Οι παροιμίες του Ερμόδωρου Ρήγιου (α’ μέρος)
Σκορδίλης Σπύρος
Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - Τετάρτη 22 Απριλίου 2026 στις 09:40
Οι παροιμίες του Ερμόδωρου Ρήγιου (α’ μέρος)
Πριν από ένα μήνα περίπου κυκλοφόρησε η είδηση για το χειρόγραφο του Ερμόδωρου Ρήγιου, που βρέθηκε στην Ορλεάνη και που περιλαμβάνει «90 νέες ελληνικές παροιμίες». Γράφτηκαν πολλά, ίσως χωρίς πολλή εμβάθυνση.
Το ιστολόγιο ενδιαφέρεται πολύ και για τις παροιμίες και για τη δημώδη ελληνική -αλλά δεν ήθελα να βάλω ένα σκέτο λινκ προς κάποιο άρθρο, ήθελα να ερευνήσω λίγο το υλικό. Αυτό παίρνει χρόνο. Κι έτσι σήμερα θα παρουσιάσω το ένα τρίτο των παροιμιών του Ερμόδωρου. Η συνέχεια προσεχώς.
Ο Ερμόδωρος ο Ρήγιος (1579-1655) ήταν Έλληνας Ιησουίτης μοναχός, που ίσως γεννήθηκε στη Χίο, πάντως έδρασε εκεί, άνοιξε σχολεία κτλ. και πέθανε εκεί. Τον καιρό εκείνο πολλοί Χιώτες ήταν καθολικοί. Πολλά γραφτά του εικάζεται ότι χάθηκαν με την καταστροφή της Χίου το 1822.
Τριάντα από τις παροιμίες του ήταν ήδη γνωστές, μέσω του Δουκάγγιου. Τις παροιμίες του τις πρόσεξε στα τέλη του 19ου αιώνα ο Γερμανός Otto Crusius, που λαθεμένα θεώρησε ότι ο Ερμόδωρος έδρασε στα τελευταία βυζαντινά χρόνια, πριν από τον παροιμιογράφο Αποστόλιο. Ο Νικόλαος Πολίτης, ο πατέρας της ελληνικής λαογραφίας, βασιζόμενος στη γλώσσα των παροιμιών, υποστήριξε και σωστά ότι είναι μεταγενέστερος.
Αυτόγραφο της συλλογής του Ερμόδωρου δεν έχει σωθεί ή βρεθεί. Αυτό που βρέθηκε τις προάλλες στη Μεντιαθήκη της Ορλεάνης είναι αντιγραφή από ένα χειρόγραφο του Ιησουίτη Adrian Parvillers, ο οποίος το είχε στείλει σε κάποιον Louis Gaudefroy (πέθανε το 1725). Το χειρόγραφο που βρέθηκε λοιπόν ανήκει στα χαρτιά του Γκοντεφρουά. Περιέχει 120 παροιμίες, από τις οποίες οι 30 μας είναι γνωστές από άλλους συγγραφείς, διότι ο Παρβιγιέ είχε στείλει στον Δουκάγγιο (Ducange) και σε άλλους κάποια μικρότερα τμήματα από τη συλλογή του Ερμόδωρου. Γι’ αυτό στις περισσότερες ειδήσεις γίνεται λόγος για «90 νέες παροιμίες».
Αυτά που γράφω πιο πάνω τα έχω πάρει από μια υποδειγματική παρουσίαση του υλικού που τη βρίσκετε εδώ, σε άρθρο των Toon van Hal και Han Lamers, που δημοσιεύτηκε στις 6 Μαρτίου στο ηλεπεριοδικό Byzantine and Modern Greek Studies του Cambridge University Press. Αυτό το άρθρο είναι που πυροδότησε όλη τη συζήτηση στο ελληνικό διαδίκτυο. Στο άρθρο αυτό, το υλικό του χειρογράφου έχει οργανωθεί έτσι που να είναι πιο ευανάγνωστο. Για κάθε παροιμία υπάρχει ένας αύξοντας αριθμός και τέσσερις στήλες: το κείμενο της παροιμίας στα ελληνικά, μετάφραση στα λατινικά, μετάφραση στα γαλλικά της εποχής και επεξήγηση, στα γαλλικά της εποχής επίσης. Τις μεταφράσεις αυτές τις έκανε ο Γκοντεφρουά.
Στην εδώ δημοσίευση, κράτησα μόνο την πρώτη στήλη, το ελληνικό κείμενο, αλλά όπου χρειάζεται κάνω αναφορά στο γαλλικό ή το λατινικό. Έκανα επίσης κάτι σημαντικό, αντιπαρέβαλα τις παροιμίες του Ερμόδωρου με τη συλλογή του Βάρνερ, που είναι περίπου της ίδιας εποχής και του ίδιου περίπου γεωγραφικού χώρου. Οι δυο συντάκτες του άρθρου που ανέφερα πιο πάνω αναφέρουν στην εισαγωγή τους ότι πρέπει να ερευνηθούν οι αντιστοιχίες της συλλογής του Ερμόδωρου με τη συλλογή του Βάγκνερ. Κι έτσι, έκανα αυτή τη μικρή έρευνα. Για τον Ολλανδό Λεβίνους Βάρνερ (περ. 1616-1665), πρεσβευτή στην Πόλη, έχω γράψει κι άλλη φορά· τις παροιμίες του τις βρίσκουμε στον Β’ τόμο των παροιμιών του Πολίτη. Καλό θα ήταν να γίνει αντιπαραβολή και με τις παροιμίες του Πολίτη, αλλά το αδημοσίευτο τμήμα τους δεν είναι τόσο εύκολα προσβάσιμο. Από τις 40 παροιμίες του Ερμόδωρου που δημοσιεύουμε σήμερα, σχεδόν οι μισές, οι 19, υπάρχουν και στη συλλογή του Βάρνερ.
Προς το παρόν δημοσιεύω εδώ τις πρώτες 40 από τις 120 παροιμίες. Αν μετά τον αύξονα αριθμό υπάρχει αστερίσκος, *, αυτό σημαίνει πως η παροιμία έχει δημοσιευτεί ήδη στο λεξικό του Δουκάγγιου, ενώ αν δείτε + ή & δηλώνει δημοσίευση αλλού (δείτε στο άρθρο). Αν δεν υπάρχει κανένα σύμβολο, η παροιμία είναι «νέα». Όπως θα δείτε, σε αυτό το πρώτο τμήμα που δημοσιεύω σήμερα οι περισσότερες παροιμίες, οι 29 από τις 40, είναι ήδη γνωστές. Πιο κάτω, πλειοψηφούν σαφώς οι «νέες».
Όταν λέμε «νέες», μη φανταστείτε ότι πρόκειται για άγνωστες παροιμίες. Όλες ή σχεδόν όλες είναι γνωστές, ενδεχομένως σε παραλλαγή.
Το χειρόγραφο έχει και λαθάκια, κάμποσα από τα οποία τα επισημαίνουν οι δυο συγγραφείς του άρθρου, αλλά όχι όλα.
Ο Γκοντεφρουά προτάσσει την εξής σύντομη εισαγωγή, στα γαλλικά της εποχής:
Le R. P. Parvilliers de la Compagnie de Jesus qui a demeuré dix ans au Levant m’a communiqué de sa grace entre autres curiositez les proverbes qui sont aujourdhuy usitez par les Grecs, et qui ont esté ramassez par le R. P. Hermodore de Rhegio. Ils sont en grec vulgaire: Je me suis avisé d’y joindre, une interpretation latine de mot a mot, et une francoise en suite, avec la moralité. Les voicy.
Μεταφράζω:
Ελληνικές παροιμίες
που βρίσκονται σε χρήση τώρα
στην Ελλάδα
Ο Αιδεσιμότατος Πατήρ Παρβιγιέ των Ιησουιτών, που διέμεινε δέκα χρόνια στο Λεβάντε είχε την καλοσύνη να μου στείλει, ανάμεσα σε άλλα αξιοπερίεργα, τις παροιμίες που χρησιμοποιούν σήμερα οι Έλληνες, οι οποίες είχαν συλλεγεί από τον Αιδεσιμότατο Πατέρα Ερμόδωρο τον Ρήγιο. Είναι στη δημώδη ελληνική. Φρόντισα να προσθέσω λατινική κατά λέξη μετάφραση και στη συνέχεια μετάφραση στα γαλλικά, καθώς και το ηθικό δίδαγμα. Είναι οι εξής:
Παροιμίες Ερμόδωρου (1-40 από 120)
1*. νά ξευρες τὰ ξεύρω ἐγὼ, ἠθελαμεν τὰ ξεύρει οἱ δύο.
Δηλαδή, τα μυστικά δεν πρέπει να κοινολογούνται. Στο Αποθετήριο ως Να’ξερες τα ξέρω γω, θα τα ξέραμεν οι δυο από την Αμοργό, 1876 και σε άλλες παραλλαγές.
2*. ὅλα τὰ πουλιὰ διαβαίνουν, καὶ οἱ σπουργίταις ἀπομένουν.
Επί παρασίτων και πονηρών, εξηγεί ο συλλογέας στο Αποθετήριο, όπου η παροιμία υπάρχει σε πολλές παραλλαγές. Η παροιμία στον Βάρνερ («Όλα τα πουλιά παγαίνουν και οι σποργίτες απομένουν», με εξήγηση στα λατινικά: «Όταν κανείς στερείται αυτά που τον ευχαριστούν περισσότερο, του μένει εκείνο που του αρέσει λιγότερο.»)
3+. δὸς καιρὸν, καὶ μέτρα μίλλια.
Λέγεται για ιστιοφόρο πλοίο· έτσι στο Αποθετήριο, και σε παραλλαγές με «δώσε αγέρα»
4+. ἂς ἀπανθήξῃ μεθυσμένος, καὶ μὴ παραδιγημένος.
Δεν τη βρήκα πουθενά, ούτε μου είναι και τόσο σαφής η σημασία της. Ίσως σημαίνει «Καλύτερα να συναντήσεις μεθυσμένο παρά κάποιον που έχει πάρει λάθος οδηγίες, που έχει παρασυρθεί». Ότι δηλαδή ο παρασυρμένος είναι χειρότερος. Πάντως, άλλη παροιμία διδάσκει ότι «ο τρελός είδε τον μεθυσμένο και τον φοβήθηκε».
5*. ἕνα χρόνον ἄκλαδο, πέντε χρόνους ἔτρημο.
Προφανώς έρημο. Άκλαδο με τη σημασία «ακλάδευτο». Έτσι στο Αποθετήριο.
6+. ἄλλο ’ναι τὸ νὰ, καὶ ’δὲ τo. καὶ ἄλλο ‘ναι τὸ νὰ καὶ φά ’το.
Δεν βρίσκω αντίστοιχο στο Αποθετήριο αλλά η σημασία είναι φανερή: άλλο είναι να σου πουν «να, δες το» κι άλλο να σου πουν «να, φάτο».
7*. δέσποτα παρὰ πρεσβύτα ἔπαιρνε καὶ πάντα ζήτα.
Η δεύτερη λέξη πρέπει να είναι «παπά» και χρειάζεται διόρθωση. Στο Αποθετήριο υπάρχει: Δέσποτα παπά πρεσβύτα έπαιρνε και πάλιν ζήτα. Νομίζω ότι λέγεται για την πλεονεξία του κλήρου: Δεσπότη, παπά, πρεσβύτερε, παίρνε και πάλι ζήτα.
8&. Τοῦρκον εἶδες, ἄσπρα θέλει, καὶ ἄλλον εἶδες, καὶ ἄλλα θέλει.
Πασίγνωστη και σήμερα, έστω κι αν λέγεται λιγότερο. Υπάρχει στον Βάρνερ: Τούρκον είδες, άσπρα θέλει· άλλον είδες άλλα θέλει.
9*. ὁποῦ ’ναι ἀπόξω τοῦ χοροῦ, πολλὰ τραγούδια ξεύρει. (ou bien) ὁποῦ στέκει ἀπόξω ἀφ τὸν χορὸν, πολλὰ τραγούδια ξεύρει.
Πασίγνωστη και σήμερα. Στον Βάρνερ: Οπούνε όξω απ’ το χορό πολλά τραγούδια λέγει.
10*. θέλει λάχει καὶ τοῦ γλάρου σεπιὰ.
Στο Αποθετήριο, έτσι και με παραλλαγές. Και στον φτωχό θα τύχει κάποτε κάτι καλό. Υπάρχει στον Βάρνερ: Έλαχε του γλάρου και έφαγε σουπιά με την εξήγηση στα λατινικά: «Όταν κάτι συμβαίνει αναπάντεχα ή αποκτιέται από τύχη και όχι από ικανότητα. Η σουπιά ζει στον βυθό της θάλασσας και είναι καλή για φαγητό τον μήνα Μάρτιο.»
11*. τζιτζικας ἐλάλησε, μαύρη ῥῶγα ὑάλισε.
Στο Αποθετήριο, με την εξήγηση «ο τέττιξ προαγγέλλει την ωρίμανσιν των σταφυλών».
- τοῦ γεννάρη τὸ φεγγάρι, παρὰ λίσο σὰν ἡμέρα.
Προφανώς «παρά λίγο». Στο Αποθετήριο, έτσι και με παραλλαγές.
- ἀπὸ μαρτίου καλοκαιριοῦ, καὶ ἀπ’ ἄγουστου, χειμῶνος.
Πασίγνωστη, σήμερα ως Από Μάρτη καλοκαίρι κι από Αύγουστο χειμώνα.
- κάθε πρᾶγμα στὸν καιρὸν του, καὶ κολοιὸς στὸν αὔγουστον.
Πασίγνωστη, έτσι και σήμερα. Και στον Βάρνερ: Κάθε πράγμα στο καιρό του, και ο κολιός τον Αύγουστο
- ὁ ἀκριβης θαῤῥεῖ κερδαίνει, καὶ φυρᾶ, καὶ δὲν τὸ νοιόνει.
Ακριβός, ίσως πρέπει να διορθωθεί -είναι ο τσιγκούνης. Στο Αποθετήριο με παραλλαγές. Ο τσιγκούνης νομίζει πως κερδίζει και φθείρεται/ζημιώνεται και δεν το νιώθει. Υπάρχει στον Βάρνερ: Ακριβός θαρρεί κερδαίνει / και φυρνά και δεν το ξεύρει, με εξήγηση στα λατινικά: Ο φιλάργυρος ενώ νομίζει πως κερδίζει, χωρίς να το καταλαβαίνει παθαίνει ζημιά.
- ἢ μικρὸς παντρέψου, ἣ μικρὸς καλογερεύψου.
Ζωντανή και σήμερα, με αναδιπλασιασμό στο πρώτο σκέλος για μετρικούς λόγους.
17*. δὲν εἶναι ἐκεῖνο ὄμορφο, ὁπ’ ὄμορφο τὸ λέσι· εἶναι κεῖνο ὄμορφο, ὁποῦ τ’ἀνθρώπου ἀρέσει.
Το λέσι = το λένε, βέβαια. Δεν τη βρίσκω στο Αποθετήριο, παρά μόνο το ένα σκέλος «όμορφο είναι κείνο που αρέσει»· και βέβαια, υπάρχει και το αντίθετο, Ό,τι αρέσει δεν είν’ όμορφο.
18*. ὁ φτοχὸς τὸ ῥοῦχο του τρεῖς φοραῖς τὸ χαιρεται, καὶ καινούργειο, καὶ παλαιὸ, καὶ καινουργειομπάλωτο.
Στο Αποθετήριο. Και παραλλαγές, όπως «πλυμένο».
19*. τζαγγάρης ἀξυπόλυτος, ῥάφτης παραλυμένος.
Στο Αποθετήριο έτσι ακριβώς από την αδικοχαμένη Χαρά Λιουδάκη. Το «παραλυμένος» εδώ σημαίνει ντυμένος με κουρέλια. Πολλές παραλλαγές π.χ. … ξεγυμνωμένος, με την εξήγηση «λέγεται για κάθε τεχνίτη που αδιαφορεί να ικανοποιήσει τον εαυτό του σε ό,τι ακριβώς αφορά την τέχνη του). Υπάρχει και στον Βάρνερ, πολύ όμοιο: Τσαγκάρης αξυπόδητος, ράφτης παραλυμένος, με την εξήγηση στα λατινικά: Για εκείνον που δεν φροντίζει καθόλου τον ίδιο του τον εαυτό.
20*. ποῖος ’παινᾷ τὴν νύμφη μας, παρὰ ἡ τζίμπλα ἡ μάνα της.
Συνήθως «η τσιμπλού η μάνα της». Στο Αποθετήριο. Ο Γάλλος εξηγητής του χειρογράφου σφάλλει όταν λέει: c’est qu’il dit que sa mère est vieille. Η παροιμία λέγεται για όσους επαινούν τους συγγενείς τους -τέτοιος έπαινος δεν σημαίνει και πολλά.
21*. ἀλεὶ, τὸν δέρνουν δεκοκτὼ, καὶ δὲν τὸν δέρνει ὁ νοῦς τοῦ.
Αλί στην αρχή, η περισπωμένη στο τέλος είναι λάθος: αλί τον δέρνουν δεκοχτώ και δεν τον δέρνει ο νους του. Το «τον» εδώ έχει σημασία: τον οποίο. Έτσι στο Αποθετήριο και με παραλλαγές, «που τον», ή αντιστροφή των όρων στο δεύτερο σκέλος (κι ο νους του δεν τον δέρνει). Υπάρχει και στον Βάρνερ: Αλλοί στον δέρνουν δεκοχτώ και δεν το δέρνει ο νους του.
22*. αἱ γυναῖκες ἔχουν μακρυὰ μαλλία, καὶ λίγον μυαλὸν.
Συνήθως «Μακρυά μαλλιά, λίγη γνώση» (Αποθ.). Επίσης: λίγα μυαλά, ή «κοντά μυαλά». Και με αναφορά στις γυναίκες ή στη γυναίκα. Στον Βάρνερ: μακρειά μαλλιά και λίγη γνώση με λατινική επεξήγηση: λέγεται για τις γυναίκες. Πρβλ. και του Τσιτσάνη : Είσαι γυναίκα που δεν μοιάζει με καμιά, με μακριά μαλλιά και λίγη γνώση.
23*. ὅταν ὀργισθῇ ὁ θεὸς τὴν μέρμιγγα, τοῦ δίνει φτερὰ καὶ πετᾷ.
Έτσι στο Αποθετήριο. Και παραλλαγές. Στον Βάρνερ: Το μερμήγκι όταν το οργισθή ο Θεός, του δίδει φτερά και πετά, με λατινική εξήγηση: Για εκείνους που, αφού υψωθούν ψηλά, πέφτουν έπειτα κατακέφαλα στην καταστροφή.
- γερόντων ἔπαρτε βουλὴν καὶ ἀνθρώπων παιδευμενων.
Φυσικά «έπαρε», πρέπει να διορθωθεί. Ακριβώς έτσι δεν τη βρίσκω στο Αποθετήριο, αλλά συνήθως «και παιδεμένου γνώση» στο β’ σκέλος. Επίσης: «κι ανθρώπων περασμένων/μαθημένων» αλλά με πλατειασμό: οπούχουνε πολύ ψωμί κι αλάτι φαγωμένο. Το β’ σκέλος μπορεί να διαφέρει εντελώς, πχ «και στο βουνό ανέβα».
- ἐπαρ ’το ὅνταν τὸ εὕρης, νὰ τὸ χῃς ὄνταν θέλεις.
Πιο συχνά σε πρώτο πρόσωπο διατυπωμένη, σαν να μιλάει το εύρημα: Έπαρέ με όταν μ’ εύρεις, για να μ’ έχεις όταν θέλεις (Αποθ.)
- ἄλλον τὸ ’δῇς, καὶ ἄλλον τὸ ἀκούσης.
Συνήθως «άλλο να δεις κι άλλο ν’ ακούσεις» (Αποθ.). Εδώ τα «το δεις», «το ακούσεις» είναι μεταπλασμένα απαρέμφατα.
27*. ἤθελε νὰ κάμῃ τὸν σταυρόν του, καὶ εὔγαλε τὸ μάτι του.
Στο Αποθετήριο: Πήγε να κάνει το σταυρό του… , όπου δίνεται η εξήγηση: σε περιπτώσεις όπου βλάπτεται κάποιος από τον ευεργετηθέντα. Δεν συμφωνώ, θαρρώ πως λέγεται για αδεξιότητα. Άκυρη εντελώς βρίσκω την εξήγηση του Γάλλου: έτσι προσβάλλουν τους Χριστιανούς οι Τούρκοι.
28*. μηδ’ ὁ διάβολος σ’ἀπαντήξῃ, μηδὲ τόν σταυρὸν σου κάμῃς.
Σήμερα λέμε «μήτε το διάβολο ν’ απαντήσεις μήτε τον σταυρό σου να κάνεις» (έτσι στο Αποθετήριο) αλλά υπάρχουν πολλές παραλλαγές (πχ. πρώτο σκέλος: να δεις) ή αντιστροφή των σκελών. Τη σημασία την καταλαβαίνω: ούτε να συναντήσεις τον διάβολο ούτε καν ν’ αναγκαστείς να κάνεις τον σταυρό σου, δηλ. μακριά, όσο το δυνατόν περισσότερο, από κακούς ανθρώπους· όχι συναλλαγές δεν πρέπει να έχεις μαζί τους αλλά ούτε καλημέρα.
Υπάρχει στον Βάρνερ: Μήτε το διάβολον απαντήσης, μήτε το σταυρό σου κάμης με εξήγηση στα λατινικά: «Όποιος αποφεύγει την αφορμή του κινδύνου, μένει μακριά και από τον ίδιο τον κίνδυνο.»
Βλ. και την 31.
29*. ἀλὺ ποῦ τό χει ἡ ῥάχη του: νὰ κατηβάζει ψείραις.
Κοινότατη (π.χ. Αποθ.) αλλά με κούτρα, όχι με ράχη, παραλλαγή που δεν βρίσκω στο Αποθετήριο. Κάποτε και ως διαπίστωση, χωρίς «αλί που». Για ανθρώπους πονηρούς από γεννησιμιού που δεν διορθώνονται.
Στον Βάρνερ υπάρχει με την κοινή μορφή: Αλλοίς που τόχει η κούτρα του να κατεβάζη ψείρες με εξήγηση στα λατινικά: «Τα έμφυτα ή ριζωμένα ελαττώματα δύσκολα διορθώνονται.»
30*. τόσο ἔχει ὁ φτωχὸς τὴν ὄρνιθα του, ὡσὰν ὁ ἀρχὸς τὸ βοῦδι του.
Έτσι στο Αποθετήριο. Ίσως θέλει διόρθωση το «αρχός» (άρχος, άρχοντας). Υπάρχει και συμπυκνωμένη: Η φτωχή την όρνιθά της γι’ αελιά (αγελάδα) την έχει. Και με άλογο αντί για βόδι.
31*. πρὶν νὰ ἰδῇς τὸν διάβολον, κάμνεις τὸν σταυρὸν σου.
Έτσι στο Αποθετήριο. Ίδια εικόνα με την 28 αλλά διαφέρει η σημασία, εδώ δείχνει προνοητικότητα.
32*. ὑγειὰ σου Ἰάννη: κουκία σου σπέρνω.
Η πασίγνωστη και σήμερα. Το «Ιάννη» είναι άραγε υπερδιόρθωση ή κακή μεταφορά του απαλού ελληνικού γ;
Στον Βάρνερ: Υγειά σου Γιάννη; Κουκκιά σπέρνω, με εξήγηση στα λατινικά: Χρησιμοποιείται για άκαιρη απάντηση. Να σημειωθεί ότι ο Βάρνερ έχει και παραλλαγή: Καλώς κάμνεις, γεωργέ; Κουκκιά σπέρνω και σημειώνει και τουρκικό αντίστοιχο: Σαλάμ αλέικουμ – Πιάνω ψάρια.
- ζῆσε μαῦρε μου: νὰ φᾶς χλονὴ.
Παραλλαγή της πασίγνωστης «Ζήσε μαύρε μου να φας τον Μάη τριφύλλι» για την οποία έχουμε γράψει&. Ο τύπος «χλονή» δεν γκουγκλίζεται, ίσως λάθος. Στο Αποθετήριο υπάρχει «Ζήσε μαύρε μου να φας τον Μάη χλόη». Υπάρχει με την κοινή μορφή στον Βάρνερ: Ζήσε, μαύρε μου, να φας τριφύλλι και με εξήγηση: «Όταν κάποιος παρασύρεται με μάταιες ελπίδες ή κάτι αναβάλλεται για πολύ μακρινό χρόνο.»
34*. ποῦ δὲν θέλει νὰ ζυμώσῃ, πέντε μέραις, κοσκινίζει.
Άλλη πασίγνωστη, σήμερα συνήθως με «Όποιος…». Υπάρχει και στον Βάρνερ, Οπού δε θέλει να ζυμώση, πέντε ημέραις κοσκινίζει.
35*. ὁ καιρὸς, καὶ τὰ ἄχετρα ῥιμάζουν ταῖς ἀχλάδες.
Δεν τη βρίσκω στο Αποθετήριο! Το «άχετρα» είναι λάθος και πρέπει να διορθωθεί. Το «ριμάζουν» είναι βεβαίως το «ωριμάζουν». Το νόημα σαφές, κάθε τι θέλει τον χρόνο του. Τα φρούτα τα έβαζαν πάνω σε στρώμα άχυρο για να ωριμάσουν. Εικάζω ότι οι αχλάδες είναι τα άγρια αχλάδια, γκόρτσα· τα ήμερα τα λέγανε απίδια.
Υπάρχει όμως στον Βάρνερ: Ο καιρός και τ’ άχερο ωριμάζουν τες αχλάδες [καιρός 3] και μετάφραση στα ιταλικά. Υπάρχει και στον Πολίτη, ο οποίος παραπέμπει στον Ερμόδωρο και παραθέτει πολλές ξένες αντίστοιχες, που έχουν μούσμουλα αντί για αχλάδια (εννοούνται εδώ τα παλιά μούσμουλα που δεν κυκλοφορούν στο εμπόριο και που δεν τρώγονταν αν δεν ήταν υπερώριμα).
36*. τὴν στραβὴν εἰς τ’ ἀκρωτῆρι, γαϊταρονοφρυδὸν τὴν κράζουν.
Ούτε αυτή τη βρίσκω στο Αποθετήριο ή στο ΙΛΝΕ. Χρειάζεται διόρθωση το γαϊταρο… σε γαϊτανόφρυδη/γαϊτανοφρυδού. Η εξήγηση των Γάλλων είναι λάθος, αφού θεωρεί ότι στραβή σημαίνει κουτσή και λέει, περίπου ‘η κουτσή πέφτει στον γκρεμό εξαιτίας της θολής όρασής της», άλλα γι’ άλλα δηλαδή.
Ο Βάρνερ έχει σωστά τη φράση: Τη στραβή εις τ’ ακρωτήρι, γαϊτανόφρυδη τη λέσι, και δίνει τη μετάφραση απλώς στα λατινικά. Την έχει και ο Πολίτης, αλλά στο αδημοσίευτο τμήμα του έργου του.
Νομίζω πως σημαίνει κάτι σαν: Ενώ έχει ένα σοβαρό ελάττωμα την παινεύουν για κάτι δευτερεύον. Το ακρωτήρι, εικάζω, είναι δηλωτικό τόπου καθυστερημένου, πίσω από τον ήλιο.
37*. ὅταν διψᾶ ἡ αὐλή σου, ὄξω νετρὸ μὴ χύνῃς.
Προφανώς «νερό», παροιμία γνωστή και κοινή (Αποθετήριο). Και στον Βάρνερ: Όταν διψά η αυλή σου, όξω νερό μη χύσης. Ο Βάρνερ δίνει και παραλλαγή: μη ρίχνης.
- πᾶσα ψύλου πήδημα.
Όπως φαίνεται και από τη λατινική και γαλλική μετάφραση, εννοεί «για κάθε ψύλλου πήδημα». Η έκφραση βέβαια είναι πολύ ζωντανή και σήμερα. Το περίεργο είναι ότι στο Αποθετήριο βρίσκω ένα μόνο σχετικό λήμμα, το «καβγάς για ψύλλου πήδημα».
- μετὰ τὴν φωνὴν, καὶ ὁ Λάζαρος.
Κοινή, συνήθως «κατά φωνή» ή «με τη φωνή». Υπάρχει και στον Κατζιούλη. Βέβαια, πιο συνηθισμένη σήμερα η παραλλαγή με γάιδαρο. Ο Βάρνερ έχει την κοινότερη παραλλαγή: Σαν τη φωνή και ο γάδαρος αλλά δίνει παραλλαγή: και ο Λάζαρος.
40*. τῆς νύκτας τὰ καμώματα, τὰ βλέπει ‘μέρα, καὶ γελᾷ.
Κοινότατη.
Σκορδίλης Σπύρος
24 Απρ 2026, 05:56, ο χρήστης «Σκορδίλης Σπύρος <skor...@gmail.com>» έγραψε:
--
Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση:
or...@googlegroups.com
Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο:
https://www.mail-archive.com/or...@googlegroups.com/maillist.html
---
Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα "orasi" των Ομάδων Google.
Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση orasi+un...@googlegroups.com.
Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/B065443D-759E-4FED-B175-955B6CB42C9B%40gmail.com.