rel cio ding in

[one chin]

w ge

Catialtu: Doreas Biak Tin Thluai

Kawlrammi ralzaam hna umnak kip i kal i ngandamnak kong he pehtlai in cawnpiak cu kan rian a si bantuk in UNHCR khuakhannak in ka hawile 6 he November 6, 2010 zaanlei suimilam 1 in Penang (Malaysia) um Kawlrammi ralzaam hna sin kal dingin kan i thawh. Ka riantuan hawi pakhat he UN zung i thil herh kan va laaknak ah bus kan tanh lo deng. Hmuh bal lonak hmun i va kal ding a si caah lungthli in kaa ngaih bantuk in ka va phak taktak tik zongah a man in khiah khawh lomi rothil bantuk a si tak. Hmuh bal lomi Chin unau hna he kaa ton pinah Kawl nih an biakmi Phungkipa nih Laimi cung i a chimmi bia zong ka va theih caah man a ngei khun ka ti.

A tak ahcun Batawah ah ttum ding kan si nain a phan bal lo lawngte kan i hngalhnak ah kan lonh riangmang i Penang ah kan va lan. Nain, vanthat ah Batawah leiah kan i citmi bus cu a kir than ding a si i man loin kan i cit than. Phundang in chim ahcun kan rak theih lo zong kha vanthat a si, zeica ti cun Kawlram ahcun kha bantuk in man loin bus siaremte in i cit kha a um bal lo.

Zaan suimilam 10 ah Rakhine pawl nih an dirhmi zung ah kan va phan. K.L i kan eimi lawng a si caah kan rawl a tam tuk nain kan phak ahhin restaurant an rak khar dih cang caah mahte in kan i chuan than i zaan suimilam 12 hrawng ceo ah zanriah kan ei. Cuhnu lawng cun kan mit a hung fim.
  
A  thaizing November 7 zing ah Rakhine pawl cu cawnpiaknak kan ngeih hna. Cu khawh cun Laimi umnak LCF centre leiah kan i thawn.  Khrihfa upa 3 nih an rak kan don i an kan zohkhenh ning le a kan chawnh ning ka ruah ah kaa phuhrung, nain keimah an kan upat siloin UNHCR an upat a si, ka lungthli in ka ti. Lai unau sin i ka phak caah lung a dai i hna a ngam khun.
   
Zarhte zaan pumh dih in cawnpiaknak cu peh ding a si i zei kong dah ka cawnpiak hna hnga tiin ka lungthli in ka buai. Nain, Pastorpa nih ‘Khrihfa Kan Nun’ timi tlangtar in kan din-ei ning, kan lungput ti pawl kha a chim caah vanthat ka ti i ‘Din-ei Ruangah Zeitluk in Dah kan Pum a Rawh’ timi 'Addiction of Drugs and Alcohol' ka peh. Ka dih a tlai pah caah a cheukhat nih cun thlacam tu in an rak ka bawmh. Zarhpi zing cu saupi in caan ka laak lai ka ti nain ngandamnak he pehtlai in NGO pawl an rak phak ve caah duhning in caan ka ting lo. Minung kan tlingbik ka ti i HIV (Laimi tampi nih kan tuarmi zawtnak) le atu a cang cuahmahmi H1N1 kong zanlei 1:30 in 3:00 tiang ka chimh hna. Zanlei in Penang leiah lanh ding kan si nain chim rih lomi a tam tuk caah Batawah ahcun ka tang i TB, Thinphin, Lungrawhnak in zawtnak (Mental health) tibantuk kong zaan 11:30 tiang i chimhnak kan ngei kho than. November 9, 09 chun suimilam 12 hlanah Penang phak kan hauh caah unau hna cu kaltaak in Penang leiah kan lan than. 
   

Penang ahcun Kawl tam ngai an um caah dah a si lai, Kawl Phungki zong an um i cuka cun kan riak. A dangdang tampi lakah hi Phungki pa nih Laimi kan kong a chimmi nih ka lung a ka fahter i langhter duhbikmi a si. Kawl nih Laimi cungah zeibantuk lung dah an rak put, an phungki tiang nih zeitin dah an zultu sinah bia an rawnh hna, timi ka hmuh tikah ka lung a nuam lo, ka lung a faak ngaingai. Laimi i a rak ka rel lo i Kawl nih Laimi cung i zeitin lung an put timi biathli ka theih khawh ruangah kamkhat leiin vanthat a si ka ti.
   
November 10 zing in KL lei i a kir than ding kan si. Rat pimi hawi ah Rakhine le Kawl zong an i tel bang Buddha biami an si caah kan chuah hlanah phungki pawl va chawnhta dingin kan kal hna. Laimi siloin Kawl ah phungki pawl nih an ka ruah ve caah phungki pakhat nih bia pehpar um lem lo khin hitin bia a laak colh.

“UN nih hin zeiruangah Kawlmi hna hi refugee ah cohlang loin Chinmi tu hi an cohlan hna hnga. A tak ah Yangon i Sianghleirun Siangngakchia pawl a rak thattu hna kha Chinmi dawh an si. Politics ruangah thong a tlami, harnak a tong taktakmi hi Kawlmi kan tampi si,” tiah a ti. ‘Sianghleirun Siangngakchia a rak thattu hna kha Chinmi dawh an si,” timi bia nih ka lung a ka fahter ngai nain peh rih ko seh ka ti i a bia cu daite in ka ngaih. I, “Chinmi cu khuate in an hung ra i Kawl holh kaa khat hmanh thiam loin Yangon an rak phan i kan bawmh kan zohkhenhmi hna an tampi. Malay ah a si hoi i Chinpa pawl cu anmah hmanh i hngal loin, zu an ri, an luak tiang kan fimmi hna, rian kan kawl piakmi hna hi an tampi rih. Zu an ri i  lam tlum loin an um, cu tikah Burma ti a si i anmah Chin lawng si loin kan dihlak min an chiatpi hoi,” tiah a bia cu a peh. Ka thin a khenh ning a faak ngai cang nain ing rih ko ning, zei kong ko dah a chim rih hnga, tiin a bia cu ngaih khawh kaa zuam. A hun chim nolhmi cu, “A hung ka tongmi paoh ka chimh hna. UN hmuh nan duh i ramdang i kal nan duh ahcun Chinnu hi helh hna ulaw thi hna uh. Ka hawipa pakhat zong hi Chinnu he an i duh i ka thi lai maw, tiah a rak ka hal. Ramdang kal na duh lo maw, thi, a rannak in thi ka ti i atu hi cu pa cu US a phan cang. Cucaah nanmah zong nih thei uh, Kawlnu nih Chinpa an vat lo hi cu a poi lem lo. Kawlpa nih cun Chinnu thit i zuam hna uh,” tiah a ti. 
   

Cu bia ka theih cun ka thin kaa sum kho ti lo. Ka lung a khenh tuk caah an phungki pa cu hitin ka leh ve. “Phungphung, Chinmi ka si thei loin ka hmai i hi bantuk bia na chim cu kaa lawm. Laipa pawl hi tampi cu an palhnak a um tak ko lai. Nain, Malaysia keimah ka phak hnu hmanhah Kawl nih Chinmi an thahmi hna hi pahnihthum an si cang dakaw, cucu teh nan ruat bal ve maw. Keimah hi Chinnu ka si ve.  Kawlpa nih an helh hna i Lainu nih an duh vemi hna cu a kham awk a tha lo, thinlung nih a tuar ning in a kalmi a si caah. Nain, ramdang kal duh ruang tepawl i an helhmi hna cu ‘hlen’ pei a si cu. Nan theih dingmi cu Lainu cheukhat nih hin Kawlpa cu an vat ko men hna lai, nain Laipa nih Kawlnu cu an thi duh hna lo,” tiah ka ti ve. Ka hawile cu an lau, zeica ti cun annih nih an biakmi phungki raltha ngaiin bia ka leh caah a si. A donghnak i ka timi cu, “Phungphung, hi bantuk bia ka sin i na chim cu kaa lawm. Hihi ka kir lai i Chinmi nih Kawl tihnung nan sinak hi an theih cio nakhnga, an i ralrin cio nakhnga ca in ka tial te lai,” tiah ka ti.

Hi bantuk bia an biakmi an phungki kaa in ka theih tikah khua tampi a ka ruahter. Kan pastor te nih hin i ralrin awk cu an chim tawn nain miphundang huat ding le namneh dingin zeitik hmanhah a kan chim bal lo. Kan tale le kan Pale zong nih ruah awk a herhmi cu ‘kan dinei ruangah zeitluk in dah miphun dang nih teinak ah a kan hman,” timi hi a si. 1988 kum Siangngakchia lamzawh aunak lio i a kaptu cu Chinmi an si, tiah puh kan si. Cun, 2007 kum i phungki lamzawh aunak i a kaptu ralkap zong kha Chinmi an si, tiah thawng an rak lenter rih. Hi kong ruah zongah lungfah lo awk a tha lo. Kan pupa chan ah miphundang tluk in fimthiamnak i kan rak san lo ruangah, mi molh, zei thei lo tiin a chiami le a tha lomi paohah kan min an rak putternak hi a si. An pathian kong a cawnpiaktu phungki pi hmanh nih hitin a mipi sin i bia a rawnh ko hna ahcun an mipi, Kawl cozah, ralkap cozah chinchin nih zeitindah a kan hmuh lai, zeitin dah tuah a kan timh lai timi cu ruah ngam hmanh a si lo. 

Kawlpa he aa zuldawi i a lunghmui ngaimi Chinnu zong nih thate in ruat hna usih. Miphun zuar in Kawl miphun nih a miak hmuhnak ah hmanmi si hi a poi ah kan chia lai lo maw. A miak kawlnak ding chawva thilri kan si lo, minung kan si . Thluak ngei loin Pathian nih sermi kan um lo. Thate in ruat hmanh uhsih. Kawlpa nih hin a kan duh tak maw, zeiruang ah dah a kan helh, thate in ruah caan a cu cang. Zeiruang ah dah Kawlpa hi kan va duh lengmang hna, chikhat nuamhnak ca, zaan khat nuamhnak caah maw asiloah riantuan huam lo thathut tuk ruangah dah kan duh hna? Pathian nih a sermi na miphun sinak hi cu men ah cun maw na zuar ko lai?

Miphun minkengtu kan si hi nu kan si zong pa kan si zongah zeitik hmanhah philh hna hlah usih.

Note: Hi capar hi Malaysia i chuahmi Seihnam cazual ah rak tialmi a si. Catialtu, Doreas Biak Tin Thluai, hi Malaysia UNHCR ah ngandamnak lei cawnpiaktu rian a tuan liomi a si. A rian he pehtlai in Penang a tlawn lio i aa ruah lo tukning in thil a tonmi kong a tialmi a si.- GC tawlreltu)

?