By F. Lalfakmawia
Zo Nun Mawi chu tawngkama hrilhfiah chi a ni lova, hla-a sak fiah chi
lah a ni hek lo. Chetzia leh nuna lantir chi a ni.
Mizo, Sailo Lal khua leh tui-ah hnam dang chiahpiah miah lova an
khawsak hun chhung, khawvel finna leh zirsanna te, ram dang chanchin
zir leh ningkhawng inhriattawnna te, inkalpawh leh sumdawnna lamah te,
an thanharh hma, Krsitiannain min chim hma leh anmahnia an awm lai hun
kha “Hmanlai” an tih chu a ni.
Pipute hun lai chuan inkalpawhna a tha vak lova, khua leh khua inrunte
an ching a, sa leh ral an tam a, huai leh hrangin hmun a luah khat
tlat bawk. Harsatna chi tinrenga nghaisakin an awm a, hun thimna lakah
chuan chhantu an ngai em em a ni.
Tin, chu mai bakah eibar zawnnaah chuan tlangram lo neih bak an phak
lova, lei tih thatna leh thlai chi tha bik chu a rim a ra pawh an la
hre lo. A hausa sa thiltihtheihna leh lalna boruak a awm lo va, zirsan
leh sawrkar hna lian intih lalna leh intihveina a awm hek lo. Tun lai
politics lalna ang chi-a thuneih inchuhna leh sang hlei pawh thlak
chakna boruak leh inthlei bikna rilru leh inhmuhsitna awm hek lo. “A
tui kang nghakin le” an ti thei vek thin. A hlep uma sumdawn an ching
ve lo va, thlai leh therhlo ilo zawrha lei a awm ve hek lo.
Pasalthaten an sa kahte tam tak rep chu mi kawm nihna mai a ni a, an
ei za dial dial zawk thin.
Thlai leh an tela invawm tawnin, thenawmten mei alh an en laia lo tlai
bik nih an thlahlel lo va, an phak tawk leh an theih tawk tlem mah se,
kawng engkimah intawiawma intizahawm tawnin an cheng za dial dial
thin. An nun chu tlawmngaihna leh inngaihtlawmten a phuar khawm a,
dikna te, taimakna te, thuhnuairawlhna te leh inngaihtlawmnaten an nun
a timawi thin.
Aia upa zahna leh an thu awihna a nasa a, hmangaihna pangpar thi
inhlan tawn zelin “dam leh tlang khatah, thih leh ruam khatah” tiin
mahni khawtlang tan an tha leh tui an nunna hial pawh hlanin Zo Nun
Mawi tak mai chu an nunpui thin.
Tun hma chuan thalai member ni turin kum bithliah a awm ngai lo. Mipa
ral kai thei china inngai tawh reng reng chuan Thalai-ah an inngai vek
mai a ni. Hmeichhiate erawh chu an nulat chhung a ni deuh ber. Thalai
thiltihho nikhua-ah tel ve thei lote an lo awmin an phut ngai lo va,
rual rem loh vang emaw, kawhmawhbawl vang emawa thalai zinga tel ve
duh lo pawh lo awm se, an haider mai a, chhiatni thatni-ah midang ang
bawkin an en tho va, thatnain an hnen thin. Khawhar inah emaw, mi
zawnna-ah emaw, a kal leh kal lo chhinchhiahna an nei ve chuang lova,
hming pawh an lam ngai bawk hek lo.
Val upaten thalaite chu an kaihruai thin. Chhiatni thatni leh rikrum
thilah val upa zai an ngai thin. Val upa chu Lalin a ruat mai lova,
thalaiten panpharin emaw, lehkha pheka ziakin emaw an vote tlin pawh a
ni lo. Upat vang emaw, chak leh huaisen vang emawa val upa nih mai
theih a ni hek lo. Nula thianghlim Mari chu Lal Isua pai turin
Kaisara’n a ruat lova; juda ram nuhovin an thlan chhuah a ni hek lo. A
nunin Lalpa a chawimawi avangin van atangin an rawn ruat zawk a ni.
Chutiang bawkin val upa chu a nunah Zo Nun Mawi a lan chhuah vang
zawkin miten hruaitu enin an en a, a zai an ngai mai zawk a ni.
Val upa chuan a dawh thei a, ngil a nei bawk thin. A infak ngai lova,
a uang ngai hek lo. A thawhpuite leh a hruaite hming hliau zawngin a
tawng ngai lova, mi hliahkhuh a tulna apiangah a hliahkhuh thin. Thu
dik a tan tlat a, dawt a haw thin. Val upa chuan chawimawina beiseiin
emaw, hming thatna khum tum vangin emaw hna a thawk lo va, a
mihringpuite tana a inpek zawh vang zawkin chawimawina “No pui” an lo
dawmtir thin a ni.
Hun hluia Zo Nun Mawi dang lam bikna chu hei hi a ni:
1. Buaina leh harsatna a awm lova, khawtlang nun a nuam a, hawihhawmna leh
rualpawlnain an nung zaho thin.
2. Chhungkuaah tha hnem ngaihna leh rual elna thianghlimin hmun a luah thin.
3. Tampui mitthi a lo thlenin mi harsate ngaihvenin an phi ruai thin.
4. Sa leh ral leh kangmei a lo chhuahin khua leh tui tan thih ngam lu pu-in
chhanhimna hna-ah an inpe thin.
5. Zualko kal a tulin a thim a var pawh thlu lovin a tulna lam apianga pen
chhuah chu an tih turah an ngai thin.
6. Ram chhuah leh thiltihhonaah hruaitute zai an ngai a, mite tihhahdam tur leh
tithlamuangtu nih hi an hlimna ber a ni.
7. Mahni intodelh leh kuthnathawh an zahpui ngai lo.
8. Dik lo taka hlawkna hmuh ai chuan chan pawh an huam zawk thin.
9. Piang sual leh rualbanlote an hmusit ngai lova, an tanpui zawk thin.
10. Zu avangin inhau leh insual an awm ngai lova, rilru inhmu takin an
chengzaho thin.
Hun tharah chuan eizawnnate, khawsak dante pawh a lo dang lam chho zel
a, mi hrang leh sa hrang hlauh tur a awm tawh lo. Huai leh hrang
pawhin kian zai an rel ta a, thim a kiang a, Krista engin hmun a luah
thung. Mawlna leh atna chu finna leh zirnain a um bo ta. Tun hmaa zan
li zan nga riaka kalna chu zing kar leka thlen theih a ni ta. Thlabar
tak chunga ram ngaw durpui kara zualko kal a ngai ta lo. Lir thei
emaw, phone emaw hman a ni ta.
A hahdam ta hle. Eng emaw ti kawnga thlir chuan hun hluia Zo Nun Mawi
kha kan mamawh tawh lo a ang hle. Chu vangin thenkhat phei chuan Zo
Nun Mawi hi dal ta riau angah kan ngai a ni mai thei. A ni taka he “Zo
Nun Mawi” tlawmngaihna nun a lan tamna ber chu sa leh ral lakah a ni
a, hun tharah chuan chutiang a awm tawh si lova, tlawmngaihnate lan
chhuahna a tam ta lo a ni ber.
Mahse, hun hluia Zo Nun Mawi chu hun hlui atan kan vui liam mai dawn
a ni ang? Hnai lo ve! Thihna te, natna te leh kangmei lakah Zofate hi
kan fihlim dawn chuang lo. Hnama kan din ve chhung chuan Zo Nun Mawi
hi kan chhawm nung zel tur a ni. Khawsak a changkan dan ang zelin he
Zo Nun Mawi hi kan chettir zel tur a ni. Hun thara Zo Nun Mawi kan
chet chhuahtir dan tur chu i han en ve thuak thuak teh ang.
Thalai member ni tura tihluihna kan hmang ta hi a ni. Entirnan: kum
bithliah chin kan siam a, kum 14 atanga 35 emaw, khaw tin tih dan a
inang kher lovang. Chutianga tihluihna ang hrima thalaia lut
thangtharte chuan thalaite nihphung thin “Tlawmngaihna” awmzia chu an
hre fuh chiah tawh lo.
Thalai hnatlan nikhua-ah tlawmngaihna vanga thawk chhuak thin thalaite
chu an thawhchhuah loh tumah an run a, an chawitir thin. Chuvangin
tlawmngaihnaa thawk ni tawh lovin, chawi hlauh vangin an hnatlangin
kal khawmnaah an kal a ni zawk. Tlawmngaiten tlawmngai lote an runa an
chawitir tlat chuan tlawmngaihna pangkhing kan ti thei ang. Khaw
thenkhatah phei chuan khawhar lenpuinaah hming an la a, an chhiar
chhuak thin.
Khual zin nikhua-ah pawh pitar, putar leh nunau chak lo zawkten thutna
tha an chang ta lo. Val lenmawia te, leng her mawiite chu an inenglova
an nui khek er er a, “A ruh no no chhuakah” tih ang maiin a nek chak
leh chuhhelh apiang thutna tha an chang mai a ni. Khawiah nge Zo Nun
Mawi?
Hman deuh khan kan vengah mi pakhat a bova, a zawng turin thalai kan
pung khawm a, thenkhat an lo rui a, thenkhatin an thlai hmuh hmuh ei
sen loh khawpa tam an lo lo va, V.L. Rema tawngkam takin, “Aw, famkim
lohna khawvelah tak hi chuan maw...!!! Famkim lohna khawvelah mihring
famkim lote kan awm famkim tlat mai si ale!!!” a ti vawng vawng mai a
ni.
Kohhran lam ve thung hi, kohhran lam leh tualchhung thalaite hi an kal
tlang thei meuh thin lo. Kal tlan zela engkima pumkhat tlat chu a
awlai lo mai thei. A theih chin chin chu zai khata luanza a tul khawp
mai.
Dik tak chuan Kohhran lam atanga camping kan beih ngun laia kan
thalaite an han pianthar sung sung hi chuan thlan lai leh khawhar
lenpuitu thalaite hi an tlemin an khawhar thei khawp mai.
Biak inah leh lenkhawmna lamah hla chang duah deuhva sawi tur thahnem
tawk kan neih laia, “mitthi chhung hi an vanduai chuang e” tih a awl
hle. Chuti chu Zo Nun Mawi a chuai ta em ni ang le? Hnai lo ve, Zo Nun
Mawi a la chuai awzawng lo. Thalai lam kha kan han sawisel na-a, ram
hrang hrangah leh hmun hrang hrangah thangtharte nun hian hmanlai nuna
tluk lohvin hriat a ni fo thin. Mahse, ngun zawka ngaihtuah chuan
thanghluihovin hun inher an hriat thiam tawk loh vang a ni fo.
Pu Thasiama kha thangthar nun ninga inawk hlum a ni awm e, a
zahpui-awm hle mai. Pu V.L. Rema tawngkam takin,
“A laina in lo awm a nih pawhin min ngaithiam ula, Thasiama kha lo tho
leh se, vawi sawm pathum a inawk hlum nawn a nih pawh’n kan ring a ni
awm e. Duh leh vawi sawmthum pawh inawkhlum ang hmiang. A lainat awm
lo ve. Heti zozai a inawk hlum a nih pawhin kan tan mi hnawksak a ni
mai a, zan riak lovin kan phum mai thin a ni ang chu. Kei chuan ka ral
miah lovang. Tumahin a chhungte nih pawh in peih tawhin ka ring lo”
a tih angin thangthar nun nin avanga mahni intihlum hi chu an awm leh
ngai tawh lovang. Zo Nun Mawi, tlawmngaihna te, rinawmna te, dikna te,
huaisenna te, taimakna te, thilphalnate aia upa zahna te,
inngaihtlawmna te, mahni hmasial lohna leh inngaihsak tawnna te “Sem
sem dam dam, ei bil thi thi” a indawta thil tihna hmuna, “A tui kang
nghakin le” ti thei thin nun, kan pi leh pute nuna par vul reng thin
khan thangtharte nunah pawh a la vul zel dawn a ni.
Tunlai khawvel hmasawn zelah hian kan thalaite pawhin hma an sawn zel
a, hma lam panin chak takin an tlan zel a ni tih hi kan hriat thiampui
a tul a ni. An hna a tam em em a, rualban loh an hlau si; leh lam
pangah chuan kan pipute nun dan mawi leh tha kha chhawm nun zel an tum
tlat bawk a. Chu mai ni lovin pipute sana a nachang an hriat ngai loh
thil tha tam tak an chhar belh zel bawk a. He Zo Nun Mawi tak hi
Zofate hnam pumpui min humtu a tan te, hnam pum min chawisangtu atan
te, pheikhai rual taka min pentirtu atante Zofate rilru-ah leh
chetzia-ah a tharin lo par vul zel se, tih hi Zofa zawng zawngten kan
tawngtaina lo ni kumkhua rawh se.
Tlawmngaihna silhfen bat a,
Hawihhawmna biahthu hlanin;
Huaina leh chhelna taivawn a,
Dikna tiang hawlin;
Aw sawn zel rawh hmatiangah,
Zofaten rual kan hkumna;
Vul reng ang che, aw..., ZoNun Mawi!!!
Zo Nun Mawi chul lo la,
Thangthar finna, Science thil leh
Computer khawl, tuan thiam hnehin;
Kan thlang nang che e, Zo Puan iangin.
LEHKHABU RAWNTE:
1. Rualkhuma, Colney. Riakmaw , 1995.
2. Ngunhleia, Rev. Tinrengenpui ¬– Zo Nun Mawi, 1997.
3. Saliana, C. Khua leh Tui Tha. Hriatna Ro Bawm, 1999.
4. Rema, V.L. Zo Nun Mawi. Seminar Paper.
5. Lalfakmawia, F. Nun Dan Mawi. Kohhran Eng, January-April, 1992.
6. Vanlalringa, Rev. Nun Dan Mawi. Kohhran Eng, July-October, 1993.
--
*
*
* Eastern Mizo Vala*
* Charles Zova*
* Myohla*
David-a
2011/4/15 CT Vunga <chawngth...@gmail.com>:
Zo Nun Mawi