Είδα την Οδύσσεια του Νόλαν
Σκορδίλης Σπύρος
Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - Παρασκευή 24 Ιουλίου 2026 στις 09:41
Είδα την Οδύσσεια του Νόλαν
Θα την έβλεπα ούτως ή άλλως, αλλά με τόσο θόρυβο που έγινε το επέσπευσα και δεν περίμενα να υπάρχει θέση στη μία και μοναδική αίθουσα που έχει τεχνολογία IMAX -κι έπειτα, το να πας στο Μαρούσι με τα μέσα και μέσα στον καύσωνα είναι χειρότερη περιπέτεια από αυτήν που πέρασε ο Οδυσσέας.
Κι έτσι πήγα χτες και είδα την ταινία. Με προϊδέασε βέβαια άσχημα το γεγονός ότι το μπαρ του κινηματογράφου δεν σέρβιρε ελληνοπρεπή είδη όπως τρωγάλια (στραγάλια), ισχάδας (ξερά σύκα) και μελανα ζωμό, αλλά γουόκ αηδίες όπως ποπκόρν, νάτσος και τσιπς.
Αστειεύομαι βέβαια, αλλά το γεγονός είναι ότι, εξαιτίας του θορύβου που έχει γίνει, η όλη συζήτηση για την ταινία έχει επηρεαστεί. Με το να πει κάποιος ότι είδε την ταινία, ήδη παίρνει θέση, αφού οι αντιγουόκ έχουν κηρύξει μποϊκοτάζ.
Πολύ περισσότερο παίρνει θέση κάποιος όταν πει ότι του άρεσε πολύ ή ότι δεν του άρεσε καθόλου. Κι άλλες φορές έχει γίνει θόρυβος για ταινίες, αλλά τούτη τη φορά ο θόρυβος ξεκίνησε πολύ πριν την προβολή της ταινίας στις αίθουσες, ήδη στα τέλη Ιανουαρίου όταν διέρρευσε ότι την ωραία Ελένη θα την υποδυθεί η μαύρη ηθοποιός Λουπίτα Νιόνγκο. Πανέμορφη και αυτή, αλλά μαύρη. Είχαμε γράψει τότε.
Ακόμα, κορυφαίο ρόλο στην παράταξη των επικριτών έπαιξε ο τρισεκατομμυριούχος πια Ήλων Μασκ, που κατηγόρησε τον Νόλαν ότι έχασε την ακεραιότητά του (has lost its integrity) αναθέτοντας τον ρόλο της ωραίας Ελένης σε μαύρη ηθοποιό, και ότι βεβήλωσε την Οδύσσεια για να είναι επιλέξιμη η ταινία για τα Όσκαρ (Chris Nolan desecrated the Odyssey so that he would be eligible for an Academy Award) -εδώ αναμασά έναν μύθο που κυκλοφόρησε ευρύτατα, αλλά στην πραγματικότητα σχεδόν όλες οι αμερικανικές ταινίες είναι επιλέξιμες αφού η επιδιωκόμενη «διαφορετικότητα» των συντελεστών αφορά και τους τεχνικούς, το προσωπικό της παραγωγής.
Είπε μάλιστα ο Μασκ ότι ο Νόλαν «κατουράει στον τάφο του Ομήρου» (Chris Nolan is pissing on Homer’s grave) -να τον ακολουθήσουμε, να μάθουμε επιτέλους πού βρίσκεται- ενώ χλεύασε και την επιλογή του Έλιοτ Πέιτζ, που είναι τρανς άντρας, δήθεν στον ρόλο του Αχιλλέα. Στην πραγματικότητα, ο Πέιτζ υποδύθηκε τον Σίνωνα, έναν ήρωα που δεν υπάρχει στον Όμηρο αλλά είναι δανεικός από την Αινειάδα, και που παίζει έναν πολύ σημαντικό δευτερεύοντα ρόλο στην πλοκή. Στην ταινία του Νόλαν δεν εμφανίζεται καθόλου ο Αχιλλέας, ούτε νεκρός.
Αναφέρομαι στον Μασκ επειδή έχει αναλάβει τον ρόλο του παγκόσμιου συντονιστή του τραμπισμού στα σόσιαλ. Φυσικά το θέμα είχε ιδιαίτερη απήχηση στη χώρα μας, διότι, παρόλο που ο Όμηρος είναι παγκόσμια κληρονομιά νιώθουμε -όχι αδικαιολόγητα- να μας αφορά.
Αυτός ο θόρυβος για το κάστινγκ της ταινίας, βέβαια, λειτούργησε σαν πολύ καλή διαφήμιση. Έτσι, και παρόλο που είναι νωρίς, αφού οι προβολές σε όλον τον κόσμο άρχισαν μέσα στον Ιούλιο, φαίνεται πως η Οδύσσεια θα κόψει πολλά εισιτήρια. Μόλις προβλήθηκε η ταινία, οι επικριτές της απέκτησαν ένα δεύτερο βέλος στη φαρέτρα τους: δεν είναι πιστή μεταφορά του ομηρικού έπους, διαστρεβλώνει το πνεύμα του Ομήρου. Και πάλι, ο Μασκ ανακοίνωσε ότι μέσα στη χρονιά το πρόγραμμα Grok της εταιρείας του θα φτιάξει μια Οδύσσεια (από ΑΙ) πολύ πιο πιστή, ενώ αλλού γράφτηκε ότι θα χρηματοδοτήσει με 100 εκατ. δολάρια μια «πιστή» μεταφορά της Οδύσσειας σε ταινία με σκηνοθέτη τον Μελ Γκίμπσον.
Η ταινία, πράγματι, δεν είναι πιστή στο πρωτότυπο -ένα παράδειγμα ανέφερα ήδη, τον Σίνωνα, που είναι δάνειο από την Αινειάδα. Υποτίθεται ότι ήταν γιος ενός βοσκού στην Ιθάκη, που άλλαξε τη θέση του με τον Αντίνοο, ο οποίος είχε κληρωθεί, πηγαίνοντας αυτός στον πόλεμο. Ο Σίνωνας θυσιάζεται μπροστά στον Δούρειο Ίππο, χωρίς να ξέρει ότι μέσα του κρύβονται οι πολεμιστές.
Βασική διαφορά στην πλοκή είναι ότι από την ταινία του Νόλαν απουσιάζουν τελείως οι Φαίακες και η Ναυσικά. Έτσι, ο Οδυσσέας δεν διηγείται σε αυτούς τις περιπέτειές του, όπως κάνει στο ομηρικό έπος. Ο Νόλαν κάνει ένα έξυπνο τέχνασμα: τον βάζει να έχει χάσει τη μνήμη του στο νησί της Καλυψώς, και να την ανακτά σταδιακά (καθώς η Καλυψώ σταματάει να του δίνει λωτούς) και να αφηγείται, κομματιαστά, τις περιπέτειες καθώς επανέρχονται στη μνήμη του. Έτσι δικαιολογείται και η εφτάχρονη παραμονή του στο νησί.
Λείπει εντελώς επίσης το επεισόδιο με τον ασκό ή τους ασκούς του Αιόλου κι έτσι δεν μαθαίνουμε ποια θέση παίρνει ο Νόλαν στο επίμαχο ζήτημα της φράσης «άνοιξε τ* ασκ* του Αιόλου» (πλάκα κάνω). Στο επεισόδιο με τον Κύκλωπα λείπει η αναφορά στο «Ούτις» και όλη η συζήτηση του Πολύφημου με τον Οδυσσέα, ενώ εξαρχής τα πλοία είναι τρία, όχι 12. (Στον Όμηρο, τα 11 από τα 12 πλοία χάνονται στο νησί των Λαιστρυγόνων, όπου γλιτώνει μόνο το πλοίο του Οδυσσέα -στον Νόλαν, τα 2 από τα 3 πλοία χάνονται εκεί).
Το τελος της ταινίας είναι εντελώς διαφορετικό: ο Τηλέμαχος ανεβαίνει στον θρόνο και ο Οδυσσέας με την Πηνελόπη φεύγουν, με το καλύτερο πλοίο τους και το πιο πιστό πλήρωμα, προς τα δυτικά, σε ισόβια εξορία.
Φυσικά, αμέτρητες διαφορές υπάρχουν στα επιμέρους επεισόδια. Ας πούμε, στον Όμηρο ο Ερμής συμβουλεύει τον Οδυσσέα πώς να υποτάξει την Κίρκη. Στον Νόλαν, ο Οδυσσέας το βρίσκει μόνος του -κατά κάποιο τρόπο με τη βοήθεια των μεταμορφωμένων συντρόφων του. Και αυτό είναι χαρακτηριστικό σε όλο το έργο: οι θεοί επεμβαίνουν πολύ λιγότερο και, με εξαίρεση την Αθηνά, δεν φαίνονται καθόλου. Η Οδύσσεια του Νόλαν είναι πολύ πιο ανθρώπινο δράμα.
Ο Οδυσσέας του Νόλαν, τη στιγμή της αφήγησης, είναι πια ένας τραυματισμένος, μεταμελημένος πολεμιστής, με ενοχές τόσο για το κούρσος της Τροίας όσο και για τον χαμό των συντρόφων του. Αυτό όμως δεν είναι προδοσία του ομηρικού έπους, αλλά μια διαφορετική ανάγνωση, αντιπολεμική. Άλλωστε, στο προοίμιο της Οδύσσειας (θυμίζω το σχετικό μνημειώδες άρθρο μας) ο Όμηρος δίνει ιδιαίτερο βάρος στον χαμό των συντρόφων, αφιερώνει το μισό περίπου προοίμιο σε αυτή την πτυχή: ότι ο Οδυσσέας δεν κατάφερε να σώσει τους συντρόφους. Ναι, εκείνοι έφταιξαν, αλλά πάντως δεν κατάφερε, κι ας το ήθελε πολύ: ἀλλ’ οὐδ’ ὣς ἑτάρους ἐρρύσατο, ἱέμενός περ·
Και πάλι στον Όμηρο, στη ραψωδία θ (499 κε) όταν ο Οδυσσέας βρίσκεται στη χώρα των Φαιάκων, στο συμπόσιο του Αλκίνοου, εμφανίζεται ο Δημόδοκος και τραγουδά την άλωση της Τροίας. Αφηγείται λοιπόν ο ραψωδός ότι οι Αχαιοί ξεχύθηκαν από το ξύλινο άλογο και έκαψαν την Τροία, και:
ταῦτ’ ἄρ’ ἀοιδὸς ἄειδε περικλυτός· αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς
τήκετο, δάκρυ δ’ ἔδευεν ὑπὸ βλεφάροισι παρειάς.
Αυτά τραγούδαγε ο φημισμένος αοιδός· ωστόσο ο Οδυσσέας
έλιωνε, το δάκρυ του έτρεχε ασταμάτητο μουσκεύοντας τα μάγουλά του, σε μετάφραση Μαρωνίτη.
Και μάλιστα στη συνέχεια, σε μια σχοινοτενή διάσημη παρομοίωση, ο Όμηρος παρομοιάζει τον Οδυσσέας που κλαίει με γυναίκα που πέφτει πάνω στο σώμα του άντρα της, ο οποίος σκοτώθηκε πολεμώντας μπροστά στην πόλη του, ενώ εκείνη οδηγείται στη σκλαβιά -δηλαδή βάζει ο Όμηρος, όχι ο Νόλαν, τον πορθητή της Τροίας να θρηνεί σαν χαροκαμένη Τρωαδίτισσα.
Οπότε, και οι άντρες κλαίνε.
Όσο για την πιστότητα των προηγούμενων, να σκεφτούμε πόσο απομακρύνθηκε από το ομηρικό κείμενο π.χ. ο Ευριπίδης στην Ελένη μας λέει ότι η πραγματική Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία, ότι η Ήρα έστειλε μαζί με τον Πάρη ένα είδωλο, ένα ομοίωμά της από νέφος ενώ η αληθινή Ελένη μεταφέρθηκε στην Αίγυπτο και παρέμεινε πιστή στον Μενέλαο. Δηλαδή ότι, όπως είπε ο Σεφέρης, ο Τρωικός Πόλεμος έγινε «για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη».
Τις τελευταίες μέρες βλέπω πολλούς να επιδίδονται σε λεπτομερή απαρίθμηση των ασυνεπειών της ταινίας, πχ. ότι οι πανοπλίες ήταν έτσι κι όχι αλλιώς, ότι οι πύλες του Ιλίου δεν ήταν έτσι, ότι το πλοίο του Οδυσσέα έμοιαζε με τα longship των Βίκινγκ και άλλα πολλά τέτοια, θυμίζοντας τον Ζωίλο τον Ομηρομάστιγα που κέρδισε την αιώνια χλεύη επειδή κάθισε και μέτρησε τις ανακολουθίες στα ίδια τα ομηρικά έπη!
Μία ανακολουθία βρήκα εγώ, έναν αναχρονισμό πιο σωστά, που πιστεύω ότι είναι συνειδητός. Ο Οδυσσέας λέει προς το τέλος Our Age of Bronze is collapsing. Η περιοδολόγηση σε εποχή του Λίθου, του Χαλκού και του Σιδήρου είναι πολύ νεότερο επιστημονικό σχήμα. Είναι σαν να εμφανίζεται ένας (δυτικός) Ρωμαίος το 450 μΧ και να λέει: η ύστερη αρχαιότητα καταρρέει, έρχεται ο Μεσαίωνας. Βέβαια, ο Ησίοδος είχε μιλήσει για χάλκεον γένος, αλλά ως μυθολογική κατηγορία, χώρια που η εποχή του Οδυσσέα είναι το γένος των ηρώων, που ακολουθεί το χάλκεον.
Επίσης, τουλάχιστον μια φορά η Πηνελόπη λέει «Ο πολιτισμός μας καταρρέει» -αυτό είναι λιγότερο χονδροειδές σαν αναχρονισμός, αλλά το βρίσκω ακόμα πιο μοντέρνο σαν φράση. Πιστεύω λοιπόν ότι όλα αυτά είναι συνειδητές επιλογές του Νόλαν. Εφόσον λειτουργούν στο σύνολο του έργου, τις σέβομαι.
Διότι η ταινία λειτουργεί. Σαγηνεύει, συναρπάζει, καθηλώνει. Πώς πέρασε η μιάμιση ώρα κι ήρθε το διάλειμμα και μετά η άλλη μιάμιση ώρα, δεν το κατάλαβα. Και συγκινήθηκα, και δάκρυσα εκεί προς το τέλος, και μου ξέφυγε ένα τρομαγμένο αχ εκεί στη Σκύλλα. Ήταν ένα τρίωρο κινηματογραφικής απόλαυσης, σας συνιστώ ένθερμα να πάτε να τη δείτε.
Θα μπορούσε βέβαια να έχει περισσότερους Έλληνες ηθοποιούς. Είχε μόνο τον Γιάννη Κοκιασμένο σε έναν μικρό ρόλο (όπου μιλάει ελληνικά) και τον Αμερικανό -αλλά ελληνικής καταγωγής- Μάικλ Βλάμις, που παίζει έναν μπράβο των μνηστήρων. Βέβαια, πάνω από 100 Έλληνες κομπάρσοι χρησιμοποιήθηκαν και άλλοι τόσοι τεχνικοί. Το σίγουρο αρνητικό που έχω να παρατηρήσω ως προς το γύρισμα είναι ότι μεγάλο μέρος της ταινίας γυρίστηκε στην κατεχόμενη (από το Μαρόκο) Δυτική Σαχάρα.
Η ταινία θα ωφελήσει τουριστικά την Ελλάδα, αλλά μας θυμίζει επίσης πόσο εξαίσιο υλικό προσφέρει η ελληνική μυθολογία και γραμματεία. Και εδώ είναι ένα έμμεσο όφελος, ότι η συζήτηση για την Οδύσσεια έχει σπρώξει κάποιους ξένους να διαβάσουν τα έπη και κάποιους άλλους (έτσι λένε, τουλάχιστον) να μάθουν ελληνικά.
Οπότε, βγήκε κάτι καλό από το γινάτι του μούσκαρου.