de vijf skandha's
Siebe
-www.sleuteltotinzicht
-Boeddhistische psychologie van de leegte, van David Ross Komito, Kunchab
-Ogen van een Nieuw Bewustzijn, de Dalai Lama
================================================================================================
De vijf skandha's of kkhandha (pali)
Onderstaande tekst ("..") uit www.sleuteltotinzicht.nl (theravada-archief)
"Dit zijn de vijf aspecten waarmee de Boeddha alle fysieke en mentale
fenomenen van het bestaan heeft opgesomd, en die in een onverstandig mens
verschijnen als zijn ego of persoonlijkheid. Het is belangrijk te beseffen
dat het persoonlijke bewustzijn dit bestaan, of deze wereld, bij elkaar
houdt. Bewustzijn heeft de neiging een eigen, persoonlijke wereld te creėren
en vast te houden; bewustzijn is 'ik-gericht', de weg van 'ik', 'mij',
'mijn'. De begeerte van het 'ik-gerichte' bewustzijn is de hoofdoorzaak van
het lijden want dit soort bewustzijn houdt een persoonlijke wereld vast. Dit
is de veroorzaker van wedergeboorte. Het 'persoonlijke bewustzijn' zorgt
steeds voor een 'verpersoonlijking' waardoor de geest zich vernauwt en zich
slechts beperkt tot de eigen wereld.
De vijf aggregaten omvatten het gehele bestaan dat drie universele kenmerken
heeft (ti lakkhana), namelijk: vergankelijkheid (aniccata), onbevredigende
aard of lijden (dukkha), en instabiliteit, 'onwezenlijkheid' of 'niet-zelf'
(anatta). Het vastklampen aan de aggregaten (dus aan wat dan ook) is vragen
om moeilijkheden, problemen, lijden"
===============================================================================================
Wat wordt precies bedoeld met de vijf skandha's?
Hier volgt een nogal technische uitleg. Hoe de vijf skandha's meer organisch
samenhangen met de ontwikkeling van ego heeft Trungpa Rinpoche verwoord, zie
verder.
-1. lichamelijkheid/vorm....(skt rupa, pali rupa)
hierover wordt over het algemeen weinig gezegd. misschien omdat het te voor
de hand liggend is? het gaat denk ik over alle aspecten van
lichamelijkheid...vaste delen, vloeibare delen, gasvormige aspecten,
ruimtelijke delen, vurige delen; over botten, bloed, adem, holtes,
temperatuur in het lichaam. misschien weet iemand hier meer over te
vertellen. ik hoor het graag. Aansluitend bij wat ik schreef over de
dhyani-boeddha's...de dhyani-boeddha's, vijf in totaal, representeren niet
alleen de gezuiverde verstorende emotie maar eveneens de vijf gezuiverde
skandha's. Zuivere rupa wordt gerepresenteerd door Boeddha Vairocana die ook
het element ruimte vertegenwoordigt. In de uitleg van Trungpa Rinpoche
wordt dit duidelijker. De uitleg van Trungpa volgend is rupa niet zo
concreet.
-gevoelens (skt vendana, pali vedana)
Gevoelens worden meestal op drie manieren ingedeeld en soms naar vijf
manieren:
Naar 3 manieren: aangename gevoelens, onaangename, neutrale (of noch
aangename noch onaangename)
Naar 5 manieren: aangenaam lichamelijke gevoelens, onaangenaam lichamelijke,
aangenaam mentale en onaangenaam mentale, neutrale.
Onaangename mentale gevoelens heten smart of mentaal lijden. Gevoel staat
hier voor gewaarzijn, het ervaren dus van zaken.
Op basis van gevoel ontstaat begeerte.
Gevoel is ook 1 van de 7 ( in het systeem van Asanga 1 van de 5) altijd
aanwezige mentale factoren. Hiermee wordt bedoeld dat wanneer 1 van de
factoren mist er geen sprake zal zijn van cognitie, een moment bewustwording
of gewaarzijn van iets. Zie verder.
Gevoel wordt ook wel ingedeeld naar de zes zintuigen...gevoel wat samengaat
met kijken, ruiken, horen, proeven, tast, mentale zaken.
De Boeddha die met deze skandha samenhangt, de gezuiverde skandha
belichaamt, is Boeddha Ratnasambhava, die het aarde-element ook
vertegenwoordigt
-waarnemingen (skt sanjna, pali sanna)
Deze skandha beschrijft de handeling van opmerken of begrijpen,
opmerkzaamheid, onderscheidend kennen of onderscheidende intelligentie.
Weten dat iets blauw is of rond of heilzaam of onheilzaam. Onderscheidend
gewaarzijn. Dit is altijd aanwezig bij elk moment cognitie en valt dus
binnen (de 5 of 7 altijd aanwezige mentale factoren). Deze skandha hangt
niet zozeer samen met de naakte herkenning van het object, wat een functie
is van bewustzijn, maar het herkent de kenmerken van een object. De Boeddha
die hier mee samenhangt is Amitabha, de Boeddha van Oneindig Licht. Hij
vertegenwoordigt de onderscheidende wijsheid. Het element is natuurlijk
vuur.
-mentale factoren (skt samsakara, pali, sankhara)
Dit is een hele reeks van zaken. deze worden op verschillende manieren
ingedeeld. in het pali archief kom je bijvoorbeeld 7 altijd aanwezige
mentale factoren tegen die bij elk moment bewustzijn actief zijn of er op
betrokken zijn als het ware: contact (mentale indruk), gevoel, waarneming,
wil, concentratie, vitaliteit, alertheid. In het systeem van Asanga is dit:
contact, aandacht, gevoel, onderscheiding en mentale activiteit. Wanneer 1
van de mentale factoren afwezigheid is, bijvoorbeeld aandacht, worden we ons
de aanwezigheid van een bepaalde object in de bewustzijnsstroom niet bewust.
Zo geldt dit voor wanneer 1 of meerdere factoren niet actief zijn, als het
ware. Op elk moment gewaarzijn zijn dus altijd deze mentale factoren
betrokken. Deze skandha houdt ook verband met willen.
Daarnaast zijn er ook mentale factoren die meer een soort bewerking op dat
gewaarzijn weer uitvoeren. Je kan denken aan: aspiratie, waardering,
herinnering, intelligentie, slaap, spijt, onderzoek e.d Onder deze skandha
vallen ook de verstorende emoties als: hebzucht, haat, afgunst e.d. verder
ook zaken als zorgelijkheid, twijfel. evenwichtigheid, morele schaamte of
juist een gebrek er aan, moreel ontzag of een gebrek er aan enz enz. Dit
geeft denk ik wel een indruk van wat wordt bedoeld met deze skandha. De
Boeddha die hiermee samenhangt is Boeddha Amoghasiddhi, die ook het element
wind vertegenwoordigt.
-5. bewustzijn (skt vijnana, pali vinnana)
Deze skandha is verbonden met de naakte herkenning van een object.
bewustzijn is net als de andere aggegraten geen entiteit of ding maar een
stroom momenten.
Er worden in boeddhisme meerdere soorten bewustzijn onderscheiden, 5 fysiek
zintuiglijke, 1 mentaal zintuiglijke. Ook kom je andere vormen van
bewustzijn tegen zoals emotioneel bewustzijn, collectief bewustzijn,
zelfbewustzijn, opslagbewustzijn, bewustzijn-basis-van-alles.
Wanneer bewustzijn zonder begeerte functioneert noemt men dat in boeddhisme
gewaarzijn (bron www.sleuteltotinzicht.nl)
Overigens kom ik ook andere indelingen tegen, althans andere verwoordingen
(bron: Ogen van een nieuw bewustzijn, de dalai lama, kunchab)
- vorm
-gevoel
-perceptie
-samenstellende factoren
-bewustzijn
Het komt op hetzelfde neer.
Hoe de skandha's samenhangen met de ontwikkeling van ego kan bijvoorbeeld
worden nagelezen op http://www.beezone.com/Trungpa/fiveskandas.html
Veel plezier er mee
Het beste
Siebe