جاویدان خرد، حکمت باستانی ایرانی

[باقر کتابدار‎]

با عرض پوزش از جناب محمود فاضلی بیرجندی که اسمشان به عنوان نویسنده این یادداشت از قلم افتاد:

جاویدان خرد، در اصل کتابی بوده از گفتارهای هوشنگ، پادشاه پیشدادی. کتابی از روزگارانی چنان دور، آن هم در سرزمینی چون ایران ما با آن همه زیر و رو شدن ها، ناگزیر به روزگاران کنونی نمی بایست برسد. و نرسیده است. گویا حسن سهل، وزیر مامون، ورق هایی از این کتاب را در دست یک نفر کابلی یافته و برای مخدومش عربی کرده که سخت شیفته غنای آن شده بوده است. پس از آن ابو علی مسکویه آن ورق های عربی را دیده و بر آن شده تا همه آن چه را قبلا از وصیت ها و نصیحت ها و آداب و حکمت ها دیده و برچیده به این ترجمه حسن سهل افزوده کند. و کرده است.
پس در آغاز، پندهای هوشنگ شاه را آورده و در پی آن حکمت های چهار طبقه از مردم دنیا را افزوده است که ایرانیان، هندیان، عرب ها و رومیان باشند.
حکمت ایرانیان یا آداب فرس با سخنان آذرباد آغاز شده و با قباد کسری، بزرگمهر، انوشه روان، بهمن اسفندیار، و دیگرانی از حکیمان پارسی پی گرفته شده است.
حکمت هندی سخنان کسان نامدار نیست. حکمت عرب از پیغمبر و علی پسر ابی طالب، عارفان و صوفیان و پادشاهان و عامه مردم عرب است. و حکمت روم از سه حکیم که سقراط و هرمس و دیوجانس باشند.
در این میان شاید زبده این سخنان یا فکرها برای جست و جو گری که بخواهد تاریخ فکر ایرانی را بررسد و از این راه به تقویم دستگاه جهان نگری ایرانی برآید همان پاره نخست باشد که آداب فرس است.
جاویدان خرد از نامدارترین کتاب ها در تاریخ ایران است. از متاخران، یکی دکتر حلبی است که در «تاریخ فلاسفه ایرانی» خود فصلی را به ابن مسکویه اختصاص داده و نوشته اند که وی در جاویدان خرد نشان می دهد که امثال و حکم در همه ملت ها و در زمان ها مورد استفاده و اتفاق عقول بوده است. (ص ۲۴۳). از متقدمان، ابن محمود شهرزوری در «تاریخ الحکما» از ابن مسکویه به اجمال نام آورده (ص ۴۰۶) اما از جاویدان خرد چیزی ننوشته است.
ماجرای کینه ابوحیان توحیدی به ابن مسکویه در تاریخ، معروف است. آیا ابن مسکویه با آن خردمندی و نگاه دور از هر پندار که به تاریخ دارد رشک دیگرانی را هم به جز ابوحیان برانگیخته که نخواسته اند از او در خورد فکر و جهان نگری او نام آورند؟
جاویدان خرد را تقی الدین محمد ارجانی شوشتری ( سده ۱۰و ۱۱) به فارسی آورده و یک بار در بمبئی در سال ۱۲۹۳ قمری (فرهنگ ادبیات فارسی/ ۴۵۸) و یک بار با مساعدت وزارت فرهنگ و هنر، از طرف شعبه تهرانی دانشگاه مک گیل کانادا در تبریز به سال ۲۵۳۵چاپ شده است. من نسخه ای از همین چاپ به دست آورده ام.
جاویدان خرد سند دیرندگی و استواری فکر و فرهنگ ایران است. با بودن چنین کتابی همه ادعاهایی رد می شود که بر طبل فقر فکر در جهان ایرانیان می کوبد.