Kaliteli Mürekkep Yapımı

[BHA]

Eski Yıllarda insanlar mürekkebi nasıl yapıyorlardı? Mürekkeplerin
temel olarak iki bileşeni var. Bunlardan birincisi, mürekkebe rengini
veren pigment maddeleri. İkincisi de bu pigment maddelerini, yazının
üzerine yazılacağı zemine bağlayacak olan bileşik. Eski çağlarda
mürekkep yapımı bölgelere göre değişiyor ve çok çeşitli malzemelerden
yararlanılıyordu. Örneğin, bazı bölgelerde cıva, sülfür, kurşun
karbonat gibi inorganik maddeler, bazı bölgelerde bitkilerden elde
edilen organik boyar maddeler kullanılıyordu. Bu bitkilerin
başındaysa, kök boya (Rubai tinctoria), aspir (Carthamus tinctoria),
boyacı papatyası (Anthemis tinctoria), çivit (Isatis tinctoria) gibi
bitkiler geliyordu. Bu boyar maddelere su, sirke, şarap ve çeşitli
asitlerin eklenmesiyle elde edilen karışım, mürekkep olarak
kullanılıyordu.

Peki, yüzyıllardır bozulmadan günümüze kadar gelebilmiş yazmalarda
kullanılan mürekkepler nasıl yapılıyordu? Aslında binlerce yıl
solmadan kalabilecek bir mürekkep yapmak düşüldüğü kadar zor bir iş
değil; yalnızca doğru kıvamı tutturabilmek için biraz deneyim
kazanmak gerekiyor. İlk kez Mezopotamya'da kullanılan ve bugün en
kaliteli mürekkep olarak bilinen "İran mürekkebi"; meşe mazısı
(Quercus infectoria) demir sülfat, arap zamkı, bal, tuz, is ve yağmur
suyundan yapılıyordu. Ortaçağ'da El Razi nin yazdığı Sırlar
Kitabı'ndan öğrendiğimiz formülü bugün sizler de evinizde uygulayarak
kaliteli bir mürekkep yapabilirsiniz. El Razi'nin formülüne göre, mazı
meşesi adı verilen ağacın üzerinde bulunan gallerden (gal: bitkilerde,
böcek ya da mantar gibi organizmaların neden olduğu anormal gelişen
yapılar) 30 gr alınıp tavada hafifçe kızartılır, sonra dövülerek toz
haline getirilir.
Bu toz yarım litre suyun içine koyulur ve üzerine 5 gr tuz, 40 gr
demir sülfat, 30 gr bal ve 250 gr arap zamkı (bir Kuzey Afrika akasya
ağacından elde edilen zamk) eklenir. Bu karışım iki-üç saat hafif
ateşte ısıtılır. Isıtıldıktan sonra üzerine 20 gr is eklenir. Ancak
burada eklenecek isin kalitesi çok önemli. Mürekkebin kalitesini
artırmak için özel bir is kullanılması gerekiyor. Bunun için en uygun
is, bezir yağı ya da balmumundan elde ediliyor. İs elde etmede
çoğunlukla çıra ve zeytin yağı kullanılsa da bu malzemelerden çıkan is
çok yağlı olduğu için mürekkebin kalitesini olumsuz etkiliyor. İs
eklenen karışım bir saat daha ısıtıldıktan sonra beklemeye alınıyor ve
tortuların dibe çökmesi sağlanıyor. Son olarak, bu dinlendirilmiş
karışım süzülüp şişelenerek kullanılmaya hazır hale getiriliyor. Bu
formülde kullanılan arap zamkı mürekkebin kağıda yapışmasını sağlarken
bal da mürekkebe kıvam veriyor. Yağmur suyu da saf ve temiz olması
nedeniyle tercih ediliyor.
Bu formülü zahmetli buluyorsanız, daha basit bir mürekkebi yalnızca
meşe mazısı, demiroksit ve arap zamkından yapabilirsiniz. Bu formüle
göre, 50 gr toz haline getirilmiş mazı, yarım litre saf suda
kaynatıldıktan sonra 1-2 gün güneşte dinlendirilir. Dinlendirilen
karışım, 30 gr demiroksit eklendikten sonra yeniden ısıtılır ve 1-2
gün daha dinlendirilir. Son olarak aynı karışıma 15 gr arap zamkı
eklenir, karışım yine ısıtılır ve bir iki saat bekletildikten sonra
süzülerek kullanıma hazır hale getirilir.
El Razi'nin formülleri bize göre değil diyorsanız, ekim ayında
sofralarımızı süsleyen narların kabuklarından da basit bir mürekkep
yapabilirsiniz. Bunun için bir nar almanız ve soyduğunuz narın
kabuğunu atmamanız yeterli. Narın kabuklarını parçalayıp bir bardak
sirkenin içine koyarak, güneşte bir hafta bekletin. Daha sonra sirkeyi
süzerek, koyu renkli güzel bir mürekkep elde edebilirsiniz.