Sagi staroislandzkie i kenningi
Anita
Ostatnio na zajeciach z Antropologii wykladowca przeczytal nam fragment
jednej z sag staroislandzkich. Byl tam fragment jakiegos poematu skaldow. Cos
pieknego. Utkwil mi w pamieci taki kenning jak "pot ran" (krew) czy "swiatlo
poprzedzajace krok" (wzrok, oczy).
Czy mozecie mi napisac w ktorej z jako tako dostepnych po polsku sag (o Njalu,
O Egilu, o Gunnlaugu, o Volsungach) sa najciekawsze fragmenty poematow
skaldow, ktore by zawieraly ciekawe kenningi? Czy to prawda ze w statnio
wydanej "Legendzie o Sigurdzie i Gudrun" Tolkiena (spisanej w formie poematu
staroangielskiego) sa wlasnie kennigi?
I ostatnia rzecz. Jak czytalam te grupe, to ktos przy jednym z proponowanych
przez kogos kenningow napisal, "ze to nie kenning a ekstrakcja". Czym to sie
wlasciwie rozni?
Dziekuje Wam uprzejmie za pomoc i pozdrawiam
Anita
--
Wysłano z serwisu Usenet w portalu Gazeta.pl -> http://www.gazeta.pl/usenet/
Włodzimierz Holsztyński (wlod)
Anito, zlosliwy publiczny PC wyciera mi tekst. Odpowiem na Twoj post
potem, z domu. - Wlodek
Włodzimierz Holsztyński (wlod)
> witam Was serdecznie
>
> Ostatnio na zajeciach z Antropologii wykladowca przeczytal nam fragment
> jednej z sag staroislandzkich. Byl tam fragment jakiegos poematu skaldow.
> Cos pieknego. Utkwil mi w pamieci taki kenning jak "pot ran" (krew) czy
> "swiatlo poprzedzajace krok" (wzrok, oczy).
Jakże się cieszę, że poezja skaldów i kenningi zrobiły
na Tobie wrażenie. Sam przeczytałem zaledwie jedną,
jedyną sagę:
"Saga o Gunnlaugu Wężowym Języku"
za to świetnie przetłumaczoną i opracowaną przez
Apolonię Załuską-Stromberg.
Sytuacja kenningu w literaturze krytycznej jest
zabałaganiona. Ogólnie i niestety do kenningów
zalicza się każdą konstrukcję typu "coś czegoś".
przez to mówi się o kenningach starochińskich,
staroangielskich, i o chyba innych też
(starogermańskich?). Jednak eknningi skaldów
wyróżniały się. Ponieważ kenningi skaldów
rozwijały się historycznie, oraz z powodu
ich dynamicznej bliskości z metaforami
(i podobieństwami), opisy kenningów skaldów
były, delkatnie mówiąc, mętne. A definicja
wielkiego matematyka Manninga, którą podał w
monografii o logice matematycznej, była po prostu
falszywa. Manning całkiem dowolnie uprościł sytuację,
pisząc że kenning to jest amcro. Jedynie opis kenningu
skaldów przez Apolonię Zaluskę-Stromberg był na poziomie.
Ostatecznie, co zabrało mi wiele miesięcy, a nawet
chyba parę lat (jestem tępy), udało mi się uzyskać
prosty i trafny opis kenningu skaldów, jako przekątnej
porównania (kwadradratu) dwóch relacji "coś czegoś".
Pokazało to, że kenning jest bogatszy zarówno od porównania
(najsłabszego z 4 pokrewnych środków artystycznych), jak
i od metafory. W literaturze często piszą, że kenning jest
rodzajem metafory. W rzeczywistości, kenning spopularyzowany
może być zeredukowany do metafory - ciekawszej niż zwykłe
metafory, bo opartej na kenningu. Stąd może dodatkowe
nieporozumienia. Jednak kenning jest bardZiej złożony,
i dopuszcza większą grupę symetrii od podobieństwa
(metafora w zasadzie nie powinna dopuszczać symetrii,
ale może, choć to byłoby rczej na siłę).
Anito, pisałęm o kenningu na rec.arts.poems
i w innych angielskojęzycznych internetowych miejscach
(na r.a.p. za każdym razem żadali przy takich okazjach, bym
pisał o... haiku! :-). Pisałem także na p.h.p. (tutaj).
Także na poewiki. Więc teraz ograniczę się do rozróżnienia
pomiedzy "ekstrakcją" i "kenningiem diagonalnym" (czyli
prawdziwie skaldowskim). Wytłumaczę różnicę na przykładzie:
lis słońca - ekstrakcja
lis nieba - kenning diagonalny słońca
W pierwszym wypadku wydobywamy pewną cechę słońca
(jego chytrośc lub może nawet mądrość). W drugim
wypadku, bardziej obrazowym, po prostu określamy
słońce, przy tym przydając mu chytrość lub mądrość.
Wiele wierszy, nawet wielkich poetów, można
ulepszyć, zastępując popularne ekstrakcje przez
(na ogół trudniejsze) kenningi diagonalne.
Mam nadzieję,m że uznasz mnoje pojęcia
ekstrakcji i kenningu diagonalnego za
pożyteczne. Chyba masz Anito dalsze pytania.
W takim przypadku wal śmiało.
Pozdrawiam,
Włodek
Anita
Dziekuje za informacje. Temat faktycznie ciekawy. Czy w takim razie mozna
powiedziec w uproszczeniu, ze kenning diagonalny, to po prostu okreslenie
danego przedmiotu/zjawiska bez podawania jego explicite nazwy, z zachowaniem
konwencji "cos czegos"? Jak wlasnie "lis nieba"?
Mam tez prosbe. Moglbys doslownie w kilku zdaniach wyjasnic o co chodzi z ta
"przekatna porownania" czy "diagonalnoscia" w kontekscie grupy symetrii? Bo
przeciez "lis nieba" to jakby relacja "w jedna strone" (przepraszam jesli
pisze bzdury. Nie mam wyksztalcenia polonistycznego czy jezykoznawczego.
Probuje po prostu zrozumiec to zagadnienie w miare trafnie). Wiec gdzie tutaj
nalezy szukac symetrii?
Wlasnie zastanawiam sie nad kupnem kilku sag. Czy w tej o "Gunnlaugu Wezowym
Jezyku" jest wiecej ciekawych poematow i sa tego typu kenningi?
Włodzimierz Holsztyński (wlod)
> Dziekuje za informacje. Temat faktycznie ciekawy. Czy w takim razie mozna
> powiedziec w uproszczeniu, ze kenning diagonalny, to po prostu okreslenie
> danego przedmiotu/zjawiska bez podawania jego explicite nazwy, z zachowaniem
> konwencji "cos czegos"? Jak wlasnie "lis nieba"?
Kenningi diagonalne mają podane przez Ciebie cechy,
ale byłoby to określenie zbyt szerokie. Podpadałyby pod
nie określenia takie jak
- twórca teorii względności (Einstein)
- polskie morze (morze Polski - Bałtyk)
itp. Kenningi diagonalne bazują na swoich
kwadratowych diagramach:
pola/lasy ........> niebo
^ ^
/ \ / / \
| / |
| / |
| / |
^ ^
lis .........> słońce
Obawiam się, że grafika wysiądzie. Ma być prostokąt,
którego pionowe krawędzie (strzałki) pokazują
przynależność lisa do pół/łąk, oraz słońca do nieba.
Mamy tu pewną analogię dwóch relacji przynależenia
(coś czegoś: słonce nieba oraz lis pół/lasów).
Przekątna strzałka "lis nieba" (od lisa do nieba)
jest kenningiem rogu pod przekątną - czyli słońca.
Teraz widać jak obrazowe są kenningi. Gdy czytelnik
jest świadom kenningów, to w nagrodę otrzymuje
niezwykłe bogactwo obrazowe/przestrzenne.
Kenning, poprzez symetrie swojego kwadratu,
dopuszcza 4 symetryczne wersje, łaćznie z samym sobą.
Po prostu zilustruję to na danym kenningu słońca.
Oto pierwsza wariacja:
===
niebo ........> pola/lasy
^ ^
/ \ / / \
| / |
| / |
| / |
^ ^
słońce .........> lis
czyli (to dokładnie to samo):
pola/lasy <........ niebo
^ ^
/ \ \ / \
| \ |
| \ |
| \ |
^ ^
lis <......... słońce
Tym razem otrzymałaś kenning lisa:
słońce pól i lasów
===
W życiu i w języku relację należenia można prawie
zawsze odwrócić. Zamiast traktować słońce jako należące
do nieba, to możemy mówić, że niebo należy do słońca, itp.
W ten sposób otrzymujemy kenning do góry nogami:
lis .........> słońce
^ ^
/ \ \ / \
| \ |
| \ |
| \ |
^ ^
pola/lasy ........> niebo
lub, co jest tym samym:
słońce .........> lis
^ ^
/ \ / / \
| / |
| / |
| / |
^ ^
niebo .........> pola/lasy
Zamiast oryginalnego kenningu "lis nieba" (czyli słońce)
otrzymujesz kenning "niebo lisa" (czyli pola/lasy)
===
Wreszcie, gdy zastosujesz zarówno symetrię pionową, jak
i pionową (jedną po drugiej, w dowolnej kolejności),
to uzyskasz:
lis .........> słońce
^ ^
/ \ / / \
| / |
| / |
| / |
^ ^
pola/lasy ........> niebo
(można też narysować to równoważnie, ale mniejsza).
Dostałaś kenning nieba:
pola/lasy słońca
===
Podsumowanie: z oryginalnego kenningu otrzymujemy
cztery:
lis nieba = słońce
słońce pól i lasów = lis
niebo lisa = pola i lasy
pola i lasy słońca = niebo
===
Działa to tak dobrze jak tutaj, gdy wszystkie cztery
wierzchołki kenningu są materialne, a więc na tym samym
(zerowym) poziomie metaforyczności. Gdy jeden lub więcej
wierzchołek jest abstrakcyjny (ogólnikowy, metaforyczny),
to cała konstrukcja jest mniej atrakcyjna, symetrie
psują się.
Ponadto, skoro mamy żywy język, to nie zawsze
symetryczne kenningi są tym, co by dawało
automatyczne założenie. Bowiem istnieją pewne
wcześniejsze w języku skojarzenia.
===
> Mam tez prosbe. Moglbys doslownie w kilku zdaniach
> wyjasnic o co chodzi z ta "przekatna porownania" czy
> "diagonalnoscia" w kontekscie grupy symetrii?
Skoro nie chce Ci się googlać po moich internetowych postach,
to przeczytaj to co napisałem powyżej :-)
(Nie masz co przepraszać za niewiedzę
o powyższym, bo tego w standardowej
literaturze krytycznej nie znajdziesz -
w każdym razie to są moje "wymysły").
> Wlasnie zastanawiam sie nad kupnem kilku sag.
> Czy w tej o "Gunnlaugu Wezowym Jezyku" jest
> wiecej ciekawych poematow i sa tego typu kenningi?
To były krotkie wiersze. Jest ich tam więcej,
i kenningów.
Każdy poeta i każdy miłośnik poezji powinien mieć
tę książeczkę.
Pozdrawiam,
Włodek
PS. Kiedy dopiero mocowałem się z pojęciem
kenningu (diagonalnego), zanim je pojąłem,
to najpierw napisałem utwór właśnie ze
wspomnianą ekstrakcją (wyodrębnieniem)
"lis słońca". Hej, daaaaaawne czasy. :-)
Anita
Jeszcze raz dziekuje za obszerne i ciekawe wyjasnienia. Grafiki sie nie
rozjechaly i na prawde ulatwily zrozumienie. A googlajac za Twoimi
wspomnianymi postami, znalazlam jeszcze ciekawy serwis. Moze kogos
zainteresuje:
http://skaldic.arts.usyd.edu.au
Daniel Janus
> pola/lasy ........> niebo
> ^ ^
> / \ / / \
> | / |
> | / |
> | / |
> ^ ^
> lis .........> słońce
A niech mnie. Toż to teoria kategorii w najczystszej postaci.
MacLane byłby dumny. Tu masz produkt: jak trochę inaczej
narysujesz strzałki, to słońce okazuje się produktem nieba
i lisa...
> W życiu i w języku relację należenia można prawie
> zawsze odwrócić. Zamiast traktować słońce jako należące
> do nieba, to możemy mówić, że niebo należy do słońca, itp.
...a tu odwracasz strzałki, czyli dostajesz koprodukt.
I tak się zastanawiam...
czy da się skonstruować kenning trochę inny?
Kenning niekwadratowy, kenning bardziej dziwny,
taki, którego bazą byłby, dajmy na to,
pullback, pushout, granica, koekwalizator...?
--Daniel
karimatasan
> On Jul 18, 2:18=A0am, " Anita" <anitai...@WYTNIJ.gazeta.pl> wrote:
>
> > Dziekuje za informacje. Temat faktycznie ciekawy. Czy w takim razie mozna
> > powiedziec w uproszczeniu, ze kenning diagonalny, to po prostu okreslenie
> > danego przedmiotu/zjawiska bez podawania jego explicite nazwy, z zachowan=
> iem
> > konwencji "cos czegos"? Jak wlasnie "lis nieba"?
>
> Kenningi diagonalne maj=B1 podane przez Ciebie cechy,
> ale by=B3oby to okre=B6lenie zbyt szerokie. Podpada=B3yby pod
> nie okre=B6lenia takie jak
>
> - tw=F3rca teorii wzgl=EAdno=B6ci (Einstein)
> - polskie morze (morze Polski - Ba=B3tyk)
>
> itp. Kenningi diagonalne bazuj=B1 na swoich
> kwadratowych diagramach:
>
> pola/lasy ........> niebo
> ^ ^
> / \ / / \
> | / |
> | / |
> | / |
> ^ ^
> lis .........> s=B3o=F1ce
>
> Obawiam si=EA, =BFe grafika wysi=B1dzie. Ma by=E6 prostok=B1t,
> kt=F3rego pionowe kraw=EAdzie (strza=B3ki) pokazuj=B1
> przynale=BFno=B6=E6 lisa do p=F3=B3/=B3=B1k, oraz s=B3o=F1ca do nieba.
> Mamy tu pewn=B1 analogi=EA dw=F3ch relacji przynale=BFenia
> (co=B6 czego=B6: s=B3once nieba oraz lis p=F3=B3/las=F3w).
> Przek=B1tna strza=B3ka "lis nieba" (od lisa do nieba)
> jest kenningiem rogu pod przek=B1tn=B1 - czyli s=B3o=F1ca.
> Teraz wida=E6 jak obrazowe s=B1 kenningi. Gdy czytelnik
> jest =B6wiadom kenning=F3w, to w nagrod=EA otrzymuje
> niezwyk=B3e bogactwo obrazowe/przestrzenne.
>
> Kenning, poprzez symetrie swojego kwadratu,
> dopuszcza 4 symetryczne wersje, =B3a=E6znie z samym sob=B1.
>
> Po prostu zilustruj=EA to na danym kenningu s=B3o=F1ca.
> Oto pierwsza wariacja:
>
>
> =3D=3D=3D
>
> niebo ........> pola/lasy
> ^ ^
> / \ / / \
> | / |
> | / |
> | / |
> ^ ^
> s=B3o=F1ce .........> lis
>
>
> czyli (to dok=B3adnie to samo):
>
>
> pola/lasy <........ niebo
> ^ ^
> / \ \ / \
> | \ |
> | \ |
> | \ |
> ^ ^
> lis <......... s=B3o=F1ce
>
>
> Tym razem otrzyma=B3a=B6 kenning lisa:
>
> s=B3o=F1ce p=F3l i las=F3w
>
> =3D=3D=3D
>
>
> W =BFyciu i w j=EAzyku relacj=EA nale=BFenia mo=BFna prawie
> zawsze odwr=F3ci=E6. Zamiast traktowa=E6 s=B3o=F1ce jako nale=BF=B1ce
> do nieba, to mo=BFemy m=F3wi=E6, =BFe niebo nale=BFy do s=B3o=F1ca, itp.
>
> W ten spos=F3b otrzymujemy kenning do g=F3ry nogami:
>
> lis .........> s=B3o=F1ce
> ^ ^
> / \ \ / \
> | \ |
> | \ |
> | \ |
> ^ ^
> pola/lasy ........> niebo
>
>
> lub, co jest tym samym:
>
>
> s=B3o=F1ce .........> lis
> ^ ^
> / \ / / \
> | / |
> | / |
> | / |
> ^ ^
> niebo .........> pola/lasy
>
>
>
> Zamiast oryginalnego kenningu "lis nieba" (czyli s=B3o=F1ce)
> otrzymujesz kenning "niebo lisa" (czyli pola/lasy)
>
> =3D=3D=3D
>
> Wreszcie, gdy zastosujesz zar=F3wno symetri=EA pionow=B1, jak
> i pionow=B1 (jedn=B1 po drugiej, w dowolnej kolejno=B6ci),
> to uzyskasz:
>
>
> lis .........> s=B3o=F1ce
> ^ ^
> / \ / / \
> | / |
> | / |
> | / |
> ^ ^
> pola/lasy ........> niebo
>
>
> (mo=BFna te=BF narysowa=E6 to r=F3wnowa=BFnie, ale mniejsza).
> Dosta=B3a=B6 kenning nieba:
>
> pola/lasy s=B3o=F1ca
>
>
> =3D=3D=3D
>
> Podsumowanie: z oryginalnego kenningu otrzymujemy
> cztery:
>
> lis nieba =3D s=B3o=F1ce
> s=B3o=F1ce p=F3l i las=F3w =3D lis
> niebo lisa =3D pola i lasy
> pola i lasy s=B3o=F1ca =3D niebo
>
> =3D=3D=3D
>
> Dzia=B3a to tak dobrze jak tutaj, gdy wszystkie cztery
> wierzcho=B3ki kenningu s=B1 materialne, a wi=EAc na tym samym
> (zerowym) poziomie metaforyczno=B6ci. Gdy jeden lub wi=EAcej
> wierzcho=B3ek jest abstrakcyjny (og=F3lnikowy, metaforyczny),
> to ca=B3a konstrukcja jest mniej atrakcyjna, symetrie
> psuj=B1 si=EA.
>
> Ponadto, skoro mamy =BFywy j=EAzyk, to nie zawsze
> symetryczne kenningi s=B1 tym, co by dawa=B3o
> automatyczne za=B3o=BFenie. Bowiem istniej=B1 pewne
> wcze=B6niejsze w j=EAzyku skojarzenia.
>
> =3D=3D=3D
>
> > Mam tez prosbe. Moglbys doslownie w kilku zdaniach
> > wyjasnic o co chodzi z ta "przekatna porownania" czy
> > "diagonalnoscia" w kontekscie grupy symetrii?
>
> Skoro nie chce Ci si=EA googla=E6 po moich internetowych postach,
> to przeczytaj to co napisa=B3em powy=BFej :-)
>
> (Nie masz co przeprasza=E6 za niewiedz=EA
> o powy=BFszym, bo tego w standardowej
> literaturze krytycznej nie znajdziesz -
> w ka=BFdym razie to s=B1 moje "wymys=B3y").
>
> > Wlasnie zastanawiam sie nad kupnem kilku sag.
> > Czy w tej o "Gunnlaugu Wezowym Jezyku" jest
> > wiecej ciekawych poematow i sa tego typu kenningi?
>
> To by=B3y krotkie wiersze. Jest ich tam wi=EAcej,
> i kenning=F3w.
>
> Ka=BFdy poeta i ka=BFdy mi=B3o=B6nik poezji powinien mie=E6
> t=EA ksi=B1=BFeczk=EA.
>
> Pozdrawiam,
>
> W=B3odek
>
> PS. Kiedy dopiero mocowa=B3em si=EA z poj=EAciem
> kenningu (diagonalnego), zanim je poj=B1=B3em,
> to najpierw napisa=B3em utw=F3r w=B3a=B6nie ze
> wspomnian=B1 ekstrakcj=B1 (wyodr=EAbnieniem)
> "lis s=B3o=F1ca". Hej, daaaaaawne czasy. :-)
Sory, być może nie na miejscu,jednak to bardzo interesujące
-świnia ziemi
tylko nie wiem w jaki kwadrat wpisać:(
choć ogromny ładunek emocjonalny do odpalenia.
czasem trzeba poprosić o nowy las,nieznane drzewa i inny czas,tylko nie
wiadomo kogo:(
hm, Amos z Oz jest tylko jeden, a szkoda:(
Pozdrawiam
karimatasan
-----------
to Włodka z poewiki, jakby Ci się nie chiało szukać, wklejam pod spodem
pozdrawiam kari
Klasyfikacja kenningów
Edytuj
Uwagi ogólne
Kenning można zdefiniować syntaktycznie, na poziomie nieco wyższym niż
dowolny konkretny język naturalny, jako frazę znacząca "coś czegoś". Kenningi
podpadające pod taką definicję można nazywać keningami sytaktycznymi. Jest to
szerokie pojęciowo i w praktyce dosyć częste zrozumienie kenninga. Jest ono
tak szerokie, że samo w sobie mało wartościowe. Na przykład lista przykładów
powyżej, za wyjątkiem faktu jej niemal alfabetycznej organizacji według
nazwisk autorów, robi wrażenie śmietnika. Jest ta ogólność także przyczyną
lekceważenia tej konstrukcji (lekceważenia psychologicznie podobnego do
lekceważenia haiku, ale w innej obiektywnie sytuacji). Kenning nabiera
wartości analitycznej i jako środek artystyczny (dla poety lub świadomego
czytelnika) i analityczny (dla krytyka) dopiero po zdefiniowaniu jego kilku
rodzajów (które razem nie pokrywają wszystkich kenningów syntaktycznych).
Edytuj
Martwa metafora
Popatrzmy, w języku polskim, na następujące określenia (kenningi) słońca:
lis nieba
ojciec plonów
władca dnia
alpinista południa
A teraz wyobraźmy sobie język w którym nie ma po prostu słowa słońce, a
zamiast tego używa się w mowie powszechnej standartowo kenning ojciec
plonów. Wtedy kenning ten jest w takim języku martwą metaforą.
Stało się coś ciekawego - pojęcie ogólne kenningu syntaktycznego jest
ponadjęzykowe, podczas gdy pojęcie martwej metafory zależy od języka.
Przykładem martwych metafor w języku angielskim jest clock hands oraz
clock face - razem ta para jest okropnie niepoetyczna - ręce wyrastające z
twarzy. (Naprawiłem to w angielskim tworząc kenning mustache of a clock
czyli po polsku wąsy zegara). Po polsku zwrot ramiona zegara stanowi
kenning, ale nie martwą metaforę. Polski zwrot wskazówki zegara można od
biedy uznać za martwą metaforę, ale jaka to metafora?! Natomiast dosyć
uczciwą polską martwą metaforą jest tarcza zegara.
Chiński ma wiele martwych metafor. Także dawny angielski, i dzisiejszy też,
pochodzące z dawnych czasów.
Edytuj
Wydzielenie (ekstrakcja)
Wydzieleniem jest na przykład zwrot "lis słońca", jeżeli chcemy powiedzieć,
że słońce jest chytre (bo lis jest symbolem chytrości); co więcej, w ten
sposób utożsamiamy słońce z jego cechą. To może działać, bo wizualnie, lis,
jak słońce, jest płomienny.
Natomiast odpowiednim kenningiem diagonalnym byłby zwrot "lis nieba". Na ogół
wersja diagonalna ma prewagę nad wydzieleniem. Widzimy dlaczego - mamy
dodatkowy obraz (tu nieba).
Wydzielenia są łatwiejsze i powszechniejsze od kenningów diagonalnych. Sporo
wierszy można ulepszyć przez zastąpienie wydzieleń przez ich odpowiedniki
diagonalne.
(do rozwinęcia wkrótce)
Edytuj
Kenning diagonalny (skaldowski)