Yabancı Dilim Türkçe

[Jackie Bullinger]

Trkeya da Trk dili, Gneydoğu Avrupa ve Batı Asya'da konuşulan, Trk dilleri dil ailesine ait sondan eklemeli bir dildir.[10] Trk dilleri ailesinin Oğuz dilleri grubundan bir Batı Oğuz dili olan Osmanlı Trkesinin devamını oluşturur. Dil, başta Trkiye olmak zere Balkanlar, Ege Adaları, Kıbrıs ve Orta Doğu'yu kapsayan eski Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında konuşulur.[10] Ethnologue'a gre Trke, yaklaşık 90 milyon konuşanı ile dnyada en ok konuşulan 17. dildir.[11] Trke, Trkiye, Kuzey Kıbrıs ve Kıbrıs Cumhuriyeti'nde ulusal resm dil statsne sahiptir.[10]

Trke, diğer pek ok Trk dili ile de paylaştığı sondan eklemeli olması ve nl uyumu gibi dil bilgisi zellikleri ile karakterize edilir. Dil, tmce yapısı aısından genellikle zne-nesne-yklem sırasına sahiptir. Almanca, Arapa gibi dillerin aksine gramatik cinsiyetin (erillik, dişilik, cinsiyet ayrımı) bulunmadığı Trkede, szcklerin bir kısmı Arapa, Farsa ve Fransızca gibi yabancı dillerden gemedir. Ayrıca Azerice, Gagavuzca ve Trkmence gibi diğer Oğuz dilleri ile Trke yksek oranda karşılıklı anlaşılabilirlik gsterir.[12]

Trke, 1928'de Atatrk nderliğinde gerekleştirilmiş Harf Devrimi'nden beri Latin alfabesini temel alan Trk alfabesi ile yazılır. Standart Trkedeki yazım kuralları, Trk Dil Kurumu tarafından denetlenir. İstanbul Trkesi olarak da adlandırılan İstanbul ağzı;[13] Trkenin standart formudur ve Trke yazı dili, bu ağzı temel alır. Bununla birlikte Gneydoğu Avrupa ve Orta Doğu'da eşitli Trke şiveleri bulunur ve bu şiveler İstanbul Trkesi ile eşitli ses ve dilbilgisi farklılıklarına sahiptir.

Trk dillerini konuşanların yaklaşık %43 kadar bir kesimi, Trkiye Trkesini konuşmaktadır.[16] Trke dışında Azerice, Başkurta, uvaşa, Kazan Tatarcası, Kazaka, Kırgızca, Nogayca, zbeke, Trkmence ve Yakuta Trk dilleri ailesinin en ok konuşulan diğer yeleridir. Azerice, Gagavuzca, Kaşkayca ve Trkmence gibi diğer Oğuz dilleri ile Trkenin yksek oranda karşılıklı anlaşılabilirlik gsterdiği bulunmuştur.[12] Her ne kadar Kıpak grubuna ye diller olsa da Kırım Tatarcası ve Urumca da tarih boyunca Osmanlı Trkesi gibi Oğuz dilleri ile etkileşimlerinden tr Trkiye Trkesi ile benzerlikler gsterir.

nce Ural-Altay dil ailesine mensup olduğu ifade edilen ancak sonrasında Altay dillerinin bir yesi olarak sınıflandırılan Trk dilleri, gnmzde diğer dil ailelerinden bağımsız bir dil ailesi olduğu kanısı, dil bilimciler arasında giderek daha ok taraftar toplayan bir grştr.[17][18][19][20][21]

Trke, Gneydoğu Avrupa ve Orta Doğu'da yer alan eşitli lke ve blgelerde ana dil veya ikinci dil olarak konuşulur. Dil, Anadolu'nun byk oğunluğunda, Doğu Trakya'da ve Kıbrıs Adası'nın kuzeyinde oğunluk tarafından ana dil olarak konuşulmaktadır. Eski Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasının kapsadığı Kuzey Suriye ve Irak, bazı Ege Adaları ve Balkanların gneyi ve doğusunda yaşayan Trk azınlıklar da Trkeyi ana dilleri olarak kullanır.

2006 yılında yrtlmş bir araştırmaya gre Trke, Trkiye'de yaşayan nfusun %84'nn ana dilidir.[22] Geriye kalan nfus ise, oğunluğu Krte olacak şekilde Trkiye'deki azınlık dillerinden birini ana dilleri olarak benimsemiştir ve Trkeyi ikinci dilleri olarak kullanırlar.[22]

Bu yayılıma ek olarak Trk diasporasının g etmiş olduğu blgelerde de Trke konuşurları bulunur. 2 milyondan fazla Trke konuşura sahip olduğu tahmin edilen Almanya'da nfusun yaklaşık %3' Trke bilmektedir.[23] Almanya'nın yanı sıra ABD, Fransa, Hollanda, Avusturya, Belika, İsvire ve Birleşik Krallık da Trke konuşabilen nfusun yaşadığı nemli blgelerdir.[23] G edilen lkelerde gerekleşen kltrel asimilasyon sonucunda etnik Trk gmenlerin yalnızca bir kısmı Trkeyi akıcı ve ana dil seviyesinde konuşabilmektedir.[24] Almanya'da 1980'li yıllardan itibaren Trke yayın yapan TD1, TFD, ATT, BTT gibi televizyon kanalları kurulmaya başlamıştır ve ZDF, WDR, DW gibi kanallarda Trke yayınlara yer verilmektedir.[25]

Trke, diğer Trk devletlerinin de yesi olduğu Trk Konseyi ve Uluslararası Trk Kltr Teşkilatı gibi kuruluşlarda resmiyete sahiptir.[30] Kıbrıs Cumhuriyeti ise Avrupa Birliği'nin Trkeyi 25. resm dili olarak kabul etmesi iin başvuruda bulunmuştur.[31]

Trkenin nemli konuşur sayısına sahip olduğu ancak devletin ya da blgenin resm dili olmadığı yerler de bulunmaktadır. Nfusunun %10 kadarının anadili Trke olan Bulgaristan ile kuzeydoğusunda Trk azınlıkların yaşadığı Yunanistan bu blgelere rnektir.[45] Buna rağmen Trke bu blgelerde medyada, eğitimde ve eşitli kurumlarda kullanılır. Bulgaristan devlet televizyonunun Trke programları vardır. Kırcaali Belediyesi ise iki dilde hizmet verir.[46] Deliorman ve Doğu Rumeli'de okullarda semeli anadili dersi yer alır. Yunanistan'ın İskee ve Gmlcine'yi de kapsayan Batı Trakya blgesinde yer alan 200' aşkın azınlık okulunda ise Yunanca ve Trke eğitim verilmektedir.[47] Trke, blgedeki Mslman halkın din eğitiminde de kullanılmaktadır.[47]

Trke, Trkiye'nin ve Trkiye Trklerinin kurumsal dilidir. Trkiye'de Trk Dil Kurumu, Trk Dili Tetkik Cemiyeti adıyla 12 Temmuz 1932'de Atatrk'n talimatıyla kurulmuştur. Cemiyetin kurucuları, hepsi de milletvekili ve dnemin tanınmış edebiyatıları olan Smih Rifat, Ruşen Eşref, Cell Sahir ve Yakup Kadri'dir. Kurumun ilk başkanı Smih Rifat'tır. Trk Dili Tetkik Cemiyetinin amacı, "Trk dilinin z gzelliğini ve zenginliğini meydana ıkarmak, onu yeryz dilleri arasında değerine yaraşır yksekliğe eriştirmek" olarak tespit edilmiştir. Atatrk'n sağlığında, 1932, 1934 ve 1936 yıllarında yapılan kurultayda hem Kurumun ynetim organları seilmiş, hem dil politikası belirlenmiş, hem de bilimsel bildiriler sunulup tartışılmıştır. 26 Eyll-5 Ekim 1932 tarihleri arasında Dolmabahe Sarayı'nda yapılan Birinci Trk Dili Kurultayı sonunda Kurumun "Lgat-Istılah, Gramer-Sentaks, Derleme, Lengistik-Filoloji, Etimoloji, Yayın" adları ile altı kol hlinde alışmalarını srdrmesi kabul edilmiştir. Sonraki kurultaylarda bu kollardan bazıları ayrılmış, bazıları tekrar birleştirilmiş; fakat ana atı değiştirilmemiştir. 1934'te yapılan kurultayda Cemiyetin adı, Trk Dili Araştırma Kurumu; 1936'daki kurultayda ise Trk Dil Kurumu olmuştur.[48]

Trk Dil Kurumu, Trkenin imlasının standartlarını belirleme, dil hakkında eşitli dzeyde alışmalar yapma gibi konularda faaliyetler yrtr. Gnmzde bu kurum, yalnızca Trkiye değil, dnya apında Trke ve Trkoloji ile ilgili eşitli alışmalarda kurumsal yz veya akademik mensuplarıyla yer almaktadır.

Trk Dil Kurumunun yapısıyla ilgili ilk nemli değişiklik 1951 yılındaki olağanst kurultayda yapılmıştır. Atatrk'n sağlığında Mill Eğitim Bakanının Kurum başkanı olmasını sağlayan tzk maddesi 1951'de değiştirilmiş; bylece Kurumun devletle bağlantısı koparılmıştır. İkinci nemli yapı değişikliği 1982-1983 yıllarında gerekleştirilmiştir. 1982'de kabul edilen ve şu anda da yrrlkte olan Anayasa ile Trk Dil Kurumu ve Trk Tarih Kurumu, bir Anayasa kuruluşu olan Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumu atısı altına alınmış; bylece devletle olan bağlar yeniden ve daha gl olarak kurulmuştur.[48]

Trke, Eski Trke yazılmış ve Trk dillerinin bilinen ilk yazılı kaynağı olan Orhun Yazıtları ele alındığında yaklaşık 1.300 yıllık bir tarihe sahiptir. Eski Trkenin de yesi olduğu Doğu grubu ile Ogur grubuna ait tm Trk dillerinin ortak atası olan varsayımsal bir n Trkenin var olduğu da dşnlmektedir.[49]

Trke, Trkmence, Salarca ve Azericenin, Ana Oğuzca denilen bir dilden evrilerek oluştuğu varsayılır.[50] Bu n dilin Trkeyi oluşturacak batı kolu, 11. ve 15. yzyıllar arasında Anadolu Seluklu Devleti ile Anadolu Beylikleri etrafında gelişerek Eski Anadolu Trkesine evrilmiştir. Bu dil dnemi ise yerini, 15. yzyıldan 19. yzyıla değin devam edecek Klasik Osmanlıcaya bırakır. Yeni Osmanlıca, 19. ve 20. yzyıllar arasında gelişir. Cumhuriyet Dnemi'nde yapılan reformlar sonucunda ise 20. yzyıl itibarıyla dilde eşitli değişiklikler yaşanmıştır ve Batı Trkesinin nc blm olan Trkiye Trkesine geilmiştir.

n Trke, Ana Trke veya Proto-Trke; Trk dilleri ailesinin Şaz (Doğu) ve Oğur (Batı) branşlarına ayrılmadan nceki dnemlerine ait varsayımsal (hipotetik) bir n dil veya proto-dildir.[49] Trk dillerinde yazılmış tarihi kaynakların byk bir kısmı, bu ailenin Doğu koluna ait Karluk, Kıpak ve Oğuz dilleri ile yazılmıştır. Bilinen en eski Trk dili olan Eski Trke de bu gruba aittir. Ancak bu gruba ait olmayan Hazarca, Bulgarca ve uvaşa gibi Ogur grubu dilleri de vardır. Bu iki grubun ortak bir atadan trediği gz nnde bulundurularak, Ogur dilleri ile Trkiye Trkesi ve Eski Trke dahil tm Trk dillerinin kkeni n Trkeye dayandırılabilir.[49] Bu dil dnemine ait yazılı kaynakların olmamasından tr Ana Trke varsayımsal bir 'yeniden oluşturulmuş' dildir ve diğer proto diller gibi belirli bir dnemdeki konuşma dili ile birebir aynı değildir.[51]

Trk dillerinde grlen *ŕ ve *z ile *ĺ ve *š ayrımları bu dnemde gerekleşmiştir.[49] Ogur grubu dilleri *ĺ ve *ŕ seslerini benimserken Trkiye Trkesi gibi geriye kalan tm Trk dillerin atası olacak Şaz Trkesi *z ve *š seslerini benimsemiştir. Aynı anlama gelen "ogur" ve "oğuz" szckleri bu ayrıma rnek teşkil etmektedir. Doğu grubu szcğn sonunda "z" sesini kullanırken, Batı grubu "r" sesini kullanmaktadır.[49]

Bilinen en eski Trke yazıt olan Orhun Yazıtları, Eski Trke ile yazılmıştır. Bu yazıttan yola ıkılarak Trk dillerin tarihi 1300 yıl nceye kaynaklandırılmış ancak yazıtlarda kullanılan abecenin gelişmişliği bu dilin daha eski tarihlerde de var olmuş olabileceğine delil oluşturmuştur.[52] Bugnk Moğolistan'da Orhun (z adında Orkun[53]) ırmağı yakınlarında bulunan Kl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarından başka, dnemin tanınmış veziri Tonyukuk'un da kendi iin diktirdiği Ulan Bator kenti yakınlarındaki iki taş, Orhun Yazıtları'nın başlıca rnekleridir.[54]

3a8082e126