Η έρευνα του FRA για τις εμπειρίες των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων - Η παραπληροφόρηση και η υγεία της ίδιας της δημοκρατίας
Υπάρχει ένα παράδοξο που προβληματίζει τους ερευνητές του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA). Οι ΛΟΑΤΚΙ+ πολίτες της Ευρώπης δηλώνουν σήμερα πιο ανοιχτά από ποτέ τη σεξουαλική τους ταυτότητα και την ταυτότητα φύλου τους. Ταυτόχρονα όμως, αυξάνονται οι αναφορές για παρενόχληση, bullying, διαδικτυακό μίσος και επιθέσεις.
Πρόκειται για το κεντρικό συμπέρασμα της μεγαλύτερης έρευνας που έχει πραγματοποιηθεί ποτέ για τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα στην Ευρώπη. Η έρευνα του FRA πραγματοποιήθηκε το 2023 σε 30 χώρες -τα 27 κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μαζί με την Αλβανία, τη Σερβία και τη Βόρεια Μακεδονία- και αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαμορφώνει τη στρατηγική της για την ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων για το 2026-2030.
«Βρήκαμε ένα παράδοξο», λέει στην ATHENS VOICE ο Μίλτος Παύλου, Senior Programme Manager του FRA. «Υπάρχει μια μικρή, σταδιακή αλλά ορατή βελτίωση σε ορισμένους δείκτες. Ταυτόχρονα όμως υπάρχει μεγάλη αύξηση του μίσους και της βίας».
Photo by Hannah Voggenhuber on Unsplash
Τι κατέγραψε η έρευνα του FRA για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα
Πάνω από 100.000 άνθρωποι, σε 30 χώρες, απάντησαν μεταξύ 2 Ιουνίου και 22 Αυγούστου 2023 στην έρευνα του FRA. Δεν είναι κλασική δημοσκόπηση με τυχαίο, αντιπροσωπευτικό δείγμα, αλλά μεγάλη online έρευνα εμπειριών με εθελοντική συμμετοχή.
Τα νούμερα καταγράφουν μια αντίφαση. Από τη μία, 52% δηλώνουν πιο ανοιχτά τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα φύλου ή τα χαρακτηριστικά φύλου τους, έξι μονάδες πάνω από το 2019, με την τάση πιο εμφανή στους τρανς και στα ίντερσεξ άτομα. Από την άλλη, 55% αναφέρουν παρενόχληση με κίνητρο το μίσος, δεκαοκτώ μονάδες πάνω από το 2019, ενώ το ποσοστό όσων αναφέρουν σωματική ή σεξουαλική επίθεση στην πενταετία πριν την έρευνα ανέβηκε στο 14% από 11%.
Στο σχολείο, το bullying παραμένει στο 67%. Σχεδόν ένας στους τέσσερις (24%) αναφέρει κάποια πρακτική «μεταστροφής» - ποσοστό που για τις τρανς γυναίκες και τους τρανς άνδρες εκτοξεύεται στο 47% και 48%.
Και τα ίντερσεξ άτομα, που σε χωριστή έκθεση του FRA τον Σεπτέμβριο του 2025 (με σχεδόν 2.000 συμμετοχές) εμφανίζονται να υφίστανται δυσανάλογα διακρίσεις και βία.
Πίσω από αυτή την εικόνα, η έρευνα δείχνει προς το διαδίκτυο: καταγράφει πλέον πόσο συχνά υπάρχουν online αφηγήματα για «ΛΟΑΤΚΙ προπαγάνδα» και «ιδεολογία φύλου», ισχυρισμούς ότι αποτελούν σεξουαλική απειλή ή απειλή στις «παραδοσιακές αξίες», μέχρι και εκκλήσεις για βία. Είναι το λεξιλόγιο των οργανωμένων εκστρατειών χειραγώγησης που η ευρωπαϊκή διπλωματική υπηρεσία (EEAS) έχει χαρτογραφήσει σε ειδική έκθεση το 2023 για τη Foreign Information Manipulation and Interference (FIMI) που στοχεύει ΛΟΑΤΚΙ κοινότητες.
Με αυτό το φόντο, και τις μέρες που η Αθήνα ετοιμάζεται για το Pride, μιλήσαμε με τον Μίλτο Παύλου, Senior Programme Manager στον FRA και υπεύθυνο της έρευνας.
Ο ο Μίλτος Παύλου είναι Senior Programme Manager του FRA
Τι λέει αυτή η έρευνα η συγκεκριμένα; Βρήκαμε ένα παράδοξο. Την έχουμε κάνει τρεις φορές, το ’12, το ’19, το ’23, ακριβώς για να δούμε αν έχει βελτιωθεί η κατάσταση, πού πάει το πράγμα - γιατί αυτή η έρευνα έχει παραγγελθεί από το Ευρωκοινοβούλιο και είναι η βάση πάνω στην οποία η Επιτροπή φτιάχνει την πενταετή στρατηγική για την ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων. Αυτό που βρήκαμε είναι ότι υπάρχει μια πολύ μικρή, πολύ σταδιακή βελτίωση σε ορισμένους δείκτες, κυρίως για κάποιες ομάδες, για τους γκέι, λεσβίες, αμφιφυλόφιλους. Όχι τόσο για τους υπόλοιπους. Και ταυτόχρονα υπάρχει μεγάλη αύξηση του μίσους και της βίας. Και λέμε: πώς μπορεί να συμβαίνει αυτό;
Και ποιοι είναι οι υπόλοιποι; Αυτοί που δεν έχουν δει ανάλογη πρόοδο, ή μερικές φορές θυματοποιούνται ακόμα περισσότερο, είναι οι τρανς -άνδρες, γυναίκες-, τα μη δυαδικά άτομα και οι gender diverse, και οι ίντερσεξ. Είναι τρεις κατηγορίες πολύ μικρές ποσοτικά, γι’ αυτό ο κόσμος δεν τις ξέρει πάρα πολύ. Και είναι το παράδοξο: ενώ υπάρχει πρόοδος, υπάρχει ταυτόχρονα μεγάλη αύξηση του μίσους και της βίας. Μάλιστα το έχουμε ακόμα πιο ορατό στην εκπαίδευση, στα νέα παιδιά.
Όταν λέμε πρόοδο, εννοούμε περισσότερη αποδοχή; Εννοούμε ότι έχουμε χαμηλότερα ποσοστά διακρίσεων για κάποιες ομάδες απ’ ό,τι είχαμε παλιά και μεγαλύτερη κοινωνική αποδοχή. Στα Ευρωβαρόμετρα, που γίνονται από το ’90, υπάρχει μια ερώτηση για τον γάμο ομόφυλων ζευγαριών, και υπάρχει συνεχής αύξηση της αποδοχής σε όλες τις χώρες - επιμένω, όλες: Βουλγαρία, Πολωνία περιλαμβανομένης. Σήμερα ο μέσος όρος στο τελευταίο Βαρόμετρο είναι 72%. Επίσης τα νεότερα παιδιά στο σχολείο -κάνουμε έρευνα και σε ανήλικους, 15 με 17 ετών- έχουν πιο θετικές εμπειρίες απ’ ό,τι οι παλιότερες γενιές. Υπάρχει μια πολύ γραμμική βελτίωση, ορατή σε όλα τα στοιχεία μας.
Άρα πώς εξηγούμε αυτή τη διπλή πραγματικότητα; Από τη μία αποδοχή, από την άλλη αυξάνεται το μίσος… Ακριβώς, και την έχουμε ακόμα πιο ορατή στην εκπαίδευση, στα νέα παιδιά. Εκεί που υπάρχει η μεγαλύτερη βελτίωση -πιο θετική υποστήριξη από πριν, από τους συμμαθητές, από τους εκπαιδευτικούς, πιο πολλά σχολεία ασχολούνται με τα θέματα ΛΟΑΤΚΙ- εκεί ακριβώς βλέπουμε και το μεγαλύτερο πρόβλημα: υπάρχει τεράστιος βαθμός bullying στο σχολείο.
Πώς το εξηγείτε; Από τη μία αποδοχή, από την άλλη bullying; Πάμε να δούμε τα στοιχεία. Βλέπουμε, από άλλες έρευνες αλλά και τη δική μας, ότι υπάρχει ένα πολύ εκτεταμένο και προβληματικό στοιχείο σήμερα: το διαδικτυακό μίσος. Είναι το μίσος που στοχεύει συγκεκριμένες ευάλωτες ομάδες. Όταν πήγαμε να δούμε τι είναι αυτό, βρήκαμε τις 5-6 καμπάνιες παραπληροφόρησης που αυτή τη στιγμή κατακλύζουν την Ευρώπη μέσα σε έναν υβριδικό πόλεμο. Είναι από τη Ρωσία, την Κίνα, ενδεχομένως υπερσυντηρητικούς κύκλους στην Αμερική - αυτό λέει η Κομισιόν. Στοχεύουν στα αδύναμα, ευάλωτα τμήματα των νέων. Κι αυτό εξηγεί πώς στον ίδιο πληθυσμό μπορείς να έχεις και περισσότερους θύτες και περισσότερα θύματα την ίδια στιγμή που έχεις και πιο πολλούς υποστηρικτές. Η παραπληροφόρηση εναντίον των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων στηρίζεται σε ένα κλασικό στοιχείο: παίρνει ένα πραγματικό στοιχείο μικρό -την άγνοια ή την ανησυχία του γενικού πληθυσμού για κάτι που δεν καταλαβαίνει, εύλογη ανησυχία, είμαι γονέας τεσσάρων παιδιών- και πάνω σε αυτό στήνει μια ολόκληρη συνωμοσιολογία.
Έχουμε συγκεκριμένα παραδείγματα; Έχουμε. Στην έκθεσή μας υπάρχει ένα γράφημα που τις παρουσιάζει. Λένε πρώτα ότι υπάρχει «ΛΟΑΤΚΙ προπαγάνδα», «ιδεολογία φύλου» - ότι δηλαδή ο άνδρας και η γυναίκα δεν μπορεί να είναι κάτι άλλο από το βιολογικό φύλο, που είναι επιστημονικά εσφαλμένο. Πάνω σε αυτό, και στην άγνοια του κόσμου για ένα περιθωριακό αριθμητικά φαινόμενο, στήνεται η παραπληροφόρηση. Ή ότι τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα αποτελούν απειλή στις παραδοσιακές αξίες, ή ότι είναι κάτι αφύσικο, παθολογικό, ότι είναι ψυχοπαθείς.
Αυτό από πού προέρχεται; Είναι ρωσική προπαγάνδα; Σύμφωνα με την έρευνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης -της External Action Service- είναι πολύ συγκεκριμένη. Είναι προπαγάνδα από αυτό που ονομάζεται FIMI, δηλαδή ξένη χειραγώγηση της πληροφορίας, που παράγεται από ξένα κέντρα.
Και γιατί θεωρείτε ότι το κάνει η Ρωσία; Σε μια προσπάθεια να διασαλεύσει την ευρωπαϊκή κοινωνία; Ακριβώς. Πάνω στην άγνοια του γενικού πληθυσμού, προσπαθεί να δημιουργήσει σύγχυση και να προκαλέσει διαίρεση, πόλωση μέσα στις ευρωπαϊκές δημοκρατίες, και να δημιουργήσει έτσι αντιπαραθέσεις που θα προκρίνουν αυταρχικές λύσεις. Δημιουργείται η εσφαλμένη εντύπωση ότι τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα απειλούν τη ζωή των άλλων.
Από πότε το παρατηρείτε; Εδώ και αρκετά χρόνια. Η παραπληροφόρηση χρησιμοποιείται πλέον και για εκλογικούς λόγους σε διάφορες χώρες της Δύσης - το είδαμε στις αμερικανικές εκλογές, το είδαμε και στις ρουμανικές, όταν έγινε προληπτικά η ακύρωση των εκλογών. Αυτή τη στιγμή το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει φέτος ένα πρόγραμμα που λέει ακριβώς ότι η ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων είναι στην καρδιά της δημοκρατίας. Γιατί, κοιτάξτε: ενώ έχουμε μια μικρή ομάδα -τρανς και ίντερσεξ, μιλάμε για 2-3% του πληθυσμού- πάνω σε αυτούς υποτίθεται ότι στοχεύει η παραπληροφόρηση, αλλά ο βασικός στόχος είμαστε όλοι εμείς. Είναι ο γενικός πληθυσμός και η αδράνειά του.
Έχουμε δει τον Τραμπ να το χρησιμοποιεί ιδιαίτερα, ειδικά για τα τρανς άτομα, τις τουαλέτες, τον αθλητισμό. Το έχετε καταγράψει στις έρευνες; Εμείς δεν έχουμε αρμοδιότητα για την Αμερική. Αλλά υπάρχουν πολιτικοί και κύκλοι -ή ξένα κέντρα, όπως λέει η Επιτροπή- που χρησιμοποιούν την άγνοια του κόσμου για να δημιουργήσουν ένα επιχείρημα που θα προκαλέσει διαιρέσεις ή υποστήριξη σε απόψεις ενάντια στα δικαιώματα. Η δική μου εμπειρία: έχω μιλήσει στο Ευρωκοινοβούλιο, όπου ένας Κύπριος και ένας Ιταλός ευρωβουλευτής ρώτησαν σχετικά - και είναι από καρμπόν ερωτήσεις, έτοιμες από κέντρα που δημιουργούν αυτές τις καμπάνιες. Η ερώτηση ήταν πολύ απλή: ότι «προτρέπετε τα παιδιά μας να αλλάξουν φύλο;», ή είπαν ότι «το να υποστηρίζεις τα δικαιώματα των άλλων είναι ενάντια στη φύση». Είναι πλήρης διαστροφή, γιατί η απειλή δεν είναι μόνο έναντι αυτών των ατόμων - η απειλή είναι κατά αυτών των βασικών αξιών που έχουμε. Ξαφνικά είναι υπό αίρεση το να προστατεύεις τα δικαιώματα του ανθρώπου. Αυτό είναι φοβερό σαν συμπέρασμα.
Τα φαινόμενα διακρίσεων και βίας, παρά την πρόοδο, τα έχουμε παρατηρήσει και στην Ελλάδα; Ναι, η Ελλάδα είναι χαρακτηριστική. Ενώ υπάρχει μια πολύ μικρή βελτίωση και νομοθετικές μεταρρυθμίσεις τα τελευταία χρόνια, είναι μια χώρα που καταγράφει πολύ πιο αρνητικά αποτελέσματα στην έρευνά μας απ’ ό,τι ο μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ένα θέμα είναι η γνώμη και ένα άλλο είναι τι πραγματικά συμβαίνει στη ζωή των ανθρώπων. Είναι και μια χώρα που πιθανόν έχει μεγάλη έκθεση στην παραπληροφόρηση. Και όπως πολλοί λένε «γιατί χρειάζεται το Pride;» - ακριβώς γιατί το Pride δεν προστατεύει μόνο τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα, προστατεύει την υγεία της δημοκρατίας μας.
Ας μιλήσουμε όμως και για τη βελτίωση, να μη μείνουμε στα αρνητικά. Ποια πεδία έχουν βελτιωθεί; Έχει βελτιωθεί κάπως η κατάσταση στην εκπαίδευση, όσον αφορά την παροχή πληροφοριών - πιο πολλά σχολεία εξηγούν, δίνουν τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ απ’ ό,τι παλιά. Δεν είναι αρκετά, είναι μια πολύ οριακή βελτίωση, που οφείλεται και στις νομοθετικές μεταρρυθμίσεις, αλλά είναι πάρα πολύ ευάλωτη, ευαίσθητη. Το βλέπουμε σε εθνικές έρευνες των τελευταίων μηνών που δείχνουν ότι έχει αντιστραφεί η θετική στάση. Υπάρχουν χώρες που έκαναν μεταρρυθμίσεις ενώ είναι βαθιά συντηρητικές ή θρησκευτικές -η Ιρλανδία, η Μάλτα, η Ελλάδα- και ξαφνικά γύρισε η διάθεση του κόσμου ακόμα και εκεί. Γι’ αυτό αυτή τη στιγμή είμαστε σε ένα σταυροδρόμι: τα πράγματα μπορεί να πάνε και από την άλλη πλευρά.
Είδαμε ότι υπάρχουν δείκτες όπου όλες οι χώρες τα πάνε άσχημα... Ναι, δύο. Ο ένας είναι το bullying στο σχολείο: ενώ οι υπόλοιπες σχολικές εμπειρίες βελτιώνονται με τις γενιές, το bullying παραμένει εδώ και 100 χρόνια σε υψηλό επίπεδο, κοινό σε όλες τις χώρες, ακόμα και σε εκείνες με καλύτερο νομοθετικό πλαίσιο και κοινωνική αποδοχή - γύρω στο 67%, 70%. Ο άλλος, και είναι αποκαλυπτικό, είναι ότι όλες οι χώρες έχουν πρόβλημα με την αστυνομία: ο κόσμος δεν καταγγέλλει επειδή φοβάται την αστυνομία ή δεν την εμπιστεύεται - και αυτό ισχύει και για τον γενικό πληθυσμό. Θα το έθετα και αλλιώς, δημοσιογραφικά αξίζει να το ερευνήσει κάποιος: υπάρχουν δύο συστήματα, Εκπαίδευση και Αστυνομία, που έχουν σχεδιαστεί παραπάνω από έναν αιώνα πριν και είναι outdated - δεν είναι για τον σημερινό κόσμο.
Μια τελευταία ερώτηση. Αν κάνετε την ίδια έρευνα το 2030, ποιον δείκτη θα θέλατε περισσότερο να δείτε να βελτιώνεται και γιατί; Της βίας, φυσικά. Γιατί είναι η μεγαλύτερη απειλή για την ασφάλεια, την ακεραιότητα του ατόμου και τελικά τη ζωή. Είναι το νούμερο ένα - υπάρχουν δολοφονίες ανθρώπων. Κάποιες ομάδες, ιδίως τρανς και μη δυαδικά άτομα, έχουν μια συσσωρευτική θυματοποίηση και περιθωριοποιούνται. Αυτοί οι άνθρωποι έχουν σοβαρά θέματα ψυχικής υγείας - μιλάμε για τεράστια ποσοστά, από σκέψεις για αυτοκτονία μέχρι απόπειρες αυτοκτονίας. Αυτό η κοινωνία δεν μπορεί να το δεχτεί. Έχει κόστος, και οικονομικό πέρα από το ηθικό. Αυτό θα ήθελα να εξαφανιστεί αύριο, χθες.
