Falala'anga 'o e Ngaahi Kosipeli mo e Tohitapu

[Maafu Palu]

Ko kitautolu 'oku tui ki he mo'oni 'o e Tohitapu, 'oku fa'a to'o hala'i
'e he ni'ihi 'oku 'ikai te tau tui tatau, 'o pehe, 'oku 'ikai te tau tui
ki hono ngaue'aki 'o e ngaahi me'angaue fakaofi ki he 'uhinga 'o e tohi
- higher criticism/critical apparati/literary criticisms etc. Ka 'oku
taau ke mahino kiate kitautolu, kapau 'oku tau tui ki he Nga'ahoa 'o e
Fa'utohi 'o e Tohitapu (Dual Authorship), pea 'oku 'uhinga ia, 'oku tau
tui ko e Tohitapu, na'e fa'u 'e ha kau tangata, 'a ia na'a nau
lea/hikitohi 'i hono takina kinautolu 'e he Laumalie 'o e 'Otua.

Pea ko e me'a 'i he'etau tui ko e 'Otua 'a e Fa'utohi 'o e Tohitapu
(divine authorship) 'oku tau lau ai 'a e Tohitapu, ko e Folofola 'a e
'Otua - 'a ia ko e Folofola Hikitohi eni 'a e 'Otua (Inscripturated
Word) 'o kehe ia meia Folofola 'Aikakano 'a e 'Otua (Incarnate Word).
Pea koe'uhi ko 'etau tui na'e hikitohi 'a e Tohitapu 'e ha kau tangata
(human authorship), kuo pau ai ke tau tali lelei 'a e ngaue'aki 'o e
ngaahi me'anngaue fakaofi fakaetohi (critical literary tools) ke
ngaue'aki 'i he'etau faka'uhinga'i 'a e Tohitapu. Na'a mo kitautolu 'oku
te'eki ako ki he ngaahi founga ni, 'oku tau 'osi fakangaue'i pe
'ekitautolu ia 'a e ngaahi founga ni 'i he'etau faka'uhinga Tohitapu ki
he malanga.

Ka neongo ia, ka 'oku tau kamata'aki ma'u pe 'ekitautolu 'oku tui ki he
Tohitapu, 'i hono ngaue'aki 'o e ngaahi me'angaue fakaofi ko eni, 'a
'etau 'osi mateuteu ke tukulolo kakato 'o fakavaivai'i 'etau mo'ui ke
ta'utu he tu'ungava'e 'o e kau Aposetolo 'o ako meiate kinautolu 'a e
ngaahi me'a ne hinoi'i ai kinautolu 'e hotau 'Eiki, kimu'a pea ne toki
ha'ele hake ki he Langi. 'Oku palopalema 'a e ngaue'aki 'o e ngaahi
me'angaue fakaofi ko eni 'e ha'a ta'etuikihe'otua (sceptics). He 'oku
nau 'unu'unu ma'u mai pe kinautolu ki he Tohitapu mo e fakakaukau ke nau
fakamo'ulaloa'i 'a e Tohitapu ki he fakakaukau 'anautolu. Ko hono 'ai
mahino ange, 'oku nau 'unu'unu mai ke mimimimio e Tohitapu ke le'o tatau
tofu pe mo e le'o 'okinautolu.

'I he'ene pehe, ko e palopalema, 'oku 'ikai 'i he Tohitapu, he 'oku
matu'aki mahino 'aupito pe 'a e Tohitapu ia. Ko e palopalema ia, ko e
alangafakakaukau 'a e taha lau Tohitapu 'a ia 'oku ne 'unu'unu atu mo ia
ke ne faka'uhinga'aki 'a e Tohitapu. Ko kitautolu 'oku fakavaivai ki he
mafai 'o e 'Eiki 'o e Tohitapu, 'oku lava ke manava mai ai 'a e Laumalie
'o e 'Otua kiate kitautolu 'i he'etau faka'uhinga. Ko kinautolu 'oku
ta'etui ki he falala'anga 'o e 'Eiki 'o e Tohitapu 'oku iku ki he'enau
fakasisina 'a e Tohitapu ke pongia, ka nau lea mai kinautolu 'i he
tu'unga 'o e Tohitapu.

Ko hona pango, he 'oku fa'a talamai 'e he kau fakasisina ia, ko
kitautolu 'oku tui ki he Tohitapu, 'oku tau fakasisina e Tohitapu,
koe'uhi tokua he 'oku fakangatangata 'etau tui ki he 'Otua 'o e
Tohitapu, pea tokua 'oku tau fa'a taataapuni fale 'o 'ikai fakaavaava ke
'ataa ki ha toe fakakaukau hala ke hu mai. Ka 'oku 'ikai foki ko ha
me'akovi e taataapuni fale ia.

He 'oka too mai ha matangi malohi, ko e fakaavaava fale, ko e toki
me'ata'efakapotopoto 'aupito ia. Pea ka 'oku te nofo ofi ki he
tanaki'anga fakaveve'aetangata, pea 'e 'ikai tokoni e fakaavaava fale ki
he'ete mo'uilelei. Ka 'oka ko ha 'aho la'a lelei pea angi mokomoko e
matangi, pea 'oku 'ikai ai tokoni e taataapuni fale.

Ko ia 'oku mahu'inga ke tau tokanga'i 'aupito 'a e fa'ahinga taukave
'oku ne fa'a fakavaivai'i kitautolu, 'i hono fai mai 'e he ha'a
fakasisina. Tau tokanga na'a fakasisina ai foki mo kitautolu.

Si'oto'ofaatu.