Ios əməliyyat Sistemi
Mina Spartin
Kompter işə salındıqda əməliyyat sistemi başqa proqramlara nəzərən ilkin olaraq əməli yaddaş qurğusuna yklənir və o digər proqramların işləməsi n mhit yaradır. Əməliyyat sistemi eyni zamanda kompterlərdə oxməsələli (yaddaşın və həll vaxtının blnməsi, qırılmaların təşkili və s.) iş rejiminin təşkilini təmin edir.
Əməliyyat sistemi kompter avadanlığının istifadəsini (avadanlıqların idarə etməsini, informasiyanın daxil edilməsini və ıxardılmasını, sənədlərin redaktəsini, başqa proqramların istifadəsini/idarə edilməsini və s.) mmkn edən proqramdır. Əməliyyat sistemi ən ncə kompterin sabit yaddaşından əməli yaddaşa krlr və btn başqa proqramlar həmin əməliyyat sistemi altında alışır.
Deməli, nəticə etibarilə: sistem proqram təminatını iki qrupa ayırmaq olar- hesablama sistemini alt səviyyədən idarə edən (qurğulara birbaşa mraciət etməklə) və hesablama sistemini st səviyyədən (BIOS funksiyaları vasitəsilə) idarə edən. İkincilər məhz əməliyyat sistemini təşkil edirlər. Deməli əməliyyat sistemi istifadəi və tətbiqi proqram arasinda əlaqəi rolunu oynayır. Əməliyyat sistemi tipindən asılı olaraq mikroprosessoru bu və ya digər rejimlərdə işlətməklə onun resursundan bu və ya digər dərəcədə effektiv istifadə etməyə imkan verir. Əməliyyat sistemi hesablama sisteminin tipindən (əsasən prosessorların tipi, onların sayı və arxitekturası nəzərdə tutulur) asılı olaraq hesablama sistemi resurslarından istifadənin effektivliyini təmin etməlidir. Əməliyyat sistemlərinin aşağıdakı nvləri mvcuddur:
Şəbəkə ƏS-ləri əksər hallarda şəbəkə n nəzərdə tutulmuş, olduqca gcl bir və ya daha ox kompter-serverlərdə quraşdırılır. Digər ƏS-ləri lokal sayılır və ixtiyari kompterdə, həminin şəbəkəyə işi stansiya və ya klient kimi qoşulmuş kompterlərdə də istifadə oluna bilər. Əməliyyat sistemlərini təsnif edərkən onların daşıdığı funksiyalardan, işlədiyi hesablama sisteminin və prosessorun daxili arxitekturasının xsusiyyətlərindən doğan kriteriyalardan ıxış etmək lazımdır. Onda, əməliyyat sistemlərini təsnif etmək n aşağıdakı kriteriyalara əsaslanmalıyıq:
Əməliyyat sistemlərini təsnif etmək n baxılan kriteriyaları iki qrupa ayırmaq mmkndr: Sistemin arxitekturasının xsusiyyətlərinin diqtə etdiyi və istifadəi istəyindən dğan prinsiplərdən irəlı gələn kriteriyalar. Başqa szlə, birincilər əməliyyat sisteminin kompterin aparat təminatı ilə əlaqədar olan xsusiyyətlərini, ikincilər isə ondan asılı olmayan, əməliyyat sisteminin funksional xsusiyyətlərini əks etdirir. Bunları nəzərə alsaq əməliyyat sistemlərini aşağıdakı kimi təsnif etməliyik:
Əməliyyat sisteminin nvəsinin znə məxsus xsusiyyətlərini nəzərə almasaq bu təsnifat əməlyyat sistemini xarakterizə etmək n yetərli ola bilər. Aşağıdakı əməliyyat sistemlərini misal gstərmək olar:
Kompterlərdə bir neə tip əməliyyat sistemlərindən istifadə edirlər: UNİX, DOS, MS DOS, OS/2, Windows 9x, Windows 95/98/Me/2000/XP/Vista/7. Fərdi kompterlərdə əsasən Windows 9x (1995-ci ildə yaradimışdır) əməliyyat sistemi proqram təminatından geniş istifadə olunur. Windows 9x oxməsələli əməliyyat sistemi olub, qrafiki pəncərə istifadəi interfeysinə malikdir.
Linux superkompterlərdə, masast kompterlərdə, dizst kompterlərdə, ağıllı telefonlarda, planşetlərdə, yeni nəsil televizorlarda və s. kimi btn platformalarda işləyir. Dnayanın 10 ən srətli superkompterində Linux istifadə olunur[2].
Linux nvəsinin yaradıcısı, Linus Torvalds, 28 dekabr 1969-cu ildə Finlandiyanın Helsinki şəhərində anadan olmuşdur. O, on yaşında ikən babası ona Commodore VIC-20 kompterini almış və Linus da bu kompterdə babasına bəzi statistikaları tutmaqda kmək etməyə başlamışdır. Beləliklə, kompterlə bərabər gələn bəzi proqramların əl kitabalarını oxuyaraq bir ox sadə proqramı yrənmə frsəti əldə etmişdir. Helsinki Universitetinin kompter elmi blmnə girdiyi vaxt isə artıq tam təşəkkll proqramı idi.
1991-ci ildə "C" və Unix dərsləri aldığı vaxt znə personal kompter aldı. Kompterlə bərabər gələn əməliyyat sistemini bəyənmədiyi n z əməliyyat sistemini yazmağa qərar verən Linus, o vaxt bir hollandiyalı professor tərəfindən yazılan və mənbələri aıq olan Minix əməliyyat sistemi ilə maraqlanmağa başladı. Beləliklə Linux MINIX-dən daha yksək standartlara cavab verə bilən və Linusun Minix-i kəlmələrindən yaranan Linux ortaya ıxdı.
Linus Torvalds z əməliyyat sistemində GNU yaradıcısı olan Riard Stallmanın da əməyinin kediyini syləyir. Ona grə ki, Linux-un yaradılmasında GNU layihəsi tərəfindən yazılan proqramcıqlar istifadə edilmişdi.
Linux ictimaiyyətə aıqdır və istəyən hər kəs onu bir şərtlə işlədə bilər, o şərt, əlavə olunan btn inkişafın gizli, ya da məllif hquqlu olmaması və mtləq srətdə sərbəstliklə blşlməsidir. Linux-un gnmzdəki yeri bu fəlsəfənin bir meyvəsidir.
Hazırda Linux dedikdə onun nvəsi nəzərdə tutulur. Bu nvə sistemin əsas zəyidir və mtəmadi olaraq Linus Torvalds və onun tələbələri tərəfindən təkmilləşdirilir. Bu nvənin əsasında distributivlər yığılır və bizim istifadə etdiyimiz əməliyyat sistemləri də bu distributivlərdəndir.
Linux nvəsinin yaradıcısı Linus Torvalds Linux haqqında ilk məlumatı 1991-ci il avqustun 25-də dnyaya atdırdı. Linus Torvalds z əməliyyat sistemində GNU yaradıcısı olan Richard Stallmanın da əməyinin kediyini syləyir, ona grə ki Linux-un yaradılmasında GNU layihəsi
Linux ictimayəyə aıqdır və istəyən hər kəs onu bir şərtlə işlədə bilər: əlavə olunan btn inkişafın gizli ya da məllif hquqlu olmaması və mtləq srətdə sərbəstliklə blşlməsidir. Hal hazırda Linux dedikdə əslində onun nvəsi nəzərdə tutulur. Bu nvə sistemin əsas zəyidir və mtəmadi olaraq Linus Torvalds və onun tələbələri tərəfindən təkmilləşdirilir. Bu nvənin əsasında distributivlər yığılır və bizim istifadə etdiyimiz əməliyyat sistemləri də bu distributivlərdəndir.
Linux-dan istifadə edənlərin sayı 1991-ci ildən 2010-cu ilə kimi on dəfələrlə artdı. Lakin ən ox istifadə edilən əməliyyat sistemi deyil. Dnyada kompterlərin cəmi 1 faizi Linuxdan istifadə edir. Linux proqram kodunun ls yarandığı gndən bu gnə kimi əhəmiyyətli dərəcədə byyb. Əgər 1995-ci ildə sistemdə 250 sətir proqram kodu var idisə, 2010-cu ildə bu rəqəm 14 milyon oldu.
dailycomm.ru saytının verdiyi məlumata grə, sistem fərdi kompterlər sahəsində də olduqca fəaldır. Belə ki, əgər 1994-c ildə Linux" bazasında 37 milyon fərdi kompter var idisə, 2010-cu ildə bu rəqəm 351 milyona atdı.
Linux əməliyyat sisteminin nvəsi monolit arxitekturaya aid olsa da o, eyni zamanda oxmodullu nvə elementlərindəndə istifadə edir. Belə ki, nvənin kompilyasiyası zamanı nvənin bir ox komponentlərinin- modullarının yklənməsi (və ya bunun əksi) mmkndr.
Nvə - Əməliyyat sisteminin əsasıdır. O, yaddaşın paylanması, proseslərin və perfieriya qurğularının idarə olunmasına cavab verir. Kompterin fiziki yaddaşı ilə mqayisədə, operativ yaddaşın byk həcminin dəstəklənməsi n, nvə operativ yaddaşın səhifələrini sərt diskdə yerləşdirməklə, adaptiv yaddaşdan istifadə etməyə imkan verir.
Linuxda istifadəinin qrafik interfeysi X Window vasitəsilə verilir. Mxtəlif pəncərə şəklində menecerlər (IceWM, WindowMaker, Fluxbox və s.), KDE və GNOME kimi qrafik vasitələr multimedia vasitələri ilə rahat işləməyə imkan verir.
Linux fərdi kompterlər n yaradıldığından proqramılar hesab edirlər ki, MS-DOS proqramları ilə uyğunluq yaratmaq olar. Linuxda distributivin bir hissəsi kimi DOS emulatoru təklif olunur. O, Linux vasitəsi ilə birbaşa olaraq DOS proqramını yerinə yetirməyə imkan verir.
Əvvəllər byk oyun firmaları sadəcə Windows n oyun istehsal edirlər. Lakin bu artıq belə deyil. Artıq bir ox oyun şirkətləri arpaz platformalı oyunlar istehsal edirlər. Bundan əlavə Linux istifadəiləri Windows proqramlarını Steam, Wine, virtual maşın (Virtual Box, WMvare və s.) kimi proqramların kməyi ilə işlədə bilərlər.
Əməliyyat sisteminin kməyilə istifadəi-kompter dialoqu yaranır, əməli və daimi yaddaş qurğuları iş prosesinə qoşulur, kompter idarə edilir və istənilən proqram işə dşr. Beləliklə, ƏS-nin əsas funksiyası kompterlərin ehtiyatlarının ( fiziki ehtiyatlar (mikroprosessor, monitor, disklər) və məntiqi ehtiyatlar (proqramlar, fayllar və s.)) və hesablama sistemləri proseslərinin idarə olunmasıdır. Əməliyyatlar sistemlərinə PC DOS, OS/2,MS DOS, UNİX, Windows-u gstərmək olar.
ƏS-ləri yerinə yetirdikləri funksiyalarına grə qrupa blnrlər:
MS DOS ƏS İBM PC kompterləri ilə eyni vaxta yaradılmış və 16 mərtəbəli mikroprossesorlar zərində qurulmuş FK-larda istifadə edilir.
MS DOS ƏS-nin 1981-ci ildə ilk versiyası yaradılıb. 1987-ci ildə bu ƏS-nin 3.3 versiyası yaradılır və 3-4 il ən geniş istifadə edilən versiya olur. Daha gcl kompterlər n sonralar MS DOS ƏS-nin 5.0 və 6.0 versiyaları yaradılır. Həmin versiyalar əməli yaddaşın 640 KB-dan ox tutuma, maqnit disklərinin isə 32 MB-dən artıq tutuma malik olmasına imkan verdi. 6.0 versiyası rezerv proqramlar yaratmağa diskdəki sıxılmış informasiylardan və antivirus proqramlarından istifadəyə imkan verdi. Hazırda MS DOS 6.20 versiyası istifadə edilir.
MS DOS ƏS ilə uzlaşan PS DOS və Digital Research firmasının DR DOS ƏS-lərinin 6.0 və 7.0 versiyalarından istifadə edilir. Onların atışmayan cəhəti diskdəki informasiyanın bir-biri ilə uzlaşmamasıdır.
MS DOS ƏS kompterin daimi yaddaşında saxlanan əsas idarəetmə proqramı olub, yaddaşın proqramlar n blnməsini, faylların diskdə yerləşdirilməsini, kompter avadanlıq və qurğularının (klaviatura, displey, sərt disk, disk srcləri) daxil olan siqnallara və işləyən proqramlara xidmətini həyata keirir.
MS DOS ƏS minimal funksiyalar yığımından ibarət olmaqla bir nəfərin vahid proqramla işləməsinə imkan yaradırdı.
Bu sistemi hazırlayarkən iki prinsipə stnlk verilmişdir: