
o mojej rodzinnej miejscowosci i odkrywalem w etymologi nazwisk
wystepujacych w najblizszej okolicy, potwierdzenie historii osady.
W nastepnym liscie bedzie wiecej o innej grupie rodowej.
Nie jestem historykiem, wiec bede wdzieczny za wszelkie uwagi.
Pozdrawiam,
Wladyslaw
--
Wysłano z serwisu Usenet w portalu Gazeta.pl -> http://www.gazeta.pl/usenet/
--
Archiwum postow odrzuconych: http://www.niusy.net/
Wladyslaw Moskal
historycznych.
Dane z 1323 r. mowia, ze soltys Jastkowic dysponowal tylko jednym łanem
[W. Gaj-Piotrowski - "Zanim powstala Stalowa Wola"]. Nie bylo to duzo
i chyba mial dodatkowe dochody, skoro w nastepnych stuleciach,
w nowo powstajacych wsiach w Puszczy Sandomierskiej, uposazenie soltysa
wzrastalo az do 10 łanow - np. Jezowe, 1556 r.
W regestrach Wladyslawa Warnenczyka sa dwa dokumenty z 1439 i 1442 [ byly
regestry dostepne w internecie, ale znikly i ja nie zapisalem autorow
tlumaczen];
1439, 11 III, Sandomierz
feria quarta ante dominicam Laetare
Wladyslaw król Polski zapisuje Janowi z Czyzowa, kasztelanowi krakowskiemu
300 grzywien na wsiach Jastkowice i Zarzecze starostwa sandomierskiego,
lezacych w ziemi lubelskiej jako zabezpieczenie pozyczki.
Ad relationem... Petri de Szczekociny Regni Poloniae vicecancellarii.
Wzm.: Warszawa, AGAD, BOZ 31, s. 753.
Wyd.: ZDM V 1441.
1442, 30 IX, Buda
die dominico proximo post festum s. Michaelis archangeli gloriosi
Wladyslaw król Wegier, Polski, Dalmacji, Chorwacji etc., najwyzszy ksiaze
Litwy i dziedzic Rusi etc. za wierne sluzby tak w królestwie polskim, jak i
wegierskim oraz za zbawienne rady pomnazajace rozwage w sprawach królestwa
udzielone królowi przez Hrycka Kierdeja z Pomorzan wojewode podolskiego,
zastepujac go zapisuje za niego 200 grzywien kasztelanowi krakowskiemu
Janowi z Czyzowa na wsiach Jastkowice (Yaskowcze) i Zarzecze (Szarzecze) w
powiecie sandomierskim.
Relacio... Johannis archiepiscopi Leopoliensis.
Or.: Warszawa, AGAD, dok. perg. nr 4866.
Wyd.: ZDM III 629.
Reg.: MatArch. 130.
To byly znaczne sumy, odpowiadajace w przyblizeniu 60 kg i 40 kg srebra.
Poniewaz obie wioski krolewskie nie przeszly w rece kasztelana krakowskiego,
ich wartosc chyba byla wyzsza niz wspomniane sumy.
Gdzie nalezy doszukiwac sie wartosci tych wiosek ?
Odpowiedz znajdujemy w dokumentach z 1515 i 1523, kiedy Krol Zygmunt Stary
nadaje Piotrowi, rudnikowi z Jastkowic, przywilej w 1515 urzadzenia runicy
nad rzeka Branwia [obecnie Bukowa], a w 1523 zmniejsza obciazenia nalozone
na Piotra [W. Gaj-Piotrowski - "Kultura matrialna ludu z okolic
Rozwadowa"]. Rudnica ta powstala w Rudzie Jastkowskiej, przysiolku Jastkowic.
Z powyzszego wynika, ze mieszkancom Jastkowic, byly znane metody wytopu
zelaza z rudy darniowej i wiedzieli, gdzie ta ruda wystepuje.
Zatem wytopem zelaza w dymarkach, mieszkancy Jastkowic trudnili sie
od dawna. Aby uzyskac wieksza ilosc zelaza, w proces wytopu musiala byc
zaangazowana znaczna ilosc osob, wyspecjalizowanych w niektorych
czynnosciach i chyba ojciec przekazywal te umiejetnosci synom, skoro
przezwiska utrwalily sie jako nazwiska.
Prosze zwrocic teraz uwage na nazwiska wystepujace w Jastkowicach i takze
w bylym woj. tarnobrzeskim;
Dul - "dul",tak nazywano zelazo z dymarki, 4433 w Polsce, 1653 w Tb. !!,
Paleń - ten co podtrzymywal ogien w dymarce, 711 w Polsce, 364 w Tb. !!,
Kuziora - od staropolskiego "kosior"= pogrzebacz, czyli osoba operujaca
pogrzebaczem przy wyplywie zelaza z dymarki, 636 w Polsce, 473 w Tb. !!!,
Kata - od "kuć" i gwarowo zmienione na "kata", ten kto kuł zelazo,
"lokalnie" kowal, 1865 w Polsce, 558 w Tb. !!,
Kutyła - kulejacy, a moze noga naciskajacy na miech dostarczajacy powietrza
do dymarki, 1705 w Polsce, 532 w Tb. !!,
Łopaciuch - ten, kto łopata wypelnial dymarke, 57 w Polsce, Tb. 42 !!,
Madej - wykonujacy cos z mady/gliny, czyli budowniczy dymarek,
w Polsce 16799, Tb. 1325, takze byle woj. tarnowskie - 837, krakowskie -
1534, kieleckie - 1123.
Mazur - wytwarzajacy maź, a takze wegiel drzewny potrzebny do wytopu zelaza,
nazwisko bardzo popularne w Malopolsce.
Moskal - osoba z twarza przypominajaca upieczony placek owsiany, zatem
specjalista od mieszania wegla drzewnego i zmielonej rudy darniowj,
5875 w Polsce, 935 w Tb.
Oprocz okolic Stalowej Woli, nazwisko Moskal wystepuje w okolicach Tarnowa
[Ta - 645], Krakowa [Kr - 590] i bylym woj. kieleckim [Ki - 449], tam, gdzie
wytapiano zelazo z rudy darniowej i wystepuja miejscowosci o nazwie Ruda,
Rudki, itp. Porownaj do wystepowania nazwiska Madej.
Sudoł - od "suchy dół", czyli przygotowujacy spód dymarki do zbierania
wyplywajacego zelaza, 4374 w Polsce, 1577 w Tb. !!,
Trybel - rodzaj klina zelaznego, 234 w Polsce, Tb. 63.
Czerepak - ten, kto oczyszczał porowate zelazo dymarskie z zuzla,
nazwisko to nie wystepuje w Jastkowicach, ale jest bardzo .. metalurgiczne,
999 w Polsce, Tb. 430.
W dokumencie Krola Zygmunta III Wazy z 1593 r. nadajacym nowe przywileje
i uposazenie powtalej parafii w Pysznicy wymienione sa przysiolki
Jastkowic - Moskale, Kuziory, Palenie i Katy, lezace w sasiedztwie
Rudy Jastkowskiej. Nazwy przysiolkow, powstale od nazwisk rodzin
karczujacych puszcze na potrzeby rudnicy, wskazuja, ze przezwiska/nazwiska
te juz byly znane od wielu pokolen.
Jest wiele opracowan historycznych dotyczacych wytopu zelaza w dorzeczu
Wisly i Sanu, do ktorych nie mam dostepu. Sadze, ze nie popelnilem
przestepstwa omijajac je i nie zanudzilem swoimi wywodami.