Asiqlar Buta
Delmare Masaracchia
Dastan oğuz-trk mənşəlidir. 1837-ci ildə Mixail Lermontov nağılın Azərbaycan versiyasını ilk dəfə yazdıqdan və yazı 1846-cı ildə dərc olunduqdan sonra, əsər rusdilli mhitdə geniş şhrət qazandı. Bundan başqa erməni, grc, trk, trkmən və s. versiyalar da mvcuddur. Grclər və ermənilərin arasında Aşiq Qərib barədə rəvayət azərbaycan xalqı ilə nsiyyət nəticəsində yayılmışdır. Əsərdə pul, sərvət, nəcibliyə qarşı poeziya və musiqidən ibarət incəsənət qvvəsi mqavimət gstərir. Dastanın sjeti əsasında opera və balet yazılıb, film əkilib.
"Aşıq Qərib" dastanı aşıqlar tərəfindən zaman-zaman yeni-yeni variantlarda sylənən məhəbbət dastanlarından biridir. Dastan barədə yazılı məlumatlar XIX əsrin 20-ci illərinə təsadf edir. Mənbələrdə gstərilir ki, 1813-c ildə Qarabağın Glstan kəndində İran-Rusiya mharibəsinin yekunlarına dair "Glstan" mqaviləsinin bağlandığı vaxt bir ziyafət təşkil edilir. Azərbaycanın ikiyə blnməsinə yol aan hadisəyə həsr edilmiş həmin məclisdə "Qəriblə Şahsənəmin hekayəti" dastanı səslənib. Bundan 12 il sonra dastan rus mətbuatına yol tapıb. "Glstan" mqaviləsinin imzalanma mərasimində iştirak edən A. Lazarev adlı hərbi mşavir 1825-ci ildə rus ədəbi məcmuələrinin birində yazı ilə ıxış edir. Həmin məqalədə o, Glstanda imzalanan sazişə həsr olunan və İran diplomatları tərəfindən təşkil edilən məclisdə Nsrəddin adlı bir sənətkarın sazda "Qəriblə Şahsənəmin hekayəti" adlı bir rəvayət oxuduğunu və btn məclisdəkiləri heyran etdiyini yazır. Sonra əlavə edir ki, "kaş arizmin Qafqaza islaha gndərdiyi rus yaradıcılarından biri imperiyanı sarsıtmağa ağıran ideyalardan əl əkib, belə təsirli rəvayətləri qələmə alıb bizlərin ruhunu oxşayaydı".
Bu məqalə Qafqazda srgn həyatı yaşayan rus şairi Mixail Lermontovun diqqətini cəlb edir. O, "Aşıq Qərib" dastanını syləyən aşıqlardan biri ilə tanış olur. Hekayəni dinləyir və dastanın sjeti əsasında eyniadlı məşhur poemasını qələmə alır. Bu faktı poema ilə aşıq syləmələri arasındakı sjet yaxınlığı, mvzu və məzmun oxşarlığı da təsdiqləyir. Beləliklə, "Qəriblə Şahsənəmin hekayəti" rus şairi Mixail Lermontov tərəfindən yazıya krlr.
Dastanın sjetinin başqa bir versiyası sonrakı illərdə Azərbaycan aşıqlarından M. Mahmudbəyov tərəfindən yazıya alınır və o, 1882-ci ildə "Qafqaz əraziləri və xalqlarının təsviri n materiallar toplusu"nda dərc edilir. Daha sonra 1916-cı ildən etibarən "Orucov qardaşları mətbəəsi"ndə dastan Azərbaycan və trk dillərində bir neə dəfə nəşr edilir. Həmin nəşrlərdən z məzmun dolğunluğu və sənətkarlıq baxımından Gəncə versiyası daha ox dinlənilib qəbul edilir. Dastan Azərbaycanda və Anadoluda geniş şhrət tapır və yayılır. Təsadfi deyil ki, həmin versiya əsasında Anadolu aşıqları da z "Aşıq Qərib"lərini yaradırlar.
Dastanın Azərbaycanda on, Anadoluda yeddi versiyası mvcuddur. Dastan haqqında akademik H. Araslı, professorlardan M. Təhmasib, P. Əfəndiyev, A. Nəbiyev və başqalarının tədqiqatları var. Akademik H. Araslı və filologiya zrə fəlsəfə doktoru S. Yaqubovanın qeydlərinə grə, Aşıq Qərib tarixi şəxsiyyət olub. XVI əsrdə yaşayıb-yaradıb və Təbriz aşıq məktəbinin grkəmli sənətilərindən biri imiş.
Dastan tarix ynndən də vacibliyini qoruyur. "Aşıq Qərib" milli dastan yaradıcılığının ən erkən sjetlərini əhatə etdiyi kimi, Azərbaycan xalqının erkən orta əsr məişət həyatını, adət-ənənələrini və cəmiyyətdaxili ziddiyyətlərini geniş şəkildə zndə ehtiva edir. Onun hər hansı başqa bir xalqa məxsus olduğunu iddia etmək, saxtalaşdırıb znkləşdirmək he cr mmkn deyil. "Aşıq Qərib" dastanının sjeti Azərbaycan aşıq yaradıcılığında yeni məhəbbət dastanı kimi "buta" arxasınca getmə ənənəsi zərində qurulub. Bu ənənə daha ox İslam grşləri ilə bağlıdır. Yəni aşiq və məşuqun yuxuda bir-birinə buta edilməsi, biri-birindən xəbərsiz olaraq ilahi varlıq tərəfindən bəxş edilən nikah bağlantısı, ilahi vergisi ilə bağlıdır. Azərbaycan dastan yaradıcılığında bu tipli sjetlərdə aşiq və məşuqlar bir ox ətinliklərlə zləşsələr də, sonda bir-birinə qovuşa bilirlər. Eyni zamanda bu tipli sjetlərdə butalanan qəhrəmanlara dara dşərkən kmək edən Xızır, Həzrət, Cəbrayıl və s. İslam anlamı ilə bağlı fvqəlbəşər qvvələr olub. Məlumdur ki, "Aşıq Qərib" dastanında tacir Məhəmmədin oğlu Rəsul yuxuda ikən tiflisli Xoca Sənanın qızı Şahsənəm ona buta verilir. Rəsul z butasının arxasınca getməli olur. Gəlib Tiflisə atanda bir qarıya rast olur. Qarı vəziyyətdən hali olur və deyir ki, sən qal burada, mən gedim Şahsənəmi muştuluqlayım. Elə buradaca qarı Rəsulu "Qərib" deyə ağırır və Rəsula bu ad xoş gəlir. O, bu adı znə gtrr. Hadisələr aılır, Şahsənəm Aşıq Qəribin gəlişindən xəbər tutur və onunla grşr. Ancaq Qərib Şahsənəmin əmisi oğlu Şahvələdə nişanlı olduğunu bilir. Bu xəbər onu sarsıdır. Şahsənəm əmisi oğluna xəbər gndərir ki, məni yeddi il gzləsin. Aşıq Qərib Şahsənəmə qovuşmaq n btn əzablara dzr. Dastanda Qəribin kəşməkəşli həyatının ox gərgin bir mərhələsi təsvir olunur. Bu, ətinlik və ağır gzərandan ıxma, buta arxasınca getmə, byk ətinliklərə qalib gəlib toy gnnə qovuşma, yeni həyata qədəm qoyma ilə əlamətdardır. Dastanın əvvəlində butasına qovuşacağına nagman olan Rəsul (Qərib) dastanın sonunda artıq muradına yetişən haqq aşığı kimi diqqəti əkir.
"Aşıq Qərib" Azərbaycan opera sənətində də znə yer tapıb. Dastanın motivləri əsasında Zlfqar Hacıbəyov "Aşıq Qərib", C. Cabbarlının yazdığı libretto əsasında grkəmli rus bəstəkarı Reynqold Qliyer "Şahsənəm" operasını yazıb.
"Aşıq Qərib" Şərqdə kifayət qədər yayılmış dastandır. O, poetik ifadənin yksək səviyyədə ustalıqla aıqlanması ilə, qəhrəmanların nəcib simaları ilə, gcl və ilahi sevgini əks etdirməklə dinləyicinin diqqətini xsusilə znə cəlb edir. Cəlbedici sjetlərlə və nəsr mətninə əlavə edilmiş incə lirizm ilə dolu olan şeir-mahnıların sayəsində bu dastan aşıqların ifaılıq repertuarında sevimli əsərlər kimi znə məxsus yer tutur. Məhz elə bu xalq zanları-aşıqları vasitəsilə o, yayılaraq populyar folklor abidələrindən birinə evrilmişdir. Bu dastanın versiyalarına Orta Asiya folklorunda: trkmən, zbək, qaraqalpaq, eləcə də Qafqaz şifahi xalq ədəbiyyatında: Azərbaycan, grc, erməni dili, kalmık və kabarda arasında rast gəlinir. Dastan eləcə də Trkiyə və Bolqarıstanın trk əhalisi arasında da yayılmışdır. Tədqiqatıların diqqəti hər şeydən ncə, Azərbaycan versiyası zərində dayanmışdır. Lakin bu dastanın trk versiyaları mrəkkəb sjetli geniş əsərlərdir, hər bir epizodun mstəqil hadisə kimi inkişaf etdiyi fərqli mətni əhatə edir.
Geniş sjet gərgahı btn Orta Asiya versiyasını xarakterizə edir. Baş qəhrəmanların roman sərgzəştlərinə paralel olaraq digər roman epizodları da tapılır ki, bu da əksər hallarda əsas sjet xəttinin yklənməsinə səbəb olur. Btn versiyalarda dini elementlərə bolluca rast gəlinir.
Oxşarlıqların məyyən edilməsi nəticəsində 1864-c ildə Lermontov nağılının Atajukin tərəfindən kabarda dilinə tərcmə olunandan sonra, şbhəsiz, yaradılması mmkn olan, kabarda şifahi xalq ədəbiyyatına təsir gstərən və eyni sjetlər ilə bənzəri olan variantlarının əmələ gəldiyi kabarda versiyası da istisna olundu.
Eyni zamanda grc variantları qismən Mahmudbəyov tərəfindən 1892-ci illə yazılmış Azərbaycan mətninə uyğun gəlir. Grc variantlarının qeyri-grclynn əmələ gəlməsi aydındır. Btn hər şey bu əsərləri aşıqlardan eşidən msəlman grcləri tərəfindən yazılmışdır. Bu grc nağılıları əsərin nəsr hissəsini grc dilində oxucuya atdırıblar, aralarında olan şeir paralarını-mahnıları isə tərcmə etməmişlər. Ərazi fərqlərinə baxmayaraq, Mesxetidə yazıldığı kimi, Acarıstanda aşkar olunmuş mətnlər sjet olaraq bir-birlərindən az fərqlənir və grndy kimi, bir mumi mənbədən təşəkkl tapmışdır.
Lermontovun nağılına uyğun olaraq, eləcə də grc variantlarında olduğu kimi əhvalat Tiflisdə baş verir. Hər iki qəhrəman Aşıq Qərib də qəhrəman qadın Şahsənəm (Lermontovda Mahul-Mehri) Tiflis sakinləridir. Lermontovun mətni dastan variantlarının oxşar sjet ardıcıllığına riayət edir.
Aşıq Qəribin bizim əlimizdə Lermontovun mətni ilə daha ox oxşarlıqların aşkarlandığı digər variantlar da vardır. Bu, Şuaxevi rayonunun Papoşvilebi kəndində 90 yaşlı Esma Putkaradzedən yazıya alınan, Batumi Elmi Təhqiqat İnstitutunun Folklor Arxivində mhafizə olunan mətndir.
Axalsixe (Aslan Bliadzenin) mətnindən fərqli olaraq acar variantında trk şeir-mahnılarına rast gəlinmir ki, bununla da dastanın janr xsusiyyəti pozulmuşdur. Bu mətn z kompoziyiası ilə Lermontovun əsəri kimi nağılı təşkil edir. Şbhəsiz, acar mətni lap başdan dastan formasında ola bilərdi, lakin trk şeir-mahnılar nağılı tərəfindən vaxt kedikcə unudulmuş və dastan nağıl şəklinə dşmşdr. Acar variantında Lermontovun nağılının bənzəri olan ox epizodlara rast gəlinir.
Acar variantına uyğun olaraq "Aşıq Qərib atdan dşəndə atlı dedi ki, atın ayağı altından bir ovuc torpaq gtr cibinə tk. Sənin "anan" kordur. Bunu onun gznə əkən kimi sağalacaqdır. O, torpağı gtrb qalxanda atlı və at yox oldular. Anladı ki, ona kmək edən Həzrət Əli imiş".
59fb9ae87f