સત્ય સમજાયું

[dineshbachkani]

સત્ય સમજાયું

વાર્તા : રમણિક દૂધરેજિયા

નાનકડાં સૌમિલમાં એટલી તો સમજણ હતી જ! કે દાદીમાં આજે એમની ઓેરડીમાં નથી તો કદાચ આડોશ-પાડોશમાં ગયા હશે! પણ બીજી ક્ષણે એ વિચારી રહ્યો.
'દાદીમા ક્યારે'ય આ બંગલાની બહાર પગ મૂકતા નહીં. બંગલાની પાછળના ભાગે આવેલી નાનકડી ઓરડી એમનું આશ્રયસ્થાન હતું, સૌમિલે હંમેશા એ ઓરડીમાં દાદીમાને માળા જપતા જોયા હતા, દાદીમાનું બોખું મોં અને કરચલીવાળો ચહેરો સૌમિલની નજરથી હટતા નહોતા. એ ચોરી છુપીથી જ્યારે દાદીમાની ઓરડીમાં જતો ત્યારે દાદીમા એમને ચૂમ્મીઓથી નવડાવી નાખતા! સ્નેહ નીતરતો એમનો ધ્રુજતો હાથ સૌમિલનાં માથા પર ફરતો ત્યારે દુનિયાનું બધું જ સુખ આવી મળતું.
સૌમિલ સમજણો થયો ત્યારથી પોતાની મમ્મી સુનંદા અને દાદીમાને હમેશાં ઝઘડતા જ જોયા હતા, વાંક હમેશાં મમ્મીનો જ રહેતો. કારણ કે મમ્મી કશુંક ને કશુંક ભૂતકાળની વાતો ઉખેળીને દાદીમાનું અપમાન કર્યે રાખતી. આ સૌમિલે બરાબર જોયું હતું.
દાદીમા સુનંદાનાં સવાલોનાં જવાબ આપવાના પ્રયાસ કરતાં સુનંદા બમણા વાક્બાણોથી ઘરમાં મહાભારત સર્જી દેતી.
નાનકડાં સૌમિલને એ નહોતું સમજાતું કે મમ્મી અને દાદીમા વચ્ચે અસલમાં શી તકરાર હતી!
એ પૂછતો પણ ખરો! તો બંને પક્ષે એક જ જવાબ મળતો, 'બેટા! એ સમજવા જેટલી તારી ઉંમર નથી, મોટો થઈશ ત્યારે બધું'ય સમજી જઈશ!'
સુનંદા અને દાદીમાના ઝઘડા વચ્ચે સૌમિલના પપ્પા સંદીપ હંમેશા ચૂપ રહેતાં અને ચૂપ રહેવું પડતું કારણ કે મા-બાપની મરજી વિરુદ્ધ એમણે સુનંદા સાથે લગ્ન કર્યા હતા.
ત્યારે દાદીમાએ આ લગ્નનો ભારે વિરોધ કર્યો હતો પણ એ વાતને'ય આજે દશ- દશ વરસ વીતી જવા આવ્યા હોવા છતાં સુનંદાના મનમાં દાદીમા પ્રત્યેનો રોષ જરા પણ ઓછો થયો નહોતો. ઊલટું સંદીપનાં પપ્પાના અવસાન પછી તો જાણે સુનંદાને બેવડું બળ મળી ગયંું હતું.
જ્યારે દાદીમાને બંગલાની પાછળ આવેલી નોકરોની ઓેરડીમાં શિફટ કરવાની વાત આવી ત્યારે સુનંદા અને સંદીપ વચ્ચે મોટો ઝઘડો થયો હતો.
સુનંદા રિસાઈને પિયર ચાલી ગઈ હતી. દાદીમાએ વિચાર્યું હશે કે દીકરાનો સંસાર સુખી રહે તે માટે સુનંદા કહે તેમ કરવાથી જ ઠીક રહેશે, અને એ ચૂપચાપ બંગલાની પાછળ આવેલી ઓરડીમાં રહેવા ચાલ્યા ગયા હતા.
સુનંદાને આમાં પોતાની જીત જોઈ હતી. છ એક માસ પછી સુનંદાનો ભાઈ પરેશ અને તેની પત્ની પારૂલ ઘરથી જુદા થઈ ગયા ત્યારે સુનંદાએ પરેશ અને પારૂલને સમજાવવામાં કશી મણા નહોતી રાખી. ત્યારે પારુલે કહી દીધું હતું.
'નણંદબા! તમો તમારા પગમાં બળે છે એ જુઓ તમોએ તમારી સાસુનાં શા હાલ કર્યા છે એ દુનિયા આખી જાણે છે સમજ્યા!'
ત્યારે સુનંદા ચૂપ થઈ ગઈ હતી. તેની મમ્મીનાં રોજ રોજ ફોન આવતાં, પોતે કેટલી દુઃખી છે તેનાં રોદણા રડતી.
સુનંદાએ પોતાના મમ્મી- પપ્પાની ભારે ફિકર ચિંતા રહેવા માંડી હતી.
'માનવીને તેનાં કરેલાં કરમની સજા ચોક્કસ મળે છે. બીજાનાં માર્ગ પર કાંટા પાથરનારાના પગ ક્યારેક લોહી લુહાણ થાય જ છે-' સંદીપની આવી કડવી વાતો સાંભળી ને સુનંદાના હૈયે આગ લાગી જતી હતી. પણ એ સંદીપને કશું કહી શકે તેમ નહોતી કારણ કે અત્યાર સુધી એ પોતાનું ધાર્યું જ કરતી આવી હતી ને!'
સંદીપ પોતાની મમ્મીને સાથે રાખવા ઈચ્છતો હતો, પરંતુ એ માટે સુનંદાને સમજાવી શક્યો નહોતો.
'મમ્મી જૂનવાણી વિચારની છે એટલે આપણા પ્રેમલગ્નનો વિરોધ કર્યો, દરેક મા-બાપને પોતાના દીકરાને પરણાવવાનો કોડ હોય છે. એમની આંકાક્ષા, ઈચ્છા મેં તોડી તો તેમની નારાજગી બરાબર હતી પણ અંતે તો તેમણે તને સ્વીકારી તો ખરી જ ને!
પણ સંદીપની આ વાત સુનંદાને ગળે ઉતરતી નહોતી સંદીપે ખૂબ પ્રેમથી કહ્યું હતું!
'મમ્મીની કમરની પીડા સાથે વળી બ્લડ પ્રેશર પણ વધી જાય છે. આ સમયે આપણે એની દેખભાળ ન કરીએ તો પછી આટલી ઝંઝટથી સંતાનોને મોટા કરવાનો ફાયદો શો?'
પરંતુ સંદીપની એક'ય વાત સુનંદાને સમજાઈ...નહોતી.
આજે પોતાના મમ્મી-પપ્પાની અવદશા જોવા છતાં એ વાત સમજવા તૈયાર નહોતી. એ મનોેમન અસહ્ય પીડા ભોગવી રહી હતી.
જ્યારે દાદીમાની મનોસ્થિતિ જુદી જ હતી. તેનાં મનમાં દબાયેલું દુઃખ એમની નારાજગી સઘળું જાણે આંસુઓની ધારામાં વહી જવા માટે આતૂટ હતું પરંતુ તેઓ રડી શક્તા નહોતા. દીકરાનાં સુખમાં પોતાનું સુખ જોવા ટેવાયેલા પોતે ગમે તે સ્થિતિનો સામનો કરવા તૈયાર હતા.
પિયરનું દુઃખ સાસરિયાના સુખમાં સમાઈ જવું જોઈએ તેને બદલે સુનંદા પોતાના સાસરિયામાં આગ લગાડવા તૈયાર થઈ હતી.
''મારી મમ્મી સુખી નથી તો સંદીપની મમ્મી પણ સુખી ન હોવી જોઈએ! આ કેવી સમજણ હતી સુનંદાની!!
એમણે દાદીમાને વૃદ્ધાશ્રમમાં મોકલવાનો નિશ્ચય કરી લીધો. જાણે પોતાની મમ્મીના દુઃખનો બદલો સાસુ દ્વારા એ ભરપાઈ કરી લેવા માગતી હતી!
* * *
શાળાએથી ઘેર આવીને સૌમિલે દાદીમાની ઓરડી તરફ ડોકીયું કર્યું, ઓરડી બંધ હતી, દાદીમાં ક્યાંય દેખાયા નહીં, દાદીમાં વિના એમને ચેન પડતું નહોતું. નોકરાણી બાઈ દ્વારા એમણે જાણ્યુ... એ ખૂબ રડયો. પોતાનાં હૈયા પર પથ્થર મૂકીને દાદીમા અહીંથી ગયા હશે! પોતાના પુત્રથી વિખૂટા પડવાનું કોઈ માને ગમે ખરું? જે દીકરાને પોતાનાં લોહીથી સિંચ્યો હોય જે દીકરા પર ઓળધોળ થઈ હોય તે દીકરો યુવાન થતાં માને હડધૂત કરે એ વાત જ સૌમિલનાં મનમાં બેસતી નહોતી.
પોતાના પપ્પા કેવા પુત્ર છે? આખરે પોતાની માને વૃદ્ધાશ્રમમાં મોકલી આપી ખરી!
 સૌમિલના મનમાં પોતાની મમ્મી અને પપ્પા પ્રત્યે ભારે ક્રોધ- ઘૃણા અને તિરસ્કાર હતો, મમ્મી-પપ્પા પ્રત્યેનું એ ઝેર હવે સૌમિલના વાણી-વર્તનમાં દેખાવા માંડયું હતું.
હવે એ સુનંદાની કોઈ વાત સાંભળતો નહોતો. એમનો વર્તાવ સાવ બદલાઈ ગયો હતો.
સુનંદાને સૌમિલના આવા વર્તાવની નવાઈ લાગતી હતી.
સુનંદા, સૌમિલને હૈયા સરખો ચાપવા જતી તો સૌમિલ એમને ધક્કો મારીને દૂર કરી દેતો, અને ઘૃણાભરી નજરોથી એ સુનંદાને જોઈ રહેતો.
સૌમિલના આવા વર્તાવથી સુનંદા ડઘાઈ જતી હતી. સૌમિલના આવા વ્યવહારને એ સમજી શક્તી નહોતી એ સંદીપને પણ કશું કહી શકે તેમ નહોતી!
એક દિવસની સવારે સૌમિલે રાડારાડ કરી મૂકી.
'મારી બુક્સ અહીંયા કોણે મૂકી છે?'
સુનંદાએ કહ્યું: 'બેટા! મેં જ તારી બુક્સ યોગ્ય જગ્યાએ મૂકી છે. તું નાહક ચિડાઈ છે.'
સૌમિલ હાકોટા પાડી જેમ આવે તેમ બોલવા માંડયો.
'તુ જ છે મને દાદીમાથી અલગ કરનાર, મને મોટો થવા દે હું પણ તારા હાલ એવા જ કરીશ!'
સૌમિલનો રોષ ઊકળી ઊઠયો હતો. સુનંદા રડતી પોતાના રૂમમાં ચાલી ગઈ, એમને સમજાતું નહોતું કે પોતાનો દીકરો આવંુ શા માટે કરી રહ્યો છે?
સાંજે સંદીપ આવ્યો ત્યારે સુનંદાએ રડીને સૌમિલના વર્તાવ બાબતે કહ્યું: 'મોટાઓના વર્તનમાંથી જ હંમેશા બાળક શીખતું હોય છે, મને તો આમા કશું નવું લાગતું નથી.'
દાઝ્યા પર ડામ દીધો હોય એવી વેદના સુનંદાને થઈ એ રડતી રડતી બીજા રૂમમાં ચાલી ગઈ, એ ખૂબ રડી. ધીમે ધીમે એમને એમની ભૂલ સમજાવવા લાગી હતી.
'મેં સંદીપની મમ્મી સાથે જેવો વર્તાવ કર્યો છે તેવો વર્તાવ મારો પુત્ર મારી સાથે કરી રહ્યો છે.'
એ રાત્રે સંદીપની છાતી પર માથું ઢાળીને સુનંદા ખૂબ રડી.
મેં તમોને તમારી મમ્મીથી દૂર કર્યા એની સજા મને મળી રહી છે. મારો પુત્ર મારાથી દૂર થઈ ગયો છે. મને મારા પાપોની સજા મળી છે... મને માફ કરી દો.
સંદીપે, સુનંદાને પોતાની ભૂલનાં પ્રશ્ચાતાપ બદલ દિલાસો આપ્યો અને કહ્યું: 'તને મોડે મોડે પણ સત્ય સમજાયું એ'ય આપણા માટે ઘણું છે. આપણે આવતીકાલે જ વૃદ્ધાશ્રમ જઈશું ને મમ્મીને પાછા લાવીશું. એ જરૂર આપણને માફ કરી દેશે.
બીજા દિવસે રવિવાર હતો. સૌમિલે જ્યારે દાદીમાને પાછા લાવવાની વાત જાણી ત્યારે એ ખુશીથી નાચી ઊઠયો. એ પણ દાદીમાને લેવા જવા માટે તૈયાર થઈ ગયો.
ત્રણેય કારમાં વૃદ્ધાશ્રમ આવ્યા.
વૃદ્ધાશ્રમનું વાતાવરણ ગમગીન હતું. આશ્રમના હોલમાં સૌ એકઠા થયા હતા, ધીમા અવાજ હરીગીત ગવાતું હતું.
સંદીપ અને સુનંદા ત્યાં જ ઊભા રહ્યા, સૌમિલ દોડતો હોલમાં પહોંચી ગયો.
સંદીપે ધીમેથી કહ્યું: 'કોઈ વૃદ્ધ મૃત્યુ પામ્યા લાગે છે, આપણે પણ મૃત્યુની અદબ જાળવવી જોઈએ, અહીંયા થોડીવાર બેસીએ પછી મમ્મીને મળીશું બરાબર ને!'
સુનંદાએ તો શરમથી માથું ઝુકાવી દીધું હતું એ વિચારતી હતી.
'સાસુમાને હું કેવી રીતે મનાવી શકીશ? શું એ મને માફ કરશે!'
'અરે? સૌમિલ ક્યાં ગયો?' કહેતા સંદીપ હોલની તરફ ગયો, પાછળ સુનંદા પણ ઘસડાઈ.
હોલની વચ્ચે કોઈ વૃદ્ધાનો નિશ્ચેત દેહ પડયો હતો. ફૂલોથી એમનો દેહ ઢંકાયેલો હતો. નાનકડો સૌમિલ હોલ ફરતી નજર કરી દાદીમા ને શોધતો હતો, દાદીમા કયાય દેખાયા નહીં એ બહાવરો થઈને હોલની વચ્ચે ગયો, હવે વૃદ્ધાનો ચહેરો બરાબર દેખાતો હતો, બોખું મોં અને કરચલીવાળો ચહેરો, દાદીમાં શાંતમુદ્દામાં જાણે ઊંઘી રહ્યા હતા.
સૌમિલ ત્યાં જ ફસડાઈ પડયો.

હોલમાં પ્રવેશી ચૂકેલા સંદીપ અને સુનંદા સ્તબ્ધ થઈને એમ જ ઊભા રહી ગયા.