Πόσο «δεισιδαιμονίες» είναι οι Καζαμίες και τα ωροσκόπια;
Κάθε χρόνο τέτοια εποχή, καθώς η μία χρονιά φεύγει και η άλλη έρχεται, επιστρέφουν στο προσκήνιο οι Καζαμίες, τα ωροσκόπια και τα αλμανάκ – κάτι απόλυτα κατανοητό, δεδομένου ότι όλοι θέλουμε να (νομίζουμε ότι) γνωρίζουμε τι επιφυλάσσει το μέλλον, ευελπιστώντας γενικά και αόριστα ότι όσα πρόκειται να έρθουν θα είναι καλύτερα από τα προηγούμενα.
Σε άρθρο του στη La Repubblica ο διακεκριμένος ιταλός φιλόσοφος Μικέλε Τσιλιμπέρτο επικαλείται σχετικά τον «Διάλογο μεταξύ ενός πωλητή αλμανάκ και ενός ταξιδιώτη», έργο του Τζάκομο Λεοπάρντι στο οποίο διερευνά την ψευδαίσθηση της μελλοντικής ευτυχίας, με τον πωλητή αλμανάκ να διακηρύσσει –ώστε να τα πουλήσει– ακριβώς αυτό: ότι η νέα χρονιά θα είναι σίγουρα καλύτερη από την προηγούμενη.
«Ωστόσο θα ήταν “επιστημονική αλαζονεία” να πούμε απλώς ότι οι Καζαμίες και τα ωροσκόπια είναι δεισιδαιμονίες, εκφράσεις μιας κοινής λαϊκής λογικής που απέχουν πολύ από οποιονδήποτε επιστημονικό κανόνα», σχολιάζει ο Τσιλιμπέρτο. «Ούτε μπορεί κανείς να επικρίνει και να απορρίψει τα ωροσκόπια, και την αστρολογία γενικότερα, υποστηρίζοντας ότι βασίζονται σε μια κατά μεγάλο βαθμό ξεπερασμένη αντίληψη του Σύμπαντος. Εχει υποστηριχθεί ότι αυτό δεν ισχύει, επειδή οι αρχές της αστρολογίας δεν εξαρτώνται από τη θέση της Γης ή του Ηλιου στο κέντρο του πλανητικού συστήματος, και ότι επομένως η αστρολογία δεν ξεπεράστηκε με την καθιέρωση του κοπερνίκειου (ηλιοκεντρικού) συστήματος», εξηγεί.
Σύμφωνα, ωστόσο, με τον ιταλό φιλόσοφο, το ζήτημα είναι πιο θεμελιώδες και αφορά τη λαϊκή σοφία και την πολυπλοκότητα με την οποία εκφράζεται, την οποία ο ίδιος χαρακτηρίζει άξια προσοχής. Γενικεύοντας τον συλλογισμό του σημειώνει πως η λαϊκή σοφία δεν εκφράζεται μόνο μέσω των Καζαμιών. Υπάρχουν επίσης τα ήθη, τα έθιμα και οι όποιες παραδόσεις, καθώς και οι παροιμίες, οι οποίες συγκαταλέγονται μεταξύ των πιο σημαντικών εκφράσεων αυτής της σοφίας.
«Οι παροιμίες αντιπροσωπεύουν την παρουσία, σε όλη την ιστορία των πολιτισμών, απόψεων που προβάλλουν και αποκρυσταλλώνουν αφενός την ηγεμονική επιρροή των κυρίαρχων πολιτισμών, ακόμη και της Εκκλησίας, αφετέρου τις μορφές με τις οποίες οι λαϊκές τάξεις εκφράζουν μια αντίληψη της πραγματικότητας που επιδιώκει να αντιταχθεί σε μια παθητική υποταγή στις ιδέες των κυρίαρχων τάξεων», εξηγεί ο Τσιλιμπέρτο.
Οταν γίνεται λόγος για το δίπολο αστρολογία – λαϊκή σοφία, το οποίο έχει μελετηθεί από ανθρωπολόγους και από ιστορικούς της φιλοσοφίας, αναπόφευκτα τίθεται και ένα άλλο ζήτημα, που αφορά όχι μόνο την αστρολογία, αλλά και τη μαγεία και την αλχημεία
Σήμερα μπορεί να θεωρούνται δεισιδαιμονίες χωρίς επιστημονική αξία, αλλά τον 15ο και 16ο αιώνα αναδύθηκαν και εδραιώθηκαν ως αληθινές επιστήμες, παρότι βασίζονταν, προφανώς, σε αρχές που σίγουρα δεν ήταν εκείνες της σύγχρονης επιστήμης – η οποία στέρησε κάθε νόημα και αξία από τις λεγόμενες «άλλες επιστήμες», όπως τις χαρακτηρίζει ο ιταλός στοχαστής. «Υπάρχει, όντως, μια βαθιά διαφορά μεταξύ του κόσμου των αστρολόγων και των μάγων και του κόσμου των σύγχρονων επιστημόνων», αναγνωρίζει.
Προσθέτει, όμως, ότι «οι ιστορικές διεργασίες είναι πάντα πιο περίπλοκες από όσο αναφέρεται σε εγχειρίδια Ιστορίας. Οι “άλλες επιστήμες” δεν εξέλιπαν ούτε στις πιο λαμπρές εποχές του σύγχρονου πολιτισμού, όπως εκείνη του Διαφωτισμού». Και αυτό καταδεικνύει πως «η Ιστορία, γενικά, είναι μια σύνθετη και πολύπλοκη διαδικασία, στην οποία είναι δύσκολο να διακρίνουμε ξεκάθαρα την αλήθεια από τη δεισιδαιμονία, την υψηλή γνώση από τη λαϊκή γνώση, αφού συχνά συνυπάρχουν σε έναν πολιτισμό».
Οπως συνοψίζει ο ιταλός ειδικός, ο πολιτισμός του ουμανισμού και της Αναγέννησης συνέβαλε σημαντικά στη γένεση της σύγχρονης επιστήμης, όμως η αστρολογία συνέχιζε να θεωρείται πραγματική επιστήμη, που προσέφερε μια ουσιαστική αντίληψη του κόσμου, με σημείο αναφοράς τη σχέση και την άμεση σύνδεση μεταξύ του μικρόκοσμου και του μακρόκοσμου – μια επιστήμη που εξηγούσε, μεταξύ άλλων, τον κύκλο των πολιτισμών, τη γέννηση και το τέλος των θρησκειών (συμπεριλαμβανομένου του χριστιανισμού) και το πεπρωμένο της ανθρωπότητας.
Αλλά και η μαγεία θεωρούνταν επιστήμη, όπως υποστήριζε ο Τζορντάνο Μπρούνο, με δικές της αρχές και χαρακτηριστικά που εξασφάλιζαν ακριβώς αυτό: ότι ήταν μια πραγματική επιστήμη, θεμελιώδης για την ανάπτυξη ακόμη και μιας πολιτικής αντίληψης, σύμφωνα με την οποία υπάρχει ένας μαγικός δεσμός μεταξύ ενός ηγέτη και των οπαδών του.
Φυσικά, άλλο πράγμα ήταν ο ορθός λόγος και άλλο η μαγεία. Ωστόσο η διάκριση δεν ήταν εύκολη, επειδή επί μακρόν συνδέονταν στενά μεταξύ τους και συνέχισαν να συνυπάρχουν δίπλα-δίπλα για μεγάλο χρονικό διάστημα – όχι χωρίς συγκρούσεις. Μάλιστα, μια βασική πτυχή της γένεσης του σύγχρονου πολιτισμού ήταν ακριβώς η διαμάχη σχετικά με τη μαγεία, την αλχημεία και την αστρολογία.
Οπότε «το να αντιμετωπίζει κανείς περιφρονητικά τα ωροσκόπια, τα αλμανάκ και τις παροιμίες είναι ανούσιο. Αποτελούν μια σημαντική πτυχή της “λαϊκής σοφίας” που πρέπει να κρίνεται με σεβασμό και να μελετάται. Εχουν μια μακρά παράδοση πίσω τους: για πολύ καιρό, έως την εμφάνιση των σύγχρονων επιστημονικών αξιωμάτων, θεωρούνταν “επιστήμες”. Και από αυτή τη διττή σκοπιά, που αιωρείται μεταξύ παρελθόντος και παρόντος, θα πρέπει να εξετάζονται», καταλήγει ο Μικέλε Τσιρίλικο.
Ακολουθήστε το Protagon στο Google News