नूतनसमस्या -श्रोत्रस्कन्धी

[H. K. Ramapriyan]

श्रोत्रस्कन्धी इति पदमुपयुज्य पद्यं रचनीयम् ।

[H. K. Ramapriyan]

कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा पीडितो दुस्सहेन

श्रोतुं तस्या मधुरवचनं मातृगेहं गतायाः ।

हस्तौ व्यग्रौ पचनसमये, तां ग्रहीतुं न शक्तः

श्रोत्रस्कन्धी धरति स वदन् जङ्गमां दूरवाणीम् ॥

[Raghu Rao]

samyak!! 

parantu, shrotraskandhaH uta shrotraskandhiH iti bahuvrIhiH karaNeeyaH kila? 

guNin iva kartum icChati chet, 

iNi pratyayaat purvam  kim? 

Raghu

Sent from my iPhone

[विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki)]

2014-06-22 4:45 GMT-07:00 Raghu Rao <mnr...@gmail.com>:

parantu, shrotraskandhaH uta shrotraskandhiH iti bahuvrIhiH karaNeeyaH kila? 

​

​​

​प्रश्नोऽयं साधुः। श्रोत्रस्कन्धस् स्याद् इति मेऽवगतिः। ​

​

​​

​

guNin iva kartum icChati chet, 

iNi pratyayaat purvam  kim? 

​​

​​

​​श्रोत्रं स्कन्धे यस्याः सा (भङ्गी) - श्रोत्रस्कन्धा। श्रोत्रस्कन्धा अस्यास्तीति श्रोत्रस्कन्धी।

​​

=========

प्रसङ्गेऽस्मिन् अन्यसूत्रगृहीतं स्मर्यते ---

​​

"बहुव्रीहिनिर्वाह्ये न भवन्ति मतुबादयः" इति सामान्यस्थितिः।
किञ्च श्रूयते यत् (अस्मात् सूत्रात्) - 

भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने।
सम्बन्धेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः॥

– भा.पा.सू. ५२९४​​

​​

​​

​​

--
--
Vishvas /विश्वासः

[विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki)]

2014-06-22 8:45 GMT-07:00 विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki) <vishvas...@gmail.com>:

भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने।
सम्बन्धेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः॥

– भा.पा.सू. ५२९४​​

​काशिकायामेवं दृश्यते - 

"भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगे ऽतिशायने। संसर्गे ऽस्ति विवक्षायां भवन्ति मतुबादयः।

भूम्नि तावत् गोमान्। निन्दायाम् कुष्ठी। ककुदावर्तिनी। प्रशंसायाम् रूपवती कन्या। नित्ययोगे क्षीरिणो वृक्षाः। अतिशायने उदरिणी कन्या। संसर्गे दण्डी। छत्री। अस्तिविवक्षायाम् अस्तिमान्।"​

[H. K. Ramapriyan]

एतेन विवरणेन दृश्यते श्रोत्रस्कन्धी इति पदं समीचीनमिति । मम चिन्तनमासीत् श्रोत्रं स्कन्धे निक्षिप्य कश्चित् जङ्गमदूरवाणीं तथा गृहीत्वा सम्भाषणं करोति इति । अतः शोर्त्रं स्कन्धे यस्य सः श्रोत्रस्कन्धी इति प्रयोगम् उपयुक्तवान् ।

 

रामप्रियः ।

[Naresh Cuntoor]

अत्र संशयो मे वर्तते ।

ऊर्णनाभः इति पदं मन्यताम् । ऊर्णेव नाभौ अस्य अस्तीति विग्रहवाक्यम् भवति । अच् प्रत्ययः मत्वर्थे ।

ऊर्णनाभिः इत्यपि पदं वर्तते । तत्र बहुव्रीहिणा समर्थनं शक्यम् । विना मत्वर्थीयेन प्रत्ययेन ।

तर्हि बहुव्रीहिणा यत्र सिद्धं भवेत् तत्र सापेक्षं विग्रहवाक्यं भवितुम् अर्हति इति किम् ? (शिष्टप्रयोगं दृष्ट्वा कथंचित् समर्थनं क्रियेत इति तदन्यत् ) ।

कः मत्वर्थीयः प्रत्ययः च भवति इति द्वितीयः संशयः ।

अत्र श्रोत्रस्कन्धः श्रोत्रं स्कन्धे यस्य सः इत्येव पर्याप्तं ननु ?

अथवा स्कन्धे लग्नश्रोत्रः इति वरं मन्ये । स्पष्टतार्थम् ।

Naresh

[विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki)]

2014-06-22 15:22 GMT-07:00 Naresh Cuntoor <nare...@gmail.com>:

अत्र संशयो मे वर्तते ।

​​

ऊर्णनाभः

​​

इति

​​

पदं

​​

मन्यताम्

​​

। ऊर्णेव

​​

नाभौ

​​

अस्य

​​

अस्तीति

​​

विग्रहवाक्यम्

​​

भवति

​​

। अच्

​​

प्रत्ययः

​​

मत्वर्थे

​​

​​

।

​​

​

नाभेरुपसङ्ख्यानमित्यच्। इति वदति ​शब्दकल्पद्रुमः। (तथाऽपि वार्त्तिकमिदमन्यत्र न प्राप्तम्।) परमत्र "ऊर्णेव" इति किम्? ततर् सन्धिः कथम्?

​

​

​​

ऊर्णनाभिः इत्यपि पदं वर्तते । तत्र बहुव्रीहिणा सम

​​

र्थनं शक्यम् । विना मत्वर्थीयेन प्रत्ययेन ।

​​

​

​

​​

तर्हि बहुव्रीहिणा यत्र सिद्धं भवेत् तत्र सापेक्षं विग्रहवाक्यं भवितुम् अर्हति इति किम् ? (शिष्टप्रयोगं दृष्ट्वा कथंचित् समर्थनं क्रियेत इति तदन्यत् ) ।

​​

​​

​

​विवक्षामवलम्ब्यैव वृत्तिः प्रवर्तते ननु। अतः " शोर्त्रं स्कन्धे यस्य सः " इत्येवमेव विवक्षिते श्रोत्रस्कन्धः इत्येव स्यात्। तत्र भङ्गिर् बलेन विवक्षितं‌ चेत् पूर्वोक्तरीत्या श्रोत्रस्कन्धीति साधुरेव भाति।

​​

​​

कः मत्वर्थीयः प्रत्ययः च भवति इति द्वितीयः संशयः ।

​

अत्र तावत् नास्ति काठिन्यम्। ​तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप्‌॥ इत्यारभ्य अहंशुभमोर्युस् ॥ इति यावदेव मत्वादिविधानम्।

​​

अत्र श्रोत्रस्कन्धः श्रोत्रं स्कन्धे यस्य सः इत्येव पर्याप्तं ननु ?

आम्- नास्त्यत्र संशयः।​

​​

[विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki)]

2014-06-22 16:35 GMT-07:00 विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki) <vishvas...@gmail.com>:

 तत्र भङ्गिर् बलेन विवक्षितं‌ चेत् पूर्वोक्तरीत्या श्रोत्रस्कन्धीति साधुरेव भाति।

​विवक्षिता​

[Naresh Cuntoor]

2014-06-22 15:22 GMT-07:00 Naresh Cuntoor <nare...@gmail.com>:

अत्र संशयो मे वर्तते ।

​​

ऊर्णनाभः

​​

इति

​​

पदं

​​

मन्यताम्

​​

। ऊर्णेव

​​

नाभौ

​​

अस्य

​​

अस्तीति

​​

विग्रहवाक्यम्

​​

भवति

​​

। अच्

​​

प्रत्ययः

​​

मत्वर्थे

​​

​​

।

​​

​

नाभेरुपसङ्ख्यानमित्यच्। इति वदति ​शब्दकल्पद्रुमः। (तथाऽपि वार्त्तिकमिदमन्यत्र न प्राप्तम्।) परमत्र "ऊर्णेव" इति किम्? ततर् सन्धिः कथम्?

तन्तुः इति पदं लेखनवेगेन त्यक्तम् ।

ऊर्णा इव तन्तुः ….

​

​विवक्षामवलम्ब्यैव वृत्तिः प्रवर्तते ननु। अतः " शोर्त्रं स्कन्धे यस्य सः " इत्येवमेव विवक्षिते श्रोत्रस्कन्धः इत्येव स्यात्। तत्र भङ्गिर् बलेन विवक्षितं‌ चेत् पूर्वोक्तरीत्या श्रोत्रस्कन्धीति साधुरेव भाति।

​​

​​

कः मत्वर्थीयः प्रत्ययः च भवति इति द्वितीयः संशयः ।

​

अत्र तावत् नास्ति काठिन्यम्। ​तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप्‌॥ इत्यारभ्य अहंशुभमोर्युस् ॥ इति यावदेव मत्वादिविधानम्।

मदीयं लेखनम् अस्पष्टमासीत् इति भाति । शिष्टप्रयोगं दृष्ट्वा कस्मिंश्चित् पदे कः मत्वर्थीयः प्रत्ययः इति  ज्ञायते । तत्र न तावत् काठिन्यम् । परन्तु नूतनपदप्रयोगे कः मत्वर्थीयः प्रयोगः भवितुम् अर्हति इत्यत्र न सर्वदा स्पष्टता वर्तते । अच् वा अपरो वा इत्यादि ।

न्

[विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki)]

मम श्वशुरौ स्मृत्वा -

​याने गच्छति तीव्रवेगसहिते श्रान्त्या हि पृष्ठे स्थिताव्

औष्ण्ये मन्द्यगतेऽपि काम्बलकृते जाड्ये निलीनौ कृतौ।

श्रुण्वन्ताविव सारथेश् च भषणं व्यर्थं कृतं किञ्चन

श्रोत्रस्कन्धविधाव् उभावपि गतौ निद्राप्रपञ्चं सुखम्॥

[काम्बलकृतम् = काम्बलेन कृतम् (औष्ण्यम्)। काम्बलम् = कम्बलेन वृत्तं स्यन्दनम्, अथवा कम्बलस्य इदम्। काम्बलकृतमौष्ण्यं निद्राहितम्।
भषणं बुक्कनम् शुनकस्य :-)।]

​

​​

​​

​

2014

​​

-06-22 16:42 GMT-07:00 Naresh Cuntoor <nare...@gmail.com>:

मदीयं लेखनम् अस्पष्टमासीत् इति भाति । शिष्टप्रयोगं दृष्ट्वा कस्मिंश्चित् पदे कः मत्वर्थीयः प्रत्ययः इति  ज्ञायते । तत्र न तावत् काठिन्यम् । परन्तु नूतनपदप्रयोगे कः मत्वर्थीयः प्रयोगः भवितुम् अर्हति इत्यत्र न सर्वदा स्पष्टता वर्तते । अच् वा अपरो वा इत्यादि ।

मया तथैवावगतमपि। स्वीये मत्वर्थीये प्रयोगे मत्वादिप्रकरणस्य परिशीलनेनालङ्खलु?​ यथाऽधुना तत्पुरुषसमासे दोषनिवारणेच्छया सूत्राणि मूहुर्मूहुः दृश्यन्ते।

[Raghu Rao]

 evam PraayaH saadhayitum shakyate -

shrotram skandhe yasyaaH saa - shrotraskandhaa (patnI)

shrotraskandhaa asya asti iti - shrotRaskandhin (paaNigrAhi, patiH)

angahaaraH iva drushyeta param asamdigdhaH asti |

(Contortions iva)

Raghu

Sent from my iPhone

[Naresh Cuntoor]

मया तथैवावगतमपि। स्वीये मत्वर्थीये प्रयोगे मत्वादिप्रकरणस्य परिशीलनेनालङ्खलु?​ यथाऽधुना तत्पुरुषसमासे दोषनिवारणेच्छया सूत्राणि मूहुर्मूहुः दृश्यन्ते।

अपवादभूतसूत्रेषु प्रयोगाय पादार्पणं भयावहं भवति । यतः बहुत्र प्रत्यया  ऊह्या  भवन्ति । आस्तां तावत् इति धार्ष्ट्येन प्रयोगो भवेत् कदाचित् । यत्र' स भवेत् कश्चित् वैयाकरणः समर्थनशीलः' इति  मत्या कृतः प्रयोगः । तत्र न मे कश्चित् आक्षेपः । वर्तमानाः नियमाः के इति ज्ञात्वा यथेच्छम् उल्लङ्घ्यतां नाम ।

सति राजमार्गे (बहुव्रीहिरूपे) आश्रयः निरामयः ।

[Naresh Cuntoor]

अत एव सन्दिग्धत्वं मास्तु इति कृत्वा पदान्तरं भवितुमर्हति इति मे मतिः ।

Naresh

[Raghu Rao]

spashTataa prapte kaa haaniH ? etat eva bhavatu | nUtana bhaavaH chet spashTIkrutvaa likhyataam |

raghu

[विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki)]

2014-06-22 18:13 GMT-07:00 Naresh Cuntoor <nare...@gmail.com>:

​​

​

​​​

​

वर्तमानाः नियमाः के इति

​​

ज्ञात्वा यथेच्छम् उल्लङ्घ्यतां नाम ।

​नूनमङ्गीक्रियते सहसास्य औचित्यम्।​ खलु सावधानतया प्रकरणान्तर्गतमुख्यसूत्रदर्शनं नियमज्ञातौ पर्याप्तप्रयत्नः। परम् …

​

​

अपवादभू

​​

तसूत्रेषु प्रयोगाय

​​

 पादार्पणं

​​

भयावहं 

​​

भवति

​​

 । 

​​

यतः

​​

 

​​

बहुत्र

​​

 

​​

प्रत्यया

​​

  

​​

ऊह्या

​​

  

​​

भवन्ति

​​

 । 

​​

 

​

 ​अपवादभूतसूत्रेषु पादार्पणेनैव तेषाम् अवगतिर् वर्धते। दोषे कृते स्यात् तत्प्रदर्शनं केनचिद् यथाऽत्र कृतं रघुना।
तथा हि कति वा सन्त्यपवादरहितानि सूत्राणि :-)।

[H. K. Ramapriyan]

मम सूत्रज्ञानम् अत्यल्पमेव । परन्तु एवं भवितुमर्हति वा इति प्रश्नः --

 

श्रोत्रे स्थितः स्कन्धः श्रोत्रस्कन्धः (मध्यमपदलोपी कर्मधारयः) । श्रोत्रस्कन्धः अस्य अस्ति इति श्रोत्रस्कन्धी ।

 

रामप्रियः ।

 

From: विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki)

Sent: Sunday, June 22, 2014 10:37 PM

To: padyadhaaraa पद्यधारा

[विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki)]

2014-06-23 3:39 GMT-07:00 H. K. Ramapriyan <ramap...@verizon.net>:

श्रोत्रे स्थितः स्कन्धः श्रोत्रस्कन्धः (मध्यमपदलोपी कर्मधारयः) ।

​​

​सोपानेऽस्मिन् ​शाकपार्थिवादिगणे अन्तरुभूतत्वस्य शिष्ठप्रयोगैः प्रमाणम् इष्यते।