Έμφυλη και συμπεριληπτική γλώσσα στην ελληνική
Σκορδίλης Σπύρος
Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - Δευτέρα 11 Μαΐου 2026 στις 09:41
Έμφυλη και συμπεριληπτική γλώσσα στην ελληνική
Την περασμένη Πέμπτη 7 Μαΐου, πρώτη μέρα της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου της Θεσσαλονίκης, πήρα μέρος σε μια συζήτηση «στρογγυλής τραπέζης» (αν και δεν ήταν στρογγυλή) που διοργανώθηκε από την αναπλ. καθηγήτρια του ΑΠΘ Ελπίδα Λουπάκη και την Ελληνική Εταιρεία Μεταφρασεολογίας.
Στο πάνελ συμμετείχα ως μέλος της Ομάδας Εργασίας της ΕΛΕΤΟ που πρόσφατα παρουσίασε τον Οδηγό Θηλυκών Επαγγελματικών / Θεσμικών Ουσιαστικών (έχουμε συζητήσει στο ιστολόγιο για το θέμα), ενώ συμμετείχαν επίσης η Αγγελική Αλβανούδη, επίκουρη καθηγήτρια Κοινωνιογλωσσολογίας στο Γαλλικό του ΑΠΘ και η Βασιλική Μήσιου, επίκουρη καθηγήτρια Μεταφρασεολογίας στο Αγγλικό του ΑΠΘ και συν-μεταφράστρια του βιβλίου «Αόρατες γυναίκες: Προκαταλήψεις και διακρίσεις σε έναν κόσμο για άντρες». Τον συντονισμό της συζήτησης τον έφερε επάξια σε πέρας, με διεισδυτικές ερωτήσεις, η Αναστασία Στάμου, καθηγήτρια Κοινωνιογλωσσολογίας στο Γερμανικό του ΑΠΘ, διευθύντρια του ΠΜΣ «Διαπολιτισμική επικοινωνία».
Η συντονίστρια είχε από πριν στείλει τρεις ερωτήσεις προς όλους μας, και ύστερα 4 ερωτήσεις στον καθέναν από εμάς. Εδώ θα παρουσιάσω τις απαντήσεις που είχα ετοιμάσει. Ωστόσο, στην πράξη η σειρά άλλαξε και τελικά είπα άλλα, μάλλον περισσότερα, που όμως δεν είχα την πρόνοια να ηχογραφήσω. Οπότε, η εδώ δημοσίευση δεν αντιπροσωπεύει ακριβώς αυτά που ειπώθηκαν.
Πρώτος κύκλος, κοινές ερωτήσεις
- Ποια θεωρείτε ότι είναι σήμερα η μεγαλύτερη παρανόηση που υπάρχει γύρω από τη συζήτηση για τη γλώσσα και το φύλο στην Ελλάδα;
Θα έλεγα, η πλάνη ότι η συζήτηση για τη γλώσσα εντάσσεται σε μια γουόκ ατζέντα που έχει ανομολόγητους σκοπούς.
Και επίσης ένα λάθος που κάνουμε πολλοί στην αποδώ μεριά, η άκριτη μεταφορά στα καθ’ ημάς όσων συμβαίνουν στον αγγλοσαξονικό κόσμο.
- Όταν μιλάμε για συμπεριληπτική γλώσσα, τι εννοούμε ακριβώς; Και πώς βλέπετε τη χρήση πιο ρητά συμπεριληπτικών μορφών, όπως τα ουδέτερα σε τύπους όπως «φοιτητά» ή γραφή με @; Θεωρείτε ότι πρόκειται για μια δημιουργική γλωσσική παρέμβαση με προοπτική, ή για μια χρήση που δύσκολα μπορεί να σταθεροποιηθεί στην ελληνική;
Παρατηρώ ότι η αντίθεση σε αυτές τις πιο ρητά συμπεριληπτικές μορφές είναι πολύ πιο έντονη απ’ ό,τι στη θηλυκοποίηση. Αλλά εγώ, όπως σας είπα στην εισαγωγή, είμαι πια συνταξιούχος, θα περιμένω λοιπόν να δω τι θα πουν και κυρίως τι θα κάνουν οι νεότεροι. Πάντως, σε σχέση με τον τύπο «η εαυτή μου», η κόρη μου μου είχε πει ότι κάποιες φορές τον χρησιμοποιεί, όχι όμως τόσο συχνά όσο θα ήθελε, διότι σε κάποιες περιστάσεις προτιμά να τον αποφύγει για να μην επικεντρωθεί εκεί η συζήτηση.
- Πώς διαπλέκονται μεταξύ τους διαφορετικές στρατηγικές αποφυγής του γλωσσικού σεξισμού, καθώς κάποιες στοχεύουν στη γυναικεία ορατότητα (π.χ. «πρυτάνισσα») και άλλες στην έμφυλη ουδετερότητα (π.χ. «πρυτανικές αρχές»);
Πολύ εύστοχη επισήμανση. Θα έλεγα ότι η δεύτερη τάση, η έμφυλη ουδετερότητα που λέτε, είναι φερμένη από αγγλοσαξονικές χώρες, όπου δεν υπάρχει γραμματικό γένος. Ας πούμε σε κάποιες οδηγίες αμερικανικού πανεπιστημίου διαβάζω να μη χρησιμοποιείται ο έμφυλος τύπος actress, από τους ελάχιστους που υπάρχουν στα αγγλικά, αλλά actor.
Αντίθετα, η πρώτη τάση είναι η τάση των γλωσσών που γνωρίζουν γραμματικό γένος, όπως τα γαλλικά, τα γερμανικά, τα ισπανικά -και τα ελληνικά. Νομίζω ότι στις δικές μας προσπάθειες θηλυκοποίησης πρέπει να βλέπουμε την πείρα από τις χώρες/γλώσσες αυτές.
Ερωτήσεις προς τον Νίκο Σαραντάκο
- Μέσα από τη διαχείριση του ιστολογίου σας «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», πώς αποτυπώνονται οι αντιλήψεις του κοινού για ζητήματα γλώσσας και φύλου, όπως αυτές εκφράζονται στα σχόλια και στα μηνύματα που λαμβάνετε; Διαπιστώνετε, με το πέρασμα των χρόνων, κάποια μετατόπιση τόσο στο ενδιαφέρον όσο και στις αντιδράσεις του κοινού;
Το ιστολόγιο λειτουργεί από το 2009, έχει δηλαδή κλείσει 17 χρόνια ζωής. Παρά το γεγονός όμως ότι έχει καλή αναγνωσιμότητα, φοβάμαι πως οι τακτικοί του σχολιαστές δεν είναι αντιπροσωπευτικό δείγμα του κοινού. Για να φέρω ένα παράδειγμα, το 2011 είχα δημοσιεύσει ένα άρθρο στο οποίο απέρριπτα μεν τον επίκοινο τύπο «η βουλευτής» αλλά θεωρούσα ότι ο όρος «η βουλεύτρια», που τον είχε προτείνει από το βήμα της Βουλής το 2008 ο Περικλής Κοροβέσης ως νεολογισμό, δεν μπόρεσε να καθιερωθεί. Στα σχόλια εκείνα, οι περισσότεροι σχολιαστές υποστήριξαν τον τύπο «βουλεύτρια» και με έπεισαν ότι μπορεί να αποτελέσει βάσιμη εναλλακτική, πλάι στον λαϊκότερο «η βουλευτίνα». Το 2011, ο τύπος «βουλεύτρια» είχε ελάχιστες ανευρέσεις στο γκουγκλ, σήμερα έχει πολύ περισσότερες.
Ωστόσο, στο πολύ περισσότερο αντιπροσωπευτικό κοινό των σόσιαλ, δηλαδή του Φέισμπουκ και του Τουίτερ, παρατηρώ ότι όχι σπάνια στο πρώτο και σχεδόν σίγουρα στο δεύτερο, κάθε φορά που θα χρησιμοποιήσω τον τύπο «η βουλεύτρια» θα βρεθούν κάποιοι που θα χλευάσουν, συχνά χυδαία, τη φράση, άλλοι θεωρώντας τον κακόηχο ή βιασμό της γλώσσας και άλλοι ένδειξη γουοκίλας ή αριστερίλας. (Ένας κωμικός είχε γράψει: Βουλεύτρια, σοβαρά; Θα πείτε και βουλευτέσσερα; Φυσικά δεν είπε για, ξερωγώ, νοσηλευτέσσερα. Τέλος πάντων, αυτό είναι από τα καλύτερα αστεία του).
Αντιδράσεις παρόμοιες συναντώ και όταν χρησιμοποιώ τον όρο «γυναικοκτονία». Δεν είναι πλειοψηφικές οι αντιδράσεις αυτές, υπάρχει όμως μια ηχηρή μειοψηφία που αντιδρά βίαια, κάτι που λέει περισσότερα για τους ίδιους και όχι για τους επίμαχους όρους -γιατί τόσος ηθικός πανικός από έναν τύπο ή μια λέξη; Ιδιαίτερα οξείες αντιδράσεις προκαλεί ο τύπος «προσφύγισσα», γενικά τους πρόσφυγες κάποιοι δεν θέλουν να τους βλέπουν. Ακόμα πιο βίαιες είναι οι αντιδράσεις σε τύπους «τα φοιτητά» και τα όλ@ και τα λοιπά με παπάκια, όπου εδώ η απόρριψη είναι, θαρρώ, πλειοψηφική.
- Πρόσφατα καταθέσατε μια πρόταση για τους «έμφυλους τύπους ουσιαστικών και τα θηλυκά επαγγελματικά και θεσμικά ουσιαστικά», ως ομάδα εργασίας με την Άννα Ιορδανίδου, τον Παναγιώτη Γ. Κριμπά, την Έλενα Μάντζαρη, τη Μαβίνα Πανταζάρα, την Κατερίνα Τοράκη, η οποία εκδόθηκε από την ΕΛΕΤΟ. Πείτε μας δυο λόγια για αυτή τη δουλειά, πώς έγινε.
Το ενδιαφέρον της ΕΛΕΤΟ για τα θηλυκά επαγγελματικά ουσιαστικά χρονολογείται από το 2005, όταν στο 5ο συνέδριό της έγινε μια πρωτοπόρα ανακοίνωση της Αννας Ιορδανίδου και της Έλενας Μάντζαρη για το θέμα. Το ενδιαφέρον αναθερμάνθηκε το 2019, στο 12ο συνέδριο, με μια δική μου ανακοίνωση για την ορολογία των επαγγελματικών θηλυκών με ειδική έμφαση στην περίπτωση του όρου «βουλεύτρια». Στην κατακλείδα της ανακοίνωσης εκείνης εξέφραζα την ευχή «να καταγραφούν, είτε από την Ακαδημία Αθηνών είτε από την ΕΛΕΤΟ είτε από άλλο φορέα, όλα τα επαγγελματικά θηλυκά ουσιαστικά και γενικότερα οι έμφυλοι τύποι ή/και να κυκλοφορήσει, κατά το γαλλικό παράδειγμα, οδηγός με κατευθύνσεις για τη θηλυκοποίηση των ουσιαστικών». Λέγοντας «το γαλλικό παράδειγμα», είχα κατά νου τον «Οδηγό θηλυκοποίησης» (Guide de feminisation) που εκδόθηκε ηλεκτρονικά ήδη το 1999 από το κέντρο ATILF, με τίτλο «Du féminin”, διότι και στα γαλλικά, που κάποτε έλεγαν Madame le president, όταν έγινε αισθητή η ανάγκη για θηλυκούς τύπους άρχισαν να διατυπώνονται προτάσεις και συνάμα παρατηρήθηκε αμηχανία, πώς θα πούμε το θηλυκό του auteur, συγγραφέας; Autrice ή auteure; Αλλά πλατειάζω.
Λοιπόν, η ΕΛΕΤΟ έτεινε ευήκοα ώτα στην πρόταση αυτή και ήδη στις αρχές του 2020 συγκροτήθηκε η ομάδα που αναφέρατε· μάλιστα, προλάβαμε να κάνουμε δυο συνεδριάσεις διά ζώσης πριν ο κορονοϊός μάς αναγκάσει σε τηλεδιασκέψεις, που μετά αποδείχτηκαν βολικός τρόπος. Συζητήσαμε τα όρια που θα έχει το λημματολόγιο. Έτσι, ας πούμε, δεν συμπεριλάβαμε ουσιαστικά που δηλώνουν ατομικά χαρακτηριστικά και ιδιότητες π.χ. τεμπέλης, κόλακας, αλλά συμπεριλάβαμε ουσιαστικά που δηλώνουν ιδιότητα στο πλαίσιο επαγγελματικών/έννομων σχέσεων (πελάτης), ή επαγγελματικών/κοινωνικών πρακτικών (καριερίστας) ή κοινωνικής κατάστασης (αστός).
Χωρίσαμε τα ουσιαστικά ανά κατάληξη, π.χ. -έας, -ίστας, -ευτής, -ωτής κτλ. και το κάθε μέλος της ομάδας ανέλαβε κάποιες καταλήξεις. Αντλήσαμε υλικό από τα 4 μεγάλα σύγχρονα λεξικά της ελληνικής (ΛΚΝ, Χρηστικό, Μπαμπινιώτη και ΜΗΛΝΕΓ) όχι μόνο για να αποδελτιώσουμε επαγγελματικά ουσιαστικά αλλά για να δούμε και αν προτείνονται θηλυκοί τύποι -να πω εδώ ότι σε πολλές περιπτώσεις από τα λεξικά λείπει ο θηλυκός τύπος ενώ συναντιέται στα κείμενα (π.χ. κοντραμπασίστας, λιμπρετίστας, οργανίστας, πορτρετίστας, ραλίστας, τζαζίστας).
Αξιοποιήσαμε για το λημματολόγιο και άλλες πηγές όπως τον κατάλογο επαγγελμάτων της ΕΛΣΤΑΤ και την Ευρωπαϊκή ταξινόμηση δεξιοτήτων, ικανοτήτων και επαγγελμάτων ESCO.
Στη συνέχεια ενοποιήσαμε το υλικό. Παράλληλα έγιναν οι συζητήσεις για γενικές αρχές, όπως περί διαθέσιμων και προτεινόμενων τύπων -αλλά αυτά θα τα δούμε στη συνέχεια της συζήτησης.
- Στον Οδηγό, συναντάμε ορισμένους τύπους που χαρακτηρίζονται ως «διαθέσιμοι» και άλλους ως «προτεινόμενοι» και θα ήθελα να μας αποσαφηνίσετε τα κριτήρια με βάση τα οποία διαμορφώνονται αυτές οι προτάσεις. Για παράδειγμα, στο ουσιαστικό «διπλωμάτης» προτείνεται για το θηλυκό ο τύπος «διπλωμάτης», ενώ ως διαθέσιμος αναφέρεται και ο τύπος «διπλωμάτισσα». Αντίθετα, στο «κοσμήτορας» προτείνεται το «κοσμητόρισσα», ενώ ως διαθέσιμος σημειώνεται και ο τύπος «κοσμήτορας». Στο «νομάρχης» προτείνεται το «νομάρχισσα», στο «πρύτανης» το «πρυτάνισσα», με διαθέσιμο και το «πρύτανης» (από δική μας πρόσφατη έρευνα φαίνεται ότι πλέον χρησιμοποιείται ευρέως και το «πρύτανις»). Αντίστοιχα, στο «πολίτης» προτείνεται το «πολίτισσα», ενώ στο «συνάδελφος» προτείνονται και οι δύο τύποι, «συνάδελφος» και «συναδέλφισσα». Ποια είναι, λοιπόν, τα βασικά μορφολογικά, υφολογικά ή κοινωνιογλωσσικά κριτήρια που σας οδηγούν κάθε φορά στην προτίμηση του ενός τύπου έναντι του άλλου;
Ο Οδηγός υιοθετεί μια βασική διάκριση:
- Διαθέσιμος τύπος είναι κάθε τύπος που υπάρχει στη γλώσσα, είτε ως μορφολογικά δυνατός είτε ως ήδη καταγεγραμμένος στη χρήση.
- Προτεινόμενος τύπος είναι ένας ή περισσότεροι από τους διαθέσιμους τύπους, οι οποίοι προκρίνονται με στόχο την ενίσχυση της γλωσσικής ορατότητας των γυναικών, βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων.
Προτιμώνται τύποι που είναι μορφολογικά διαφανείς, δηλαδή:
- εντάσσονται ομαλά στα παραγωγικά και κλιτικά πρότυπα της νέας ελληνικής
- είναι «γραμματικά φυσικοί» και εύχρηστοι
Παραδείγματα:
- δράστρια αντί δράστιδα
Ειδικά για τα επίκοινα σε -ος (π.χ. η γιατρός, η πρόεδρος), αυτά εναρμονίζονται ήδη με υπαρκτές κλίσεις θηλυκών ουσιαστικών της νέας ελληνικής (όπως η οδός, η μέθοδος), και για τον λόγο αυτό μπορούν να συνυπάρχουν με τύπους που φέρουν διακριτό θηλυκοποιητικό επίθημα, εφόσον αυτοί δεν δημιουργούν υφολογικά προβλήματα.
Π.χ.
- συνάδελφος και συναδέλφισσα
Σε αντίθεση με τα επίκοινα σε -ος, τα οποία εντάσσονται σε υπαρκτές θηλυκές κλίσεις, τα επίκοινα σε -ης και -ας (π.χ. η βουλευτής, η κοσμήτορας) δεν αντιστοιχούν σε καθιερωμένες θηλυκές κλιτικές κατηγορίες της νέας ελληνικής.
Για τον λόγο αυτό προτείνουμε τύπους με διακριτό θηλυκοποιητικό επίθημα,
εφόσον:
- έχουν ήδη αρχίσει να χρησιμοποιούνται και/ή
- δεν παραβιάζουν μορφολογικούς, σημασιολογικούς ή υφολογικούς κανόνες
Έτσι εξηγούνται επιλογές όπως:
- κοσμήτορας → κοσμητόρισσα
- νομάρχης → νομάρχισσα
- πρύτανης → πρυτάνισσα
- πολίτης → πολίτισσα
Στην περίπτωση της διπλωμάτισσας, που εύστοχα την επισημάνατε, απλώς υπάρχει λάθος. Θα έπρεπε να είναι προτεινόμενος τύπος η «διπλωμάτισσα». Σε ένα έργο με 3143 λήμματα, μακάρι να είναι μόνο αυτή η αστοχία, που θα διορθωθεί βέβαια.
Με την ευκαιρία, να πω ότι πέρα από τις διορθώσεις και τις προσθήκες για επικαιροποίηση, μελλοντικό έργο είναι η επέκταση στα πολυλεκτικά δηλωτικά επαγγέλματος/αξιώματος π.χ. διευθύνων σύμβουλος, ορκωτός λογιστής κτλ. που τα αφήσαμε σε πρώτη φάση έξω από το πεδίο του έργου μας.
- Είδαμε με ενδιαφέρον ότι ο Οδηγός δεν περιορίζεται μόνο σε θεσμικούς ή υψηλού κύρους επαγγελματικούς τύπους, αλλά περιλαμβάνει και πιο λαϊκά θηλυκά επαγγελματικά, όπως το «νερουλού» από το «νερουλάς». Ποιο ήταν το σκεπτικό σας πίσω από αυτή την επιλογή; Τι θεωρήσατε ότι προσθέτει η συμπερίληψη και αυτών των τύπων;
Πράγματι, ο Οδηγός δεν περιορίζεται σε θεσμικούς ή υψηλού κύρους επαγγελματικούς τύπους, αλλά περιλαμβάνει και λαϊκότερους σχηματισμούς, όπως το νερουλού (από το νερουλάς), καθώς και τύπους σε -ισσα (π.χ. αγωγιάτισσα) κ.ά.
Η επιλογή αυτή είναι συνειδητή και εξυπηρετεί πολλαπλούς στόχους:
1. Μορφολογική αντιπροσωπευτικότητα
Επιδιώξαμε το έργο να καλύπτει μεγάλο εύρος των παραγωγικών μορφολογικών κατηγοριών
2. Δημοκρατική και συμπεριληπτική προσέγγιση
Η συμπερίληψη τέτοιων τύπων είναι μια συνειδητή δημοκρατική επιλογή:
- δίνει «φωνή» σε δημώδεις γλωσσικές μορφές
- ενισχύει την ορατότητα γυναικών που δραστηριοποιούνται σε λιγότερο προβεβλημένους επαγγελματικούς χώρους
3. Ανάδειξη του χρηστικού χαρακτήρα του Οδηγού
Ο Οδηγός δεν απευθύνεται αποκλειστικά στον δημόσιο ή θεσμικό λόγο, αλλά έχει εφαρμογή και σε άλλα πεδία χρήσης της γλώσσας, όπως η λογοτεχνία, όπου τέτοιοι τύποι εμφανίζονται συχνότερα.
Πολύ ενδιαφέρουσες ήταν και οι απαντήσεις των δύο συμπανελιστριών (ή συνπανελιστριών), αλλά δυστυχώς δεν ηχογράφησα την εκδήλωση κι έτσι δεν μπορώ να μεταφέρω τίποτα. Έγινε και συζήτηση στο τέλος, που θα συνεχιζόταν αν δεν υπήρχε κι άλλη εκδήλωση στον ίδιο χώρο μόλις τελείωνε η δική μας. Είχαμε, βλέπετε, αρκετό κόσμο.
Chrysella Lagaria
--
Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση:
or...@googlegroups.com
Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο:
https://www.mail-archive.com/or...@googlegroups.com/maillist.html
---
Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα "orasi" των Ομάδων Google.
Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση orasi+un...@googlegroups.com.
Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/A036EFE9-6F1B-4B2C-8B82-3F255CFAB690%40gmail.com.