ÖZ ELEŞTİRME Mİ? ÖZELLEŞTİRME Mİ?
CAGATAY SAHAN
27 Kasım 1994 tarih ve 4046 sayılı Kanunla kurulan, özel bütçeli
Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB), özelleştirme yolu
ile devletin ekonomideki sınai ve ticari faaliyetlerini en aza
indirmek, rekabete dayalı piyasa ekonomisini oluşturmak, devlet
bütçesi üzerindeki KİT finansman yükünün azaltmak, sermaye piyasasının
geliştirilmesini ve atıl tasarrufların ekonomiye kazandırmak, bu yolla
elde edilecek kaynakların altyapı yatırımlarına kanalize etmek amacı
ile kurulmuştur.
Varlık (Blok satış, halka arz, çalışanlara arz,uluslar arası
arz,borsada satış, yatırım fonlarında satış, bu yöntemlerin
kombinasyonu) ve hisse satışı, kiralama,işletme hakkı devri,
mülkiyetin gayri ayni haklar tesisi, gelir ortaklığı modeli ve sair
hukuki tasarruf yöntemi özelleştirme yöntemi olarak bilinmektedir.
Bu yöntemler kullanılarak 1986-2006 dönemi içinde gerçekleştirilen
özelleştirme işlemlerine bakacak olursak,
Özelleştirme Yöntemi Yıllar 1986-2005 2006 2007 Toplam
($) ($) ($) ($)
Blok Satış 10.980.793.478 7.178.000.000 0 18.158.793.478
Tesis/Varlık Satışı 1.897.415.739 626.069.010 21.525.985 2.545.010.734
Halka Arz 3.133.739.478 207.820.151 0 3.341.559.629
İMKB'de Satış 1.261.053.768 0 0 1.261.053.768
Yarım Kalmış Tesis Satışı 4.368.792 0 0 4.368.792
Bedelli Devirler 407.576.491 83.405.938 454.387 491.436.816
TOPLAM 17.684.947.746 8.095.295.099 21.980.372 25.802.223.217
Bu değerlere göre, 1986-2006 dönemi içinde gerçekleştirilen blok
satış yönteminin pay oranının %70, halka arz yöntemi pay oranının %13,
tesis ve varlık satışı yöntemi pay oranının %10, IMKB'de satış yöntemi
pay oranının %5 ve bedelli devir yöntemi pay oranının %2 olduğu
görülmektedir.
Özelleştirme yöntemleri kullanılarak satış/devir işlemleri tamamlanan
son yıllarda ki özelleştirme uygulamalarını, Maliye Bakanı Sayın
UNAKITAN'ın politika olarak tüm özelleştirmeleri bitireceklerini ve
göreve geldikleri günden itibaren özelleştirmeye önem verdiklerini
beyan eden açıklamaları altında inceleyecek olursak;
2002 Kasım -2006 sonu itibarı ile özelleştirilen kurum ve
kuruluşlardan alfabetik dizilime göre; Adapazarı Şeker Fab.,Amasya
Şeker,Arçelik (%1.37),Ataköy Marina ve Yat İşl.,Ataköy Otelcilik
A.Ş.,Ataköy Turizm A.Ş.,Başak Sigorta A.Ş. Ve Başak Emeklilik A.Ş.,BET
Kütahya Şeker Fab. A.Ş.,Bursagaz,Çayeli Bakır İşletmeleri A.Ş.,DİV-HAN
A.Ş.,EBÜAŞ,EBÜAŞ-Manisa Arsası,EBÜAŞ-Manisa Kombinası, EBÜAŞ-MEYBUZ,
EBÜAŞ-Samsun Soğuk Hava Deposu, Emekli Sandığı Genel Müd.- Büyük
Ankara Oteli,Emekli Sandığı Genel Müdürlüğü - Kuşadası tatil
Köyü,Emekli Sandığı Genel Müdürlüğü-İstanbul Hilton Oteli,Erciyes
Sosyal Tesisi (Bayındırlık Ve İskan Bak.),Erciyes Sosyal Tesisi
(Dsi),Erciyes Sosyal Tesisi (Karayolları Gn. Md.Lüğü), ERDEMİR,
ERKONSAN, ESGAZ,ETİ Alüminyum A.Ş., ETİ Bakır, ETİ Elektrometalurji
A.Ş., ETİ Gümüş A.Ş., ETİ Krom A.Ş., Gem. Sun. İp Mües. Taş., İnegöl
Kibrit Fab. Taş., İSDEMİR,İş Bankası C (%0.09), KBİ, KBİ-Samsun
İşletmesi, KTHY Kıbrıs Türk Hava Yolları Ltd. Şti, PETKİM, SEKA, SEKA
1 İşlt.,Afyon, Balıkesir, Çaycuma, Kastamonu,Aksu, Ardanuç,
Karacasu,Akkuş İşlt., SEKA-Ank. Alım Satım Md.lüğü Binası, SEKA-Taşucu
Tersane Alanı, SÜMER HOLD.-Bakırköy, Çanakkale Sen. Deri, Diyarbakır,
Malatya,Beykoz İşletmeleri, SÜMER H.-Merinos Halı Markası, SÜMER H.-
Aselsan, SÜMER H.-İst. İmar Ltd. Şti., SÜMER H.-Makina ve Techizat,
SÜMER H.-Ortadoğu Tekonpark A.Ş. (%15.00 hisse), SÜMER H.-SÜTAŞ
hissesi (%1,57 hisse), SÜMER HOLD., Sümer HOLD. DİTAŞ (%50,98 hisse
oranı), T. Kalkınma Bankası (%0.00009), T.TELEKOM, TAKSAN,TDİ,TDİ
Çeşme Limanı,TDİ Kuşadası, Trabzon, Dikili Limanı, TDİ- Şehir Hat.
Çanakkale Hiz. ve 9 Gemi, TDİ- Turan Emeksiz Yolcu Gemisi, TDİ- Yakıt
II Gemisi, TDİ-M/F Ankara ve Samsun Feribotları, TDİ-M/S Karadeniz
Gemisi, TEDAŞ, TEKEL, TEKEL - Kaya Tuz., TEKEL Alkollü İçkiler San. ve
Tic. A.Ş. (%100 hisse), TEKEL- TEKA ile Sigara San. İşl. A.Ş.'ye ait
puro mar. ve varlıklar,TEKEL-Ankara Başmüdürlük Binası (İkiz
Kuleler),TEKEL-Kristal Tuz Raf. ile Kağızman Tuzlası, TEKEL-Sekili
Tuzlası,TEKEL-Tuzluca Tuzlası,THY,THY-USAŞ (%6),TOFAŞ (%2.21),
TÜGSAŞ,TÜGSAŞ-Gemlik Güb. San. A.Ş. (%100 hisse),TÜGSAŞ-İGSAŞ (%100
hisse), TÜGSAŞ-Kütahya Gübre Varlıkları, TÜGSAŞ-Samsun Gübre San. A.Ş.
(%100) hisse, TÜGSAŞ-Şanlıurfa depoları arazisi, TÜPRAŞ,TZD,TZD
Sakarya İşt.,Ünye Çimento (%0.02) göze çarpmaktadır.
Bunun yanı sıra bu kuruluşların bünyesinde veya bu kuruluşlar dışında,
mevcut olan arazilerin, taşınmazların, depo alanlarının, otellerin ve
tesislerin de özelleştirilenler arasında bulunduğu görülmektedir.
2002 yılı Kasım ayından itibaren özelleştirilme neticesinde genel
toplam olarak 18.100.014 $ olan satış/devir bedelinin sadece
17.382.885 $'nın tahsilat tutarı olarak kaydedilebildiğini,
2003 yılında özelleştirilme neticesinde genel toplam olarak
177.037.376 $ olan satış/devir bedelinin sadece 141.417.837 $'nın
tahsilat tutarı olarak kaydedilebildiğini,
2004 yılında genel toplam olarak 1.267.148.044 $ olan satış/devir
bedelinin sadece 874.111.885 $'nın tahsilat tutarı olarak
kaydedilebildiğini,
2005 yılında genel toplam olarak 8.222.240.231 $ olan satış/devir
bedelinin kaydedilebildiğini,
2006 yılında genel toplam olarak 8.095.295.099 $ olan satış/devir
bedelinin kaydedilebildiğini görmekteyiz.
2007 yılı içinde şu ana kadar 21.980.372 $ olan satış/devir bedelinin
kaydedilebildiğini, Petkim Petrokimya Holding A.Ş. ve Elektrik Dağıtım
Özelleştirmesi (Başkent Elektrik Dağ. A.Ş., Sakarya Elektrik Dağ.A.Ş.,
İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım A.Ş.) 'nin ihale ilanında
olan projeler grubunda yer aldığını, 8 projenin ihalesi tamamlanmış
onay ve sözleşmesi imza aşamasında olan projeler grubunda yer
aldığını, 2 adet projenin ilana çıkılıp teklif alınan projeler
kategorisinde yer aldığını görmekteyiz.
Ayrıca, ÖİB portföyünde, bunların dışında daha onlarca şirketin,
kuruluşun, tatil köylerinin, holdinglerin, fabrikaların,
otoyollarının, elektrik üretim ve dağıtım tesislerinin, limanların,
taşınmazların, yer aldığını görüyoruz.
Özelleştirmeye karşı olmayan birisiyim fakat özelleştirme
programlarının detaylı bir şekilde incelenmesi taraftarıyım.Neden bu
kuruluşlar özelleştirilme kapsamına alındı? Amaç neydi? Ne yapıldı?
Kimlere satıldı? Kaça satıldı? Değerinin altında mı üstünde mi?
Bunlardan, kimler ne oranda yararlandı? Halka ve ülkeye getirisi ve
götürüsü ne oldu? Şu anki durum ne? gibi soruların cevaplarının iyice
analiz edilmesi gerekir.
Yukarıda bahsedilen bilgiler sadece genel nitelikli bilgiler olup,
ÖİB"nın halka duyurmak istedikleri kadarı ile derlenebilmiştir.
Özelleştirmenin faydaları kadar zararlarını da unutmamak
gerekir.Özellikle vergiler gibi, toplanan bu paralar eğer etkin ve
verimli kullanılmaz, çarçur edilirse, özelleştirme kapsamında ki
projeler değerinin çok çok altında özelleştirilirse, halkın emeği ve
hakkı bertaraf edilirse, istihdam sıkıntılarına yenileri eklenirse,
satılan veya kiralanan yerlerin yerine yeni yerler açılmaz, üretime
yönelik yatırımlar yapılmaz ise işte o zaman tehlike var
demektir.Satmak çözüm değildir.Satılan şeyin az veya çok olması da
önemli değildir.Mesele bu satıştan kimin veya kimlerin daha az zarar
gördüğüdür.Yetimin hakkının olduğu bu yerleri satarken ve sattıktan
sonra parasını değerlendirirken çok dikkat etmelidir.Yoksa vebali
ağırdır.
2023 yılının Tam Bağımsız Lider Ülke Türkiyesinin mimarlarını saygı ve
sevgilerimle selamlarım.
Makalede yer alan bazı bilgiler için kaynakça: ÖİB'in resmi web
sitesi.