گذری بر گذشته

[hassan]

گذری بر گذشته
بطور حتم کتاب مشهور «کالبد شکافی چهار انقلاب » اثر کرین برینتون که
توسط محسن ثلاثی ترجمه شده است را در دوران دانشجویی مطالعه کرده اید .
این اواخر که در حال مرور کتابهایم بودم ، چشمم به این اثر افتاد . اثری
که با بررسی تطبیقی چهار انقلاب ؛ انگلیس (قرن17) ، آمریکا (قرن 18) ،
فرانسه (قرن 18) و روسیه (قرن20) به وجود همسانی هایی در روند طی
شده ،فرآیند رویدادها و نیروهای کنشگر دست می یابد .
او پس از این بررسی تطبیقی ، قالبی را ارایه می دهد که شش مرحله دارد و
معتقد است تمامی انقلاب ها این مراحل را طی می کنند ؛
1/ مرحله پیش ازانقلاب ؛
2/ مرحله وقوع انقلاب ؛
3/ ماه عسل انقلاب
4/ حاکمیت میانه روها
5/ حاکمیت تندروها و عصر وحشت و پاکدامنی
6/ دوران ترمیدور و بازگشت به وضع عادی .
برینتون در این کتاب در آغاز به بیان رژیمهای پیشین انقلاب و عوامل ایجاد
کننده انقلاب در آنها می پردازد. او ضمن بیان عللی چند در این زمینه ،
وخامت اقتصادی را یکی از علت های اساسی در ایجاد نارضایتی اجتماعی دانسته
و این وخامت اقتصادی را به دو گونه واقعی و غیر واقعی تقسیم می کند. او
نوع غیر واقعی وخامت اوضاع اقتصادی را در بالابودن مطالبات اقتصادی مردم
به دلایلی نظیر اختلاف طبقاتی و بالا رفتن سریع سطح معیشتی مردم در یک
برهه خاص می داند. برینتون از قول جیمز دیویس می گوید ؛ آنچه یک گروه را
به حمله به حکومت وا می دارد تنها محرومیت و بینوایی نیست بلکه « شکاف
میان آنچه مردم می خواهند و آنچه بدست می آورند » است و انقلاب ها زمانی
پدیدار می شوند که یک کسادی اقتصادی به دنبال دورانی از بالا رفتن
معیارهای زندگی پیش می آید .
برینتون یک انقلاب را شامل یکسری اتفاقات اولیه خود انگیخته می داند.
اتفاقاتی که رخ داد آنها سبب بالاتر رفتن سطح انتظارات مردمی شده و در
نهایت با سرکوب حکومتی به اوج این نارضایتی رسیده و در نقطه اوج این
احساسات مردمی، که با اعمال زور و اعمال خلاف قانون توسط عامه مردم همراه
می شود، حکومت ساقط می گردد. در پایان این طوفان، ماه عسل انقلاب فرا می
رسد که در آن همه گروههای مخالف تنها به دلیل رفع ستم ستمگر خوشحال و
همصدا هستند و خود را نیرومند تر و قدرت مند تر می بیند. ماه عسل با سهم
خواهی گروههای مختلف اجتماعی، سیاسی در قدرت که اینک زمان تشکیل حکومت
است، عمر کوتاهی داشته و به سرعت تمام می شود.
براساس طبقه بندی برینتون ،فرمانروایی میانه رو ها یا همان سازش کاران
است. جریان هایی که تمایلی به تغییرات شدید در وضع موجود نداشته و عمدتا
به دلیل برخورداری از قدرت در وضعیت موجود به سرعت هدایت جریان انقلاب را
به دست می گیرند. این گروه به دلیل تمایل مردمی به تحول و تغییرات شدید،
بلافاصله از قدرت برکنار شده و مردم گروههای انقلابی تر و تندروها را به
جای ایشان بر می گزینند یا خود آین گروه ها با یک کودتای آرام زمام امور
را به دست می گیرند.تندروهای انقلابی به دلیل نیاز به تغییر زیرساخت های
موجود اجتماعی در حین برقراری توامان امور عادی حکومتی به نوعی سردرگمی
دچار شده و ساده ترین راه حل را برای کنترل وضعیت در برقراری دیکتاتوری و
حذف تمامی رقبا می بینند. این وضعیت در حالتی که یک تهدید خارجی نظیر جنگ
وجود داشته باشد به اوج خود می رسد.
مرحله بعدی در انقلاب ها، برقراری حکومت وحشت است که کرین برینتون از آن
به عصر وحشت و پاکدامنی یاد می کند. جنگ قدرت در لایه های طبقه حاکمه سبب
بروز تصفیه های درونی و بیان و افشای انحرافات سران انقلاب می شود.از سوی
دیگر دوری جستن عده ای دیگر و توجیهات مختلف جهت بیان پاکدامنی افراد،
سبب روشن شدن ذهن مردم و ایجاد شفافیت در مورد وضعیت موجود می شود که خود
ممکن است باعث بروز تنش ها ی اجتماعی نیز باشد.
ترمیدور یعنی نومیدی مردم از انقلاب و ارزشهای آن و دنبال کردن ارزشهای
فردی به جای اجتماعی و کسب لذت و ثروت و دور شدن از آرمانهای انقلاب. این
آخرین مرحله انقلاب است. در جوامع رشد نیافته، پس از این مرحله، چرخه
انقلاب تکرار شده و هزینه ها و مسایل مربوط به خود را برای جامعه ایجاد
می کند. اما در جوامع دموکراتیک و رشد یافته، به دلیل آگاهی مردم از این
امر که رسیدن به مدینه فاضله و آرمانشهر در یک تحول سریع ممکن نیست،
انگیزه های انقلاب بسیار کاهش یافته و از سویی وجود ابزار های اجتماعی
نظیر انتخابات، احزاب و ... که سبب ایجاد رفرمهایی در بازه های کوتاه
زمانی و با کمترین هزینه می شود، سبب ایجاد حس رضایتمندی اجتماعی شده و
از بروز انقلاب هایی خشن و پرهزینه جلوگیری می کند.
گفته می شود زمانی که ترجمه این اثر به پایان رسید ، مترجم نسخه ای از
آنرا برای مهندس بازرگان ارسال می کند که وی در حال اتمام کتاب خود بنام
« انقلاب در دو حرکت » بوده است . از وی نقل شده است که اگر این ترجمه
زود تر بدستش می رسید در کتاب خودش اشاراتی به آن می داشت . علی ایحال
مهندس بازرگان خلاصه ای را از این اثر تحلیلی قوی درج نموده است .
دوستان عزیز دانشجو و فارغ التحصیل علوم سیاسی را به مطالعه این کتاب
توصیه می کنم .